• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Kampania wrześniowa



    Podstrony: [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] 9 [10] [11]
    Przeczytaj także...
    Kraj Sudecki (t. Kraj Sudetów, niem. Sudetenland, Sudetengebiet, Sudetenraum, cz. Sudety) – region Czechosłowacji obejmujący pogranicze czesko-niemieckie i czesko-austriackie w Sudetach, Rudawach, Szumawie, Lesie Czeskim i Morawach południowych zamieszkany od dawna przez Niemców sudeckich (niem. Sudetendeutsche). W skład Kraju Sudeckiego wchodziły ziemie Czech, Moraw i Śląska Czeskiego.Remilitaryzacja Nadrenii – miała miejsce 7 marca 1936 roku w wyniku zajęcia terenu Nadrenii (obecnie w granicach krajów związkowych Nadrenia-Palatynat i Nadrenia Północna-Westfalia), obszaru tzw. strefy zdemilitaryzowanej, przez wojska niemieckie. Strefa powstała w wyniku ustaleń traktatu wersalskiego z 1919 roku, kończącego I wojnę światową.
    Uwagi
    1. Słowacja była protektoratem III Rzeszy, terytorium Słowacji było okupowane przez Wehrmacht, a armia słowacka była podporządkowana operacyjnie dowództwu niemieckiemu. Słowacja nie stanowiła czynnika samodzielnego, choć formalnie była podmiotem suwerennym.
    2. Wielka Brytania i Francja były stroną konfliktu zbrojnego w rozumieniu prawa międzynarodowego i jako sojusznicy Polski od 3 września 1939 występowały w charakterze strony w wojnie koalicyjnej przeciwko III Rzeszy. Opis działań wojennych prowadzonych na lądzie przez armię francuską na froncie zachodnim od 7 do 12 września, gdy zostały wstrzymane one rozkazem gen. Gamelin do gen. Georges’a. w: Polskie Siły Zbrojne w II Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa, Londyn 1954, s. 433-445.
    3. 5,8 tys. dział i moździerzy, 4 tys. dział przeciwpancernych.
    4. Dodatkowo ok. 1000 samolotów transportowych i rozpoznawczych.
    5. Źródła różnią się nieznacznie, inne podają ok. 880 samolotów myśliwskich i bombowych, ponadto ok. 400 samolotów rozpoznawczych.
    6. W tym ok. 500 bombowych.
    7. Roszczenia wynikały z faktu, iż suwerenność Polski na terenie Pomorza Gdańskiego przywrócono w 1919, na mocy postanowień traktatu wersalskiego, poprzez oddanie części byłych terenów pruskich, wcześniej odebranych Polsce przez Prusy w trakcie rozbiorów Polski w XVIII wieku, a później pozostających pod zaborem pruskim jako Prusy Zachodnie i Prowincja Poznańska.
    8. Nastąpiło to w trybie clearingu w 1937 r.
    9. Wojskowi sowieccy szkolili się w akademiach wojskowych Reichswehry, firmy niemieckie budowały fabryki samolotów i broni chemicznej zakazane traktatem wersalskim na terytorium ZSRR (gdzie wdrażano prototypy), organizowano poligony broni pancernej Armii Czerwonej z udziałem Reichswehry).
    10. Następnie Sekretarz Foreign Office.
    11. Wielka Brytania otwarcie odmówiła Francji przystąpienia do wojny w wykonaniu zobowiązań sojuszu Francji z Czechosłowacją.
    12. 15 marca 1939 Węgry okupowały z poparciem Polski trzecią część państwa czechosłowackiego – Ukrainę Karpacką i wschodnią Słowację, tworząc wspólną granicę węgiersko-polską w Karpatach Wschodnich.
    13. Cel ten był publicznie deklarowany przez Stalina w wystąpieniu na XV Zjeździe WKP(b).
    14. Późniejszy dowódca batalionu „Nachtigall”.
    15. Większość historyków niemieckich i Włodzimierz Jastrzębski kwestionują istnienie tej dywersji. Günter Schubert w książce Bydgoska krwawa niedziela. Śmierć legendy, wydanej w 1989, wbrew dotychczasowemu i obowiązującemu stanowisku niemieckiej historiografii twierdzi, że 3 września 1939 w Bydgoszczy doszło do „powstania”, przygotowanego przez oddziały dywersantów z III Rzeszy. Akcja była pomyślana i przeprowadzona jako samodzielny czyn Sicherheitsdienst. Schubert ustalił m.in. istnienie tajnego oddziału Rotter Kühl powołanego do „specjalnych zadań Reichsführera SS” i wysunął przypuszczenie, że to ów oddział przeprowadził operację w Bydgoszczy. Do dywersantów przerzuconych z Niemiec przez Gdańsk mieli dołączyć niektórzy mieszkańcy Bydgoszczy i utworzyć wraz z nimi kilkuosobowe grupy, które rozlokowano w różnych punktach miasta.
    16. Na Pomorzu Nadwiślańskim znalazły się siły 9 DP, 27 DP i Pomorskiej Brygady Kawalerii, częściowo rozbite i odcięte w początku wojny w bitwie w Borach Tucholskich.
    17. Niemiecki sąd apelacyjny dokonał rehabilitacji pocztowców dopiero w roku 2003.
    18. Po brytyjskiej deklaracji stanu wojny z Niemcami do wojny po stronie Wielkiej Brytanii przystąpiły również dominia brytyjskie: Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Związek Południowej Afryki; kolonia Nowej Fundlandii i nie będący brytyjskim dominium Nepal.
    19. W tym 568 myśliwców i 343 bombowców.
    20. Dodatkowo 3 DP górskiej została na korzyść GA C pospiesznie wycofana z Polski.
    21. 3, 4, 5, 8 Armie.
    22. 11, 13, 42, 43, 2 DNA, 4 DNA, 4 DP kolonialna.
    23. 9, 25 D. Zmot.
    24. 2 D. Kaw.
    25. Działa i moździerze.
    26. Żadne „działania powietrzne nad Niemcami” do 12 września 1939 nie zostały podjęte – w konsekwencji nie było czego „ograniczać”.
    27. Żadne działania Luftwaffe przeciw terytorium Francji i Wielkiej Brytanii nie miały miejsca, ani do 12 września 1939 aż do dnia 10 maja 1940 – zatem również nie było czego 12 września 1939 „minimalizować”.
    28. Strona francuska zwlekała z podpisaniem protokołu i dokonała tego dopiero pod naciskiem Brytyjczyków już po wybuchu wojny. Protokół dotyczył rozciągnięcia działania sojuszu francusko-polskiego z 1921 r. na wypadek agresji Niemiec na terytorium Wolnego Miasta Gdańska, nie będącego częścią państwa polskiego. Protokół ze strony Rzeczypospolitej podpisał ambasador Juliusz Łukasiewicz, ze strony Francji minister spraw zagranicznych Republiki Georges Bonnet.
    29. Został objęty amnestią w 1944 przez gen. de Gaulle wobec wejścia Francuskiej Partii Komunistycznej w skład Francuskiego Rządu Tymczasowego.
    30. Do linii ul. Opaczewskiej na osi ul. Grójeckiej.
    31. Do linii ul. Redutowej na osi ul. Wolskiej.
    32. Do Constanzy płynęły równolegle z portu w Marsylii statki z dostawą samolotów myśliwskich dla Polski.
    33. W sprawie bezprawnie przetrzymywanych dyplomatów polskich interweniował dziekan korpusu dyplomatycznego w Moskwie, ambasador III Rzeszy Friedrich von Schulenburg. Dzięki jego interwencji cały polski personel dyplomatyczny (z wyjątkiem aresztowanego przez NKWD konsula generalnego RP w Kijowie Jerzego Matusińskiego) opuścił ZSRR na początku października 1939.
    34. Która miała współdziałać na wschodnim skrzydle zgrupowania i rozkazem NW w tej sprawie.
    35. Po pobiciu wojsk niemieckiej 13 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej, jednak w obliczu wyczerpania amunicji, nadciągających posiłków niemieckich (29 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej i oddziałów Armii Czerwonej podchodzących na tyły Grupy.
    36. Tego dnia Hitler rozpoczął szkicowanie i na ten dzień antydatował ogłoszone 26 października dekrety o aneksji zachodnich województw Rzeczypospolitej i utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa.
    37. Koncepcja ta została zreferowana przez Adolfa Hitlera w przemówieniu wobec dowódców Wehrmachtu w Obersalzberg 22 sierpnia 1939.
    38. Które zgodnie z dominującą tam ówcześnie doktryną izolacjonizmu ogłosiły 3 września 1939 swoją neutralność.
    39. Który pomimo sojuszu z Rzeszą Brytyjczycy uważali za potencjalnego sojusznika – największe oprócz Niemiec mocarstwo kontynentalne w Europie.
    40. W czasie bitwy pod Krojantami, 1 września, po szarży polskiej kawalerii okupionej małymi stratami, na pole bitwy nagle wjechały niemieckie samochody pancerne uzbrojone w działka 20 mm, dokonując masakry kawalerzystów. Następnego dnia na pole bitwy dotarli korespondenci włoscy, których Niemcy zapewnili, że Polacy atakowali czołgi. Fakt ten został wykorzystany przez niemiecką propagandę.
    41. Żołnierze m.in. z 7 Pułku Strzelców Konnych Wielkopolskich, 9, 14 i 17 Pułku Ułanów Jazłowieckich, z 57, 58, 61 i 62 Pułku Piechoty i z 14 Pułku Artylerii Lekkiej. Cmentarz wojenny w Granicy. Statua wykonana według projektu Władysława Frycza.
    42. Narada na Zamku w maju 1939 z udziałem Macieja Rataja zakończyła się fiaskiem wobec braku woli rządzącej części obozu sanacyjnego do zmiany ordynacji wyborczej i dopuszczenia opozycji pozaparlamentarnej do udziału we władzy. Jednoznaczna odmowa rządu RP współpracy z opozycją i mniejszościami narodowymi.
    43. Płytkiego i głębokiego.
    44. Od 8 września tzw. armia gen. Przedrzymirskiego.
    45. Nieformalny związek operacyjny powstały w wyniku podporządkowania się gen. Bortnowskiego gen. Kutrzebie w czasie bitwy nad Bzurą.

    Przypisy

    1. Agresorzy przekazali część okupowanych przez ich wojska terytoriów Polski Litwie (Wilno z okręgiem) i Słowacji (Spisz, Orawa, Czadeckie).
    2. Leszek Moczulski: Wojna polska, Warszawa 2009, Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 694-698, 741-746, 798-808.
    3. Paweł Wieczorkiewicz: Kampania 1939 roku. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 2001. ISBN 83-88072-53-6.
    4. 3.09.1939 za: Burkhart Müller-Hillebrand: Das Heer 1933-1945, t. II, Die Blitzfeldzüge 1939-1941. Das Heer im Kriege bis zum Begin des Feldzuges gegen die Sowjetunion im Juni 1941, Frankfurt am Main 1956, s. 21-22.
    5. 370 bombowych, 520 myśliwskich i 100 lotnictwa morskiego za: Cajus Bekker: Angriffshohe 4000. Ein Kriegstagebuch der deutschen Luftwaffe, Oldenburg-Hamburg 1964, s. 69.
    6. Walter Lohmann, Hans Hildebrand: Die deutsche Kriegsmarine 1939-1945, Bad Nauheim 1956, t. I, s. 40.
    7. 10.09.1939; por. Burkhart Müller-Hillebrand, tamże.
    8. Plan mobilizacyjny "W2" Wojska Polskiego przewidywał wystawienie docelowo 1,35 mln żołnierzy, 1 września 1939 udało się jednak osiągnąć poziom 70% mobilizacji, czyli ok. 950 tys. żołnierzy: Encyklopedia II wojny światowej, Wydawnictwo MON, Warszawa 1975, s. 668.
    9. "70% planowanych sił lądowych (...) ok. 1 mln żołnierzy": Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, tom 4, s. 244.
    10. 3.09.1939 za: Adolphe Goutard: 1940. Wojna straconych okazji, Warszawa 1959, s. 92 i nast., James Butler: Grand Strategy, T. II, September 1939 – June 1941, London 1957.
    11. 15.09.1939.
    12. Marian Zgórniak: Europa w przededniu wojny, Kraków 1993.
    13. James Butler: Grand Strategy, T. II, September 1939 – June 1941, London 1957; Jerzy Lipiński: Druga wojna światowa na morzu, Gdańsk 1970, s. 16-19.
    14. (Według poufnego źródła z niemieckiego ministerstwa wojny za: Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski, t. 3, Londyn 1960, s. 51, przypis 40, straty niemieckie do 24 września 1939 roku wyniosły: 91 278 zabitych, 63 417 ciężko i 34 938 lżej rannych, a więc blisko 200 tys. żołnierzy, natomiast straty materiałowe Niemców wyniosły blisko: 1000 czołgów i samochodów pancernych, ok. 700 samolotów, 370 dział i moździerzy, 11 tys. pojazdów mechanicznych różnych typów.
    15. Wehrmacht Zentralstatistik, Stand 30.11.1944, Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg (BA-MA RH 7/653).
    16. Raport Oberkommando der Luftwaffe w „Wojna Obronna Polski 1939”, KAW, Warszawa 1979.
    17. Fritz Hahn: Waffen und Geheimwaffen des Deutschen Heeres 1933-1945, s. 196.
    18. Encyklopedia II wojny światowej, dz. cyt., s. 670.
    19. "Россия и СССР в войнах XX века: потери вооружённых сил. Статистическое исследование."
    20. Straty brytyjskie obejmują m.in. 27 pilotów RAF poległych lub pojmanych po strąceniu przez Niemców podczas nalotów na Niemcy z 4 września, 518 poległych po zatopieniu lotniskowca HMS „Courageous” i 54 z okrętu podwodnego HMS „Oxley”. Dane według British and Other Navies in World War 2 Day-by-Day by Don Kindell. Naval Events September 1939.
    21. [1].[2]
    22. Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk: Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2005, s. 5, 385. ISBN 83-7399-169-7.
    23. Wraz z protektoratem III Rzeszy – Słowacją („Bernolak”).
    24. Wymiana ognia trwała do godz. 1.00 6 października (oddziały polskie wystrzeliwały resztę amunicji), ok. godz. 2.00 polscy parlamentariusze przekazali uzgodniony akt kapitulacji, o 10.00 rozpoczęło się składanie broni. Apoloniusz Zawilski Bitwy polskiego września Warszawa 1973, Leszek Moczulski Wojna polska Lublin 1990.
    25. Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej, t. I, Kampania wrześniowa, część 2, Londyn 1951-1953, wyd. Instytut im. gen. Sikorskiego, s. 7-11; Nicholas Bethell: Zwycięska wojna Hitlera. Wrzesień 1939, Warszawa 1997, Wyd. Instytut Wydawniczy PAX, ISBN 83-211-1189-0; s. 32-82, Leszek Moczulski: Wojna Polska 1939, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1972, wyd. 3 rozszerzone Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2009, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 658-659, et alia.
    26. Akty prawne rozporządzające terytorium II Rzeczypospolitej jako sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej.
    27. Pakt o pomocy wzajemnej ZSRR-Litwa zawarty w Moskwie przez Wiaczesława Mołotowa i Juozasa Urbšysa 10 października 1939. W wykonaniu jego postanowień armia litewska wkroczyła do Wilna w nocy 27/28 października 1939, rozpoczynając litewską okupację miasta (do 15 czerwca 1940, gdy ponownie zostało ono okupowane przez Armię Czerwoną). Sławomir Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939-1941, Warszawa 2007, wyd. II poprawione, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych ISBN 978-83-89607-08-9, s. 244.
    28. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 324–325. ISBN 83-04-03107-8.
    29. Stanisław Mackiewicz: Historia Polski od 17 września 1939 r. do 5 lipca 1945 r. London: Puls Publications, 1993, s. 60. ISBN 1-85917-007-2.
    30. Tzw. układ Ribbentrop-Černák (poseł Słowacji w Berlinie) zawarty 21 listopada 1939 w Berlinie.
    31. Henryk Samsonowicz, Janusz Tazbir, Tadeusz Łepkowski, Tomasz Nałęcz: Polska. Losy państwa i narodu do 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2003, s. 551-552. ISBN 83-207-1704-3.
    32. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 344-354, 397-410 (tom 1). ISBN 83-7311-991-4.
    33. Por. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919–1945 od Wersalu do Jałty, wyd. I krajowe, Warszawa 1992, Wyd. PIW, ISBN 83-06-02162-2, s. 125-131; Leszek Moczulski: Wojna polska, wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 79-98; Piotr Wandycz: Trzy dokumenty. Przyczynek do zagadnienia wojny prewencyjnej, w: „Zeszyty Historyczne” nr 3, Paryż 1963, Wyd. Instytut Literacki s. 7-14; Józef Beck: Ostatni raport, Warszawa 1987, Wyd. PIW, ISBN 83-06-01567-3, s. 73-74; Hans Roos: Die präventive Kriegspläne Pilsudskis von 1933, w: Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte, z. IV, München-Stuttgart 1955 wersja elektroniczna; Wacław Jędrzejewicz: The Polish Plan for a Preventive War Against Germany in 1933, „The Polish Review”, XI, Nowy Jork 1966, s. 62-91.
    34. Telegram szyfrowy nr 64 J. Becka do J. Łukasiewicza, podający treść rozmowy z J. Slavikiem oraz instrukcje do rozmów z politykami francuskimi, „Warszawa, 9 czerwca 1938 r. Receptus 57. W dniu dzisiejszym poseł czeski potwierdził mi kategorycznie zamiar swego rządu traktowania sprawy mniejszości polskiej na równych prawach z jakąkolwiek inną mniejszością w Czechosłowacji. Proszę przy sposobności zakomunikować to tamtejszemu ministrowi spraw zagranicznych. (…) Beck”, w: Monachium 1938. Polskie dokumenty dyplomatyczne. Wybór i opr. Zbigniew Landau i Jerzy Tomaszewski, Warszawa 1985, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ISBN 83-01-04614-7, dokument nr 95, oryginał w Archiwum Akt Nowych, t. 5511 k. 6, Telegram szyfrowy nr 58 J. Łukasiewicza o rozmowie z G. Bonnet na temat polityki Polskiej wobec Czechosłowacji. „Paryż, 11 czerwca 1938 r. B(onnet) prosił mnie zakomunikować Panu Ministrowi co następuje: 1. Rząd francuski podziela całkowicie stanowisko rządu polskiego w sprawie mniejszości polskiej w Czechosłowacji i na drugi dzień po mojej rozmowie z B(onnet) polecił swojemu posłowi w Pradze oświadczyć tamtejszemu rządowi, iż mniejszość polska powinna otrzymać te same uprawnienia, które zostaną przyznane Niemcom sudeckim, i że powinno to nastąpić jednocześnie. 2. Rząd francuski przyjął z wdzięcznością do wiadomości oświadczenie Pana Ministra (…) i uważałby za wskazane i pożądane przystąpić do dalszych szerszych rozmów celem rozwinięcia i utrwalenia współpracy sojuszniczej.(…) Łukasiewicz”, [w:] Monachium 1938. Polskie dokumenty dyplomatyczne, Wybór i opr. Zbigniew Landau i Jerzy Tomaszewski, dokument nr 99 oryginał, w: Instytut Sikorskiego, A.11.49/F/38. 21 września 1938 Beck oświadczył (wobec Leona Noëla, ambasadora Francji w Warszawie), że „rząd polski będzie domagać się kategorycznie od rządów czechosłowackiego, angielskiego i francuskiego ścisłego wykonania klauzuli najwyższego uprzywilejowania, przyznanej mniejszości polskiej. Beck sprecyzował przy tym, że dopóki Anglia i Francja zamierzały ograniczyć ustępstwa wobec Niemców sudeckich do autonomii wewnątrz Czechosłowacji, domagaliśmy się dla mniejszości polskiej autonomii, gdy zastanawiano się nad zastosowaniem plebiscytu, żądaliśmy go również dla ziem zamieszkałych przez mniejszość polską; gdy wreszcie teraz Anglia i Francja godzą się na bezpośrednią cesję terytorialną, będziemy domagali się jednoczesnego zastosowania jej do Śląska Cieszyńskiego.Juliusz Łukasiewicz: Dyplomata w Paryżu. 1936–1939. Wspomnienia i dokumenty Juliusza Łukasiewicza Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej, Wydanie rozszerzone, opr. Wacław Jędrzejewicz i Henryk Bułhak, Londyn 1989, Wyd. Polska Fundacja Kulturalna, ISBN 0-85065-169-7, s. 164. Por. też rozwój sytuacji w kryzysie czechosłowackim (wraz z dokumentami), Łukasiewicz, op.cit., s. 79-184, szczegółowy opis również: Leszek Moczulski: Wojna polska, wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 298-299 („pod naciskiem francuskim Praga zgodziła się na jednoczesność koncesji wobec mniejszości polskiej i niemieckiej.”) i następne do s. 358.
    35. „23 marca zarządzono w Polsce częściową mobilizację. Rozmowy niemiecko-polskie miały poufny charakter. Do tego czasu w Polsce żądań niemieckich nie znał nawet Szef Sztabu Głównego, nie znały ich również państwa zachodnie”: Antoni Czubiński: Najnowsze dzieje Polski 1914-1983, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, ISBN 83-01-06137-5, s. 249.
    36. Natalja Siergiejewna Lebiediewa, Inwazja Armii Czerwonej, IV rozbiór Polski, w: Białe plamy – Czarne plamy. Sprawy trudne w relacjach polsko-rosyjskich (1918-2008), Adam D. Rotfeld, Anatolij W. Torkunow (red.), Warszawa 2010, s. 266.
    37. Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945. Kraków: Wydawnictwo Platan, 2004, s. 12 (tom 3). ISBN 83-89711-10-9.
    38. Jan Żak, Jerzy Topolski, Lech Trzeciakowski, Antoni Czubiński: Dzieje Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 766-776.
    39. Zenon Chocimski: Sprzymierzeńcy z ducha, Fronda nr 21-22.
    40. G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski: Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa, s. 36.
    41. Andrzej Pepłoński: Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej, Toruń 2004, ISBN 83-85228-23-3.
    42. Udokumentowane źródłowo ostrzeżenia napływające z polskich ataszatów wojskowych w końcu sierpnia i na początku września 1939 r. o istnieniu tajnego porozumienia wojskowego pomiędzy III Rzeszą a ZSRR i przygotowaniach ZSRR do agresji na Polskę (tajna mobilizacja i koncentracja Armii Czerwonej nad granicą z Polską i meldunek z 13 września 1939 o przecięciu zasieków po stronie sowieckiej na granicy z Polską zostały zlekceważone przez Naczelnego Wodza Edwarda Rydza-Śmigłego, por. Andrzej Pepłoński: Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej, Toruń 2004, ISBN 83-85228-23-3.
    43. Tomasz Chinciński: Niemiecka dywersja w Polsce w 1939 r. w świetle dokumentów policyjnych i wojskowych II Rzeczypospolitej oraz służb specjalnych III Rzeszy. Warszawa: Pamięć i sprawiedliwość. Pismo Instytutu Pamięci Narodowej nr 1(9)2006, 2006, s. 165-171. ISSN 1427-7476.
    44. „Są liczne wzmianki o Niemcach przebranych w mundury polskie, nieraz oficerskie, fałszywie informujących oddziały na rozdrożach w czasie marszów nocnych, przekazujących fałszywe rozkazy itp.” Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa, cz 2, s. 733, Londyn 1954, wyd. Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego.
    45. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty, s. 281, por. też J.R.M. Butler: History of the Second World War. United Kingdom Military Series, Grand Strategy, Volume II, September 1939 June 1941, London 1957, wyd. Her Majesty’s Stationery Office, s. 10-12, 55-56, 81.
    46. Gen. Edmund Ironside był doskonale zaznajomiony z francuskimi planami militarnymi i nie znalazł w nich żadnej wskazówki, z której wynikałoby, że dowództwo francuskie planowało kiedykolwiek wczesny atak na linię Zygfryda. Podczas swego pobytu w Warszawie dowiedział się o francuskich zobowiązaniach wobec Polski. Wiedział, że nie zostaną dopełnione. „Francuzi okłamują Polaków mówiąc, że zamierzają przystąpić do ataku. Taka koncepcja w ogóle nie istnieje” – zanotował w swoim dzienniku. Niestety, zapomniał o tym poinformować Polaków. Ponadto sam miał poważne obawy co do natychmiastowej gotowości Wielkiej Brytanii, Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty, s. 281. Por też. Time Unguarded: The Ironside Diaries, 1937-1940, ed. Roderic Macleod & Denis Kelly, London 1962, wyd. Constable s. 78–85.
    47. Marian Porwit "Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku", Wyd. Czytelnik Warszawa 1983, tom 2, strona 20
    48. „Pobór powszechny zarządzono w 6 dni później, jednak jego ostateczny termin, pod natarczywym naciskiem Francuzów i Brytyjczyków, którzy jak to później przyznawał marszałek Śmigły, drżeli, aby nie uczyniono czegokolwiek, co by mogło być przez Niemców podane jako polska prowokacja, przesunięto o jeden dzień. Była to decyzja brzemienna, większość bowiem mobilizowanych w ostatnim terminie jednostek nie zdołała dotrzeć na stanowiska wyjściowe przed wybuchem wojny.” Paweł Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935-1945, Wyd. II, Warszawa 2006, Wyd. Książka i Wiedza, ISBN 83-05-13441-5, s. 76.
    49. Gazeta Polska 28 sierpnia 1939.
    50. ABC 1 września 1939 artykuły na stronie trzeciej.
    51. Jak żyliśmy pod bombami, „Dziennik Krakowski”, 1939, nr 4 (12 września) wyd. 2, strona 2/.
    52. R. Szubański, Polska broń pancerna 1939, wydawnictwo MON, 1982.
    53. Czołgi lekkie we wrześniu 1939 roku. W: Typy Broni i Uzbrojenia. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973, s. 14. Cytat: Ogólnie oceniając wartości czołgów lekkich 7TP, należy stwierdzić, że własnościami taktycznymi przewyższała niemieckie czołgi tej klasy, a więc PzKpfw I i II, które w większej liczbie zostały użyte w działaniach na terenie Polski.
    54. Leszek Komuda, Przeciwpancerne tankietki, w: „Militaria” vol. 1 no. 4.
    55. A. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński, Pojazdy Wojska Polskiego 1939, WKŁ, 1990.
    56. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty, wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW, ISBN 83-06-02162-2, s. 283-284.
    57. Czesław Łuczak: Dzieje Polski 1939-1945. Kalendarium wydarzeń. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007, s. 9-34. ISBN 83-7177-430-0.
    58. Zdominowanego od 1934 przez gdańską NSDAP, tekst dekretu z komentarzem.
    59. Dekret Alberta Forstera z 1.09.1939 z komentarzem.
    60. Polskie Siły Zbrojne w II Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa cz. 2, Przebieg działań od 1 do 8 września, Londyn 1954, opr. Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego, Wyd. Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, s. 158.
    61. Według ustaleń płk Mariana Porwita, Wołyńska Brygada Kawalerii zniszczyła 1 września w bitwie pod Mokrą 62 czołgi i ok. 50 transporterów 4 Dywizji Pancernej Wehrmachtu; Marian Porwit: Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku, t. 1, Warszawa 1969, Wyd. Czytelnik, s. 235-236.
    62. Zarówno pod względem tonażu, jak i liczby okrętów głównych klas, Jerzy Lipiński: Druga wojna światowa na morzu.
    63. Za Lexicon der Wehrmacht 1 i 2 fala mobilizacji: 5, 6, 9, 15, 16, 22, 25, 26, 33, 34, 35, 36, 52, 58, 69, 71, 75, 76, 78, 79, 86, 87, 209 DP.
    64. Za Lexicon der Wehrmacht 4 fala mobilizacji: 253, 254, 262, 269, 260, 263, 267, 268 DP.
    65. Za Lexicon der Wehrmacht 3 fala mobilizacji: 211, 212, 214, 215, 216, 223, 225, 227, 231, 246, 251 DP. Część jednostek drugiego rzutu rozpoczęła mobilizację późno (26 sierpnia) i w momencie wypowiedzenia wojny przez Sprzymierzonych nadal znajdowały się one na poligonach.
    66. Polskie Siły Zbrojne w II Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa cz. 2. Przebieg działań od 1 do 8 września, Londyn 1954, opr. Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego, Wyd. Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, s. 442.
    67. Stenogram „Wnioski wynikające z wymiany poglądów”, pkt. 2 i 3; François Bédarida: La stratégie secrète de la drôle de guerre, Le Conseil suprême interallié, septembre 1939 avril 1940.
    68. Podpisanym 19 maja 1939 r. przez gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego oraz gen. Maurice Gamelin. Pełny tekst dokumentu: Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej, T. I, Kampania wrześniowa cz. 1, s. 94. Por. też Protokoły polsko-francuskich rozmów sztabowych odbytych w Paryżu w maju 1939 r., w: Bellona, Londyn 1958, z. 2, s. 165-179.
    69. Juliusz Łukasiewicz: Dyplomata w Paryżu. 1936–1939. Wspomnienia i dokumenty Juliusza Łukasiewicza Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej, Wydanie rozszerzone, opr. Wacław Jędrzejewicz i Henryk Bułhak, Londyn 1989, Wyd. Polska Fundacja Kulturalna, ISBN 0-85065-169-7, s. 345-388 (gdzie opis sytuacji militarnej, szczegółowy opis prób wyegzekwowania przez Polskę zobowiązań sojuszniczych Francji i Wielkiej Brytanii wraz z dokumentami dyplomatycznymi i innymi źródłami); Edward Raczyński: W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939–1945, Warszawa 1990, Nowa, o ISBN, s. 35-50 (działania dyplomacji i polskiej misji wojskowej w Londynie).
    70. Kłamstwa w tej mierze, fałszywe informacje, niepowiadomienie aż do końca o postanowieniach niewdrażania ofensywy powietrznej, a potem lądowej na Niemcy – nie dają się wytłumaczyć niczym. Ten nieszczery, wręcz kłamliwy, nie liczący się z jakimikolwiek zobowiązaniami stosunek władz politycznych i wojskowych Francji i Anglii we wrześniu do Polski – może być nazwany jednym tylko, wystarczająco precyzyjnym terminem: była to felonia – zdrada sojusznika na polu bitwy. Leszek Moczulski, Wojna polska, Wyd. III, Lublin 1990, s. 422. Por. też Marek Kornat, Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop-Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-sowieckiego w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej. Warszawa 2002, Wyd. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, ISBN 83-915767-2-8; s. 501-527 (Dlaczego władze II Rzeczypospolitej nie brały pod uwagę zagrożenia ze strony ZSRR w 1939 r.?), s. 531-654 (Aneks: Dyplomacja II Rzeczypospolitej wobec zbliżenia niemiecko-sowieckiego w świetle nie publikowanych dokumentów- dokumenty). Por. też Juliusz Łukasiewicz, Dyplomata w Paryżu. 1936-1939. Wspomnienia i dokumenty Juliusza Łukasiewicza Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej. Wydanie rozszerzone, opr. Wacław Jędrzejewicz i Henryk Bułhak, Londyn 1989, Wyd. Polska Fundacja Kulturalna, ISBN 0 85065 169 7; Edward Bernard Raczyński, W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939-1945, Warszawa 1990, Nowa, no ISBN. Por. Paul Johnson, Historia świata (od roku 1917), Londyn 1989, wyd. Polonia Book Fund, ISBN 0 902352 80 6 s. 390.
    71. Louis Faury: La Pologne Terrassée, w: Revue Historique de l’Armée, IX nr 1 (1953), Paris 1953, s. 132-136. Por. też Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej, t. I, Kampania Wrześniowa, cz. 3, Londyn 1959, s. 9.
    72. Była to 3 dywizja górska, 12 września 1939 wycofana marszem pieszym z okolic Sanoka na Słowację i skierowana stamtąd transportami kolejowymi na front zachodni. Leszek Moczulski: Wojna polska 1939, s. 799, por. też Nikolaus von Vormann: Der Feldzug 1939 in Polen. Die Operationen des Heeres, Weissenburg 1958, Prinz-Eugen-Verlag, s. 143. i passim.
    73. „Sześćdziesiąt pięć francuskich dywizji zdolnych do szturmu na Niemcy z zachodu we wrześniu 1939 roku znacznie przewyższało liczebnie oddziały Wehrmachtu, tak poważnie zaangażowane w Polsce. Lecz nigdy nie zostały posłane do akcji. Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. Wyd. Militärisches Forschungamt, Stuttgart 1979, t. 2, s. 18-19, 270. Patrz też. Andreas Hillgruber Hitlers Strategie. Politik und Kriegführung 1940-1941, wyd. 3 Bonn 1993, s. 34-35, 53.”, Ian Kershaw, Hitler. 1936-1941 Nemesis, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2002, ISBN 83-7301-197-8, s. 423, przypis 182.
    74. „Jest rzeczą bezsporną, że w pierwszych dniach września Francja miała imponującą przewagę zarówno w ludziach, jak i w sprzęcie na swym froncie z Niemcami. Okres ten został całkowicie niewykorzystany, co było podstawową przyczyną klęski wojsk francusko-brytyjskich w roku 1940, gdy III Rzesza mogła skupić wszystkie swoje siły wojskowe na jednym froncie – nie uzyskując mimo to ani przewagi liczebnej, ani materiałowej (z wyjątkiem lotnictwa) nad armiami francuską, brytyjską, belgijską i holenderską. Kilku niemieckich generałów – Keitel, Westphal, Manstein, Jodl i Witzleben – pisało i mówiło o swym zdumieniu, że Francja nie wykorzystała tej krótkiej, lecz o kluczowym znaczeniu okazji. Hans Gisevius pisał, że wrześniowe zwycięstwo Hitlera można przypisywać jedynie szczęściu hazardzisty. Jon Kimche napisał, że zmasowana kontrofensywa aliancka „była możliwa i niemal na pewno by się powiodła.”; Nicholas Bethell: Zwycięska wojna Hitlera. Wrzesień 1939, Wyd. Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1997, ISBN 83-211-1189-0; s. 141, tamże s. 139-143 szersza analiza z danymi liczbowymi, źródłami i bibliografią.
    75. „Podobne opinie wygłaszali także wojskowi francuscy. Zachowanie Francji we wrześniu 1939 r. ostro potępił generał de Gaulle. Generał Chassin stwierdził, że był to najlepszy moment do ataku na linię Zygfryda. Generał Faury napisał, że ogarnął go wstyd, gdy dowiedział się, jakie siły niemieckie zatrzymały Francuzów. Pułkownik Pierre Lyet zanotował: 8 września, a więc w przeddzień decyzji wstrzymania naszych działań w Lotaryngii, generał Faury, nasz przedstawiciel w Polsce, oceniał, że Polacy przegrali bitwę o granicę, ale że „do tej pory żadne z szybkich uderzeń, które mogłyby być śmiertelne, nie zostało zrealizowane” i że „nie ma powodu do desperacji”.” Romuald Szeremietiew: Czy mogliśmy przetrwać. Polska a Niemcy w latach 1918–1939, Warszawa 1994, Wydawnictwo Bellona, ISBN 83-11-08314-2, s. 320.
    76. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty, wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW, ISBN 83-06-02162-2, s. 316-317. Oryginalne zeznania Keitla i Jodla z procesu norymberskiego, w: Trial of Major War Criminals Before the International Military Tribunal, Nuremberg, 14 November 1945 – 1 October 1946, Nuremberg 1947, t. 15, s. 350; t. 10, s. 519.
    77. Grzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka 1942-1960, Warszawa 2006, ISBN 83-88490-58-3, s. 68-70.
    78. Recenzje i polemiki: W. Szpicer, W. Moroz – Krajowyj Prowindyk Wołodymyr Tymczij – „Łopatynśkij”, Wydawnictwo Afisza, Lwów 2004. W: Grzegorz Motyka: Pamięć i Sprawiedliwość. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej nr 2/10/2006. Warszawa: IPN, 2006, s. 357-361. ISSN 1427-7476.
    79. Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa, cz. 3, Londyn 1959, s. 536.
    80. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 407 (tom 1). ISBN 83-7311-991-4. Cytat: Gwałty radzieckiego na Polsce nie da się usprawiedliwić żadnymi względami politycznymi, społecznymi, gospodarczymi czy ustrojowymi, gdyż wykluczała je właśnie konwencja londyńska, którą Kreml dobrowolnie podpisał..
    81. J. Łojek, s. 104.
    82. Andrzej Pepłoński: Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej, Toruń 2004, ISBN 83-85228-23-3, Ryszard Szawłowski: Wywiad polski na Związek Sowiecki w 1939 roku, w: Europa nieprowincjonalna, Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza Rytm, Polonia Aid Foundation Trust, Warszawa-Londyn 1999, ISBN 83-86759-92-5, s. 905-922.
    83. Kazimierz Sobczak: Encyklopedia II wojny światowej. s. 284-295.
    84. Jarosław Gdański: W ogniu drugiej wojny światowej. s. 4.
    85. Józef Urbanowicz (red.): Mała Encyklopedia Wojskowa, t. 2. s. 496.
    86. Tomasz Głowiński: O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939-1945. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2000, s. 13-18. ISBN 83-229-2121-7.
    87. A. K. Kunert, Z. Walkowski: Kronika kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 102.
    88. Sławomir Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939-1941, Warszawa 2007, wyd. II poprawione, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych ISBN 978-83-89607-08-9, s. 126-128.
    89. Apoloniusz Zawilski: Polskie fronty 1918–1945. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1996, s. 120-125 (tom 1). ISBN 83-86857-26-9.
    90. Dział III konwencji: O władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego. W czasie II wojny światowej tezę o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego utrzymywali jedynie sygnatariusze paktu z 28.09.1939: III Rzesza i ZSRR. Analiza prawnomiędzynarodowa i stosunek społeczności międzynarodowej do państwa polskiego i jego statusu po wrześniu 1939, patrz. Henryk Batowski, Rok 1940 w dyplomacji europejskiej, Poznań 1981, Wydawnictwo Poznańskie, ISBN 83-210-0173-4, s. 11-26 i passim. Por. też: Henryk Batowski: Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941, Kraków 1991, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-08-02284-7.
    91. A. K. Kunert, Z. Walkowski: Kronika kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 88.
    92. A. K. Kunert, Z. Walkowski: Kronika kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 96.
    93. Encyklopedia wojskowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Dom Wydawniczy Bellona, 2007, s. 405-406 (tom 1). ISBN 978-83-01-15175-1.
    94. Janusz Piekałkiewicz: Kalendarium wydarzeń II wojny światowej. Warszawa: Agencja Wydawnicza Morex, 1999, s. 83. ISBN 83-86510-78-1. Cytat: [...] Podczas całej kampanii wszakże nie miał miejsca ani jeden przypadek świadomie wykonanej szarży polskiej kawalerii na czołgi. Jeśli już była ona atakowana przez czołgi, jedyną jej szansą przetrwania był karkołomny galop w ich kierunku, tak by je jak najprędzej wyminąć.
    95. Czy polska kawaleria atakowała czołgi? (1939–1940). polskiedzieje.pl. [dostęp 2009-08-25].
    96. Gilbert J. Mros: The Mythical Polish Cavalry Charge (ang.). W: Polish American Journal [on-line]. 07.2008. [dostęp 2009-08-25].
    97. Andrzej Garlicki: Historia 1939–1997/98: Polska i świat. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 1998, s. 22, 28. ISBN 83-87367-23-0.
    98. S. Mike Pavelec: Luftwaffe 1933 – 1945 Najważniejsze fakty, liczny i dane. Poznań: Vesper, 2010, s. 47. ISBN 978-83-61524-96-0.
    99. David Irving: Wojna Milcha Świetność i zmierzch Luftwaffe. Kraków: Arkadiusz Wingert, 2011, s. 98. ISBN 978-83-60682-34-0.
    100. Robert Michulec: Elita Luftwaffe. Gdańsk: AJ-Press, 2011, s. 164. ISBN 978-83-7237-227-7.
    101. Steven J. Zaloga: Polska 1939. Blitzkrieg. Poznań: Osprey Publishing UK, 2009, s. 48. ISBN 978-83-261-0286-8.
    102. Bohaterowie zdjęć sprzed 70 lat.
    103. Julien Bryan: „Jechaliśmy przez małe pole na obrzeżach miasta, ale byliśmy tylko kilka minut za późno, aby być świadkiem tragicznego wypadku. Siedem kobiet kopało ziemniaki na polu ponieważ zabrakło mąki i nie miały co jeść. Nagle dwa samoloty niemieckie pojawiły się znikąd i zrzuciły dwie bomby na mały dom jakieś dwieście metrów dalej. Dwie kobiety w domu, zostały zabite. Kobiety na polu schowały się, mając nadzieję, że nie zostaną zauważone. Gdy bombowce odleciały, kobiety wróciły do pracy, bo musiały znaleźć żywność. Ale hitlerowscy lotnicy nie byli zadowoleni ze swojej pracy. Po kilku minutach wrócili, lecąc jakieś 60 metrów nad ziemią, grabiąc pole kulami karabinów maszynowych. Dwie z siedmiu kobiet zostały zabite, a pozostałe pięć jakoś uciekły.”, Julien Bryan. „Warsaw: 1939 Siege; 1959 Warsaw Revisited”.
    104. Gerd Ueberschär: Wojskowe elity III Rzeszy. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2004, s. 41. ISBN 83-11-09880-8.
    105. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1961, s. 53-56.
    106. Instytut Pamięci Narodowej: Śledztwo nr. S 17/05/Zn w sprawie zbrodni wojennej w dniu 22.09.1939 r. w miejscowości Urycz.
    107. Zbrodnie Wehrmachtu w Wielkopolsce w okresie zarządu wojskowego (1 września-25 października 1939). Kalisz: Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi, Instytut Pamięci Narodowej, 1986, s. 12-16.
    108. Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981, s. 15-16.
    109. Bartłomiej Warzecha: Niemieckie zbrodnie na powstańcach śląskich w 1939 roku. Instytut Pamięci Narodowej. Główna Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach, 2004.
    110. „Wbrew postanowieniom międzynarodowych konwencji oraz deklaracji rządu Rzeszy, której odpowiada identyczna deklaracja rządu polskiego, że celem działań lotniczych będą wyłącznie obiekty i oddziały wojskowe, a w żadnym wypadku ludność cywilna i jej siedziby nieobsadzone przez wojsko, samoloty niemieckie już od piątku rozpoczęły działalność terrorystyczną. Samoloty 4. floty Luftwaffe dowodzonej przez austriackiego generała Löhra, obok Wielunia dokonały bestialskich bombardowań Żarek (zginęło około siedemdziesięciu osób cywilnych), Kłomnic (około stu ofiar), a 1. Flota generała Kesselringa na trzydzieści większych bombardowań przeprowadziła trzynaście wyłącznie terrorystycznych, bombardując Otwock, Płock, Lidę i liczne inne miejscowości. Bombardowania te miały najwyraźniej na celu wywoływanie popłochu i paniki na obszarze niemal całego kraju, a ponadto mieściły się w niemieckich planach eksterminacyjnych.” Leszek Moczulski: Wojna polska 1939, wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 665.
    111. „Tłumy zalewające wszystkie szosy i drogi, wypijające wodę ze studni, raz po raz ogarniane paniką, nieprzerwanie bombardowane były z powietrza. Samoloty niemieckie zniżały się na drogi, ogniem karabinów maszynowych masakrując cywilów.” Leszek Moczulski, Wojna polska 1939, wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 734.
    112. Jedno ze świadectw – Marek Skwarnicki: „Nagle przemknął nad nami niemiecki messerschmidt. Droga była zawalona konnymi wozami, ludzie pchali rozmaite wózki dziecinne ze skarbami domowymi itp. Jak to na wojnie – mogę dziś powiedzieć. Ale nasz porucznik umknął na bok około kilometra w pole i schował samochód w sadzie wśród drzew, każąc nam ukryć się gdzieś pod dachem, by nas nie widzieli niemieccy lotnicy. I obserwowaliśmy stamtąd straszliwą jatkę. Myśliwce kolejnymi nawrotami, co kilkanaście minut, całymi eskadrami, ostrzeliwały tłumy uciekinierów na szosie do Lublina. Wojska tam nie było. Ci, co uciekali w pola, albo padali martwi lub ranni, albo... Bóg wie, co się z nimi stało. Jeden z messerschmidtów wypatrzył nas chyba w tym sadzie, bo przemknął obok: kilkanaście metrów ode mnie zobaczyłem ścieg kul, który utrupił zabłąkaną kurę. Widocznie pilotowi zabrakło amunicji, bo nie wrócił.” Marek Skwarnicki, Wrześniowe dni, Tygodnik Powszechny nr 39/1999 wersja elektroniczna.
    113. Jochen Böhler: Zbrodnie Wehrmachtu w Polsce. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2009, s. 205-213, 229-231, 242, 245-246. ISBN 978-83-240-1225-1.
    114. Jochen Böhler, Klaus-Michael Mallmann, Jürgen Matthäus: Einsatzgruppen w Polsce. Warszawa: Bellona, 2009, s. 89-91, 142-144. ISBN 978-83-11-11588-0.
    115. Andrzej Friszke: Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2003, s. 25. ISBN 83-207-1711-6.
    116. „W niejednokrotnym wypadku – po wkroczeniu do miasteczka czy osiedla – dokonywano masowych rzezi, nie oszczędzając kobiet i dzieci. W Rohatynie (Stanisławowskie) rzeź taka trwała cały dzień. Masowych gwałtów i morderstw, zbliżonych do rzezi, dokonano w Grodnie, Wołkowysku, Świsłoczy, Oszmianie i Mołodecznie”: Władysław Pobóg-Malinowski „Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945” Wydawnictwo Platan, Kraków 2004, ISBN 83-89711-10-9, tom 3, s. 107.
    117. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, Londyn 1975, s. 9-11.
    118. Witold Pronobis: Świat i Polska w XX wieku. Warszawa: Editions Spotkania, 1996, s. 196. ISBN 83-86802-11-1.
    119. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 410-412. ISBN 83-7311-991-4.
    120. Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski. 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Platan, 2004, s. 106-110 (tom 3). ISBN 83-89711-10-9.
    121. Wojciech Roszkowski: „Najnowsza historia Polski 1914–1945”, Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-991-4, s. 410 – autor wymienia „dramatyczne sceny maltretowania jeńców polskich”, które „rozegrały się w Grodnie, Wołkowysku, Oszmianie, Mołodecznie, Nowogródku, Sarnach, Kosowie Poleskim i Tarnopolu”.
    122. [...] Terror i mordowanie przyjęły większe rozmiary w Grodnie, gdzie wymordowano 130 uczniów i podchorążych, dobijano rannych i obrońców. 12-letniego Tadzika Jasińskiego przywiązano do czołgu i ciągnięto po bruku. Po opanowaniu Grodna nastąpiły represje; rozstrzeliwano aresztowanych na tzw. Psiej Górze i w lasku „Sekret”. Na placu pod Farą leżał wał zamordowanych [...]”: Julian Siedlecki: „Losy Polaków w ZSRR w latach 1939-1986.” Londyn 1988, s. 32-34.
    123. Karol Liszewski: Wojna polsko-sowiecka 1939. London: Polska Fundacja Kulturalna, 1986. Cytat: (Monografia zawiera najbardziej szczegółowy opis walk na całym froncie polsko-sowieckim i relacje świadków o sowieckich zbrodniach wojennych we wrześniu 1939 r.).
    124. 22 IX w Winnikach przedstawiciele Armii Czerwonej przyjęli bez dyskusji warunki wysunięte przez gen. Langnera. Przyjęto protokół o przekazaniu miasta Lwowa Armii Czerwonej, w którym m.in. stwierdzono, że Wojsko Polskie opuści poszczególne sektory. O dalszych losach wojska była mowa w pkt. 6 i 8, które głosiły: „6. Jeńcy szeregowi i młodsi oficerowie kolumnami pieszymi, starsi oficerowie autami opuszczą miasto wzdłuż szosy Lwów–Kurowice [...] 8. Oficerom Wojsk Polskich gwarantuje się osobistą swobodę i nietykalność ich osobistej własności. Przy przejazdach do Państw Obcych rozstrzyga Władza Miejska wraz z przedstawicielami władz dyplomatycznych danego Państwa”. Protokół ten podpisali przedstawiciele Armii Czerwonej: kombryg Kuroczkin, kombryg Jakowlew, płk Diedow, płk Fotczenkow i komisarz pułkowy Makarow; ze strony Wojska Polskiego gen. Langner i płk dypl. Rakowski [3], por. też. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945, Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-991-4, s. 411.
    125. Dariusz Baliszewski: Tajemnica generała Olszyny, „Wprost”, nr 1243, 8 października 2006; dostępne w Internecie, dostęp 2007-11-07, 17.05.
    126. Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa, cz. 3, Londyn 1959, s. 536-539; por. również Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”: konflikt polsko-ukraiński 1943-1947 Kraków 2011, Wydawnictwo Literackie, ISBN 978-83-08-04576-3, s. 45.
    127. Polskie Siły Zbrojne określają to jako „ruchawkę ukraińską na Podkarpaciu”, Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa, cz. 3, Londyn 1959, s. 536.
    128. Władysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939-1944. Wydawnictwo Adam Marszałek. Toruń 2008.
    129. Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011, ISBN 978-83-08-04576-3, s. 51.
    130. Marian Porwit odnosi się w swej pracy do części 1-3 i 5.
    131. Jerzy Łojek: Agresja 17 września 1939, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990.
    132. „Do ostatniej chwili przed wybuchem wojny, do grupy marynarki Wschód należała również flotylla okrętów podwodnych (16 – a następnie 14 okrętów). Źródła niemieckie nie wspominają o obecności tej flotylli na Bałtyku także i w czasie kampanii. W źródłach polskich są tylko całkiem nieliczne wzmianki o zauważeniu w czasie działań niemieckich okrętów podwodnych i to pojedynczych i nie na pewno. Prawdopodobnie wiec flotylla ta została – zapewne w ostatniej chwili przed wojną – w przeważnej części, a stopniowo może nawet w całości, przesunięta na Morze Północne.” Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa, cz. 5, Marynarka Wojenna i obrona polskiego wybrzeża, Londyn 1962, s. 245.
    133. Poczta Polska, Numer katalogowy 4295-96, data wydania: 1.09.2009.

    Bibliografia[]

  • Polska w polityce międzynarodowej: (1939–1945): zbiór dokumentów, t. 1, 1939. Warszawa 1989, Wyd. PIW, ISBN 83-06-01777-3.
  • Polskie Siły Zbrojne w II Wojnie Światowej, t. I, Kampania wrześniowa, cz. 1-5, Londyn 1951–1986, Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego, Wyd. Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego.
  • Encyklopedia wojskowa, Wydawnictwo Naukowe PWN i Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2007, ISBN 978-83-01-15175-1.
  • Henryk Batowski: Agonia pokoju i początek wojny (sierpień-wrzesień 1939), Poznań 1979, Wydawnictwo Poznańskie, Wyd.II poprawione i uzupełnione, ISBN 83-210-0065-7.
  • Jochen Böhler, Klaus-Michael Mallmann, Jürgen Matthäus: Einsatzgruppen w Polsce. Warszawa: Bellona, 2009. ISBN 978-83-11-11588-0.
  • Jochen Böhler: Zbrodnie Wehrmachtu w Polsce. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2009. ISBN 978-83-240-1225-1.
  • Jochen Böhler: Najazd 1939. Niemcy przeciw Polsce. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2011. ISBN 978-83-240-1808-6.
  • James Ramsay Montagu Butler: History of the Second World War. United Kingdom Military Series, Grand Strategy, Volume II September 1939 June 1941, London 1957, wyd. Her Majesty’s Stationery Office.
  • Sławomir Dębski: Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007 (wyd. II poprawione), Wyd. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, ISBN 978-83-89607-08-9.
  • Tomasz Chinciński: Forpoczta Hitlera. Niemiecka dywersja w Polsce w 1939 roku. Gdańsk-Warszawa 2010, Wydawnictwo Naukowe Scholar, ISBN 978-83-7383-389-0.
  • Czesław Łuczak: Dzieje Polski 1939–1945. Kalendarium wydarzeń, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2007, ISBN 978-83-7177-430-0.
  • Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919–1945 od Wersalu do Jałty, wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW, ISBN 83-06-02162-2.
  • Marek Kornat: Polityka równowagi 1934–1939. Polska między Wschodem a Zachodem, Kraków 2007, Wyd. Arcana, ISBN 978-83-60940-12-9.
  • Marek Kornat: Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop-Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-sowieckiego w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002, Wyd. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, ISBN 83-915767-2-8.
  • Wojciech Materski: Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, Warszawa 2005, Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN i Wyd. „Rytm”, ISBN 83-88490-84-2, ISBN 83-7399-125-5.
  • Leszek Moczulski: Wojna polska 1939, wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2.
  • Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk: Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2006, ISBN 83-7399-169-7.
  • Marian Zgórniak: Europa w przededniu wojny, Kraków 1993, ISBN 83-900882-5-8.
  • Pamięć i Sprawiedliwość, Półrocznik Instytutu Pamięci Narodowej nr 2/10/2006, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2006.
  • Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza Historia Polityczna Polski, Wydawnictwo Platan, Warszawa 2004, ISBN 83-89711-10-9.
  • Marian Porwit: Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku, t. 1-3, Warszawa 1969–1978, Wyd. Czytelnik.
  • Nicholas Bethell: Zwycięska wojna Hitlera. Wrzesień 1939, Warszawa 1997, Wyd. Instytut Wydawniczy PAX, ISBN 83-211-1189-0.
  • Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, ISBN 83-01-14179-4.
  • Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945, Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-991-4.
  • Henryk Samsonowicz: Janusz Tazbir, Tadeusz Łepkowski, Tomasz Nałęcz, Polska. Losy państwa i narodu do 1939 roku, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2003, ISBN 83-207-1704-3.
  • Janusz Piekałkiewicz: Polski wrzesień. Hitler i Stalin rozdzierają Rzeczpospolitą, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 1999, ISBN 83-85852-41-7.
  • Janusz Piekałkiewicz: Kalendarium wydarzeń II wojny światowej, Agencja Wydawnicza Morex, Warszawa 1999, ISBN 83-86510-78-1.
  • Apoloniusz Zawilski: Polskie fronty 1918–1945, Wydawnictwo Volumen, Warszawa 1997, ISBN 83-86857-23-4 (tom 1).
  • Antoni Galiński, Wacław Majchrzak, Stanisław Nawrocki, Mieczysław Woźniak: Zbrodnie Wehrmachtu w Wielkopolsce w okresie zarządu wojskowego (1 września – 25 października 1939), Delegatura w Kaliszu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi Instytutu Pamięci Narodowej, Kalisz 1986.
  • Encyklopedia II wojny światowej, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1975.
  • Jan Żak, Benon Miśkiewicz: Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski, Jan Wąsicki, Lech Trzeciakowski, Antoni Czubiński: Dzieje Polski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975.
  • Wincenty Iwanowski: Wysiłek zbrojny narodu polskiego w czasie II wojny światowej, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1961 (tom 1).
  • Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1961.
  • Winston S. Churchill: Druga wojna światowa, t. 1, Nadciągająca burza, cz. 1-2, Gdańsk 1994–1995, Wyd. Phantom Press, ISBN 83-7075-520-8, ISBN 83-7075-416-3.
  • Kampania Wrześniowa 1939. Bibliografia, T. 1, oprac. Izabela Kowalska, Irena Sawicka; współpr. Władysław Henzel, Elżbieta Pawińska, Katarzyna Świerczyńska. Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa, 2002.
  • Kampania Wrześniowa 1939. Bibliografia, T. 2, oprac. Izabela Kowalska, Irena Sawicka; współpr. Władysław Henzel, Katarzyna Świerczyńska. Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa, 2002.
  • Wojna obronna Polski w 1939 r.: bibliografia za lata 1985–1989, oprac. Władysław Henzel, Irena Sawicka. Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa, 1992.
  • Wojna obronna Polski w 1939 r.: bibliografia za lata 1980–1984, oprac. Władysław Henzel, Irena Sawicka. Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa, 1986.
  • Paweł Wieczorkiewicz: Kampania 1939 roku, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2001.
  • Antoni Czubiński: Historia Drugiej Wojny Światowej 1939–1945, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2004.
  • Axis History Factbook, [4]
  • Wojciech Białasiewicz: Wrzesień 1939 roku na Zamojszczyźnie. Warszawa: Bellona, 2011. ISBN 978-83-1112-107-2.
  • Krzysztof Halicki: Internowanie funkcjonariuszy Policji Państwowej w Rumunii, [w: Polska i Rumunia-związki historyczne i kulturowe-przeszłość i dzień dzisiejszy. Materiały z sympozjum, Suceava 2011, s. 201-216. (Krzysztof Halicki) – Academia.edu]. [dostęp 2016-04-27].
  • Józef Urbanowicz (red.): Mała encyklopedia wojskowa. Tom 2 i 3. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1971, s. 206-207 i 495-500.
  • Kazimierz Sobczak (red.): Encyklopedia II wojny światowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975, s. 284-295, 529.
  • Jarosław Gdański: W ogniu drugiej wojny światowej. Warszawa: Polska Zbrojna, 1995, s. 4.
  • Delegatura Rządu na Kraj – tajny naczelny organ władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, utworzony w 1940 r., składający się z departamentów. Na jej czele stał Delegat Rządu na Kraj, podporządkowany Rządowi RP na uchodźstwie, a od 1944 wicepremier w tym rządzie. Delegatura kierowała pracą pionu cywilnego Polskiego Państwa Podziemnego. Jej zadaniami było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych, zapewnienie normalnego funkcjonowania państwa, przygotowanie do przyjęcia kontroli nad krajem po zakończeniu wojny, rejestracja poczynań okupantów i dokumentacja zbrodni wojennych, ochrona i ratowanie zagrożonych dóbr kultury.Specnaz (ros. Спецназ) – potoczne określenie sił specjalnych wojsk radzieckich, następnie Federacji Rosyjskiej. Termin „Specnaz” jest zbitką słów „specjalnoje naznaczenije”, co znaczy „specjalne przeznaczenie”. W Federacji Rosyjskiej słowo „specnaz” to właściwie synonim określenia „jednostki specjalne” (czasti specjalnowo naznaczenija), choć głównie używa się tego terminu w odniesieniu do rozmaitych oddziałów rosyjskich bądź z większości byłych republik radzieckich. Pododdziały podległe wywiadowi wojskowemu GRU nazywane były „SPECNAZ-em”, zaś te podległe KGB nosiły nazwę „OSNAZ”, co brało się z ich nazwy – „osoboje naznaczenije”.


    Podstrony: [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] 9 [10] [11]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Armia Polowa Bernolák (słow. Slovenská Poľná Armáda, kryp. "Bernolák") – słowacka armia, biorąca udział w kampanii wrześniowej podczas II wojny światowej po stronie III Rzeszy.
    Bitwa pod Szackiem – starcie podczas agresji ZSRR na Polskę, stoczone w dniach 28–30 września 1939 między 52. Dywizją Strzelecką Armii Czerwonej, a liczącą w tym czasie około 4000 żołnierzy grupą KOP generała Wilhelma Orlika-Rückemanna.
    Żarki – miasto w woj. śląskim, w powiecie myszkowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Żarki. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. częstochowskiego.
    Oszmiana (biał. Ашмяны, lit. Ašmena, ros. Ошмяны hebr. אשמיאני) – miasto na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, położona na Garbie Oszmiańskim, nad rzeką Oszmianką, niedaleko granicy z Litwą; 14,8 tys. mieszkańców (2010).
    Związek Powstańców Śląskich – (ZPŚ) ciesząca się na Górnym Śląsku dużym autorytetem organizacja kombatancka założona w 1923 przez Alfonsa Zgrzebnioka. Grupowała uczestników Powstań Śląskich z 1919, 1920 i 1921.
    Nowogródek (biał. Навагрудак, ros. Новогрудок, jid. נאַוואַרעדאָק, Nawaredok) – miasto w obwodzie grodzieńskim Białorusi, na Wyżynie Nowogródzkiej. 29,2 tys. mieszkańców (2010).
    Plan Schlieffena – nazwa używana w historiografii na określenie planu wojny na dwa fronty przeciwko Francji i Rosji opracowanego przed I wojną światową, w 1905 roku przez feldmarszałka Alfreda von Schlieffena (szefa sztabu armii pruskiej w latach 1891–1905). Od jego nazwiska pochodzi nazwa operacji. Określenie rozpowszechniło się już po wojnie i nie było używane w czasie samej kampanii.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.812 sek.