• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Jarl

    Przeczytaj także...
    Encyklopedia PWN – encyklopedia internetowa, oferowana – bezpłatnie i bez konieczności uprzedniej rejestracji – przez Wydawnictwo Naukowe PWN. Encyklopedia zawiera około 122 tysiące haseł i 5 tysięcy ilustracji.Östergötland to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionami Jönköping, Kalmar, Västra Götaland, Örebro, Södermanland a także z Morzem Bałtyckim. Siedzibą jego władz (residensstad) jest Linköping.
    Szetlandy (ang. Shetland, wym. [ˈʃɛtlənd], od średnioszkockiego Ȝetland; gael. Sealtainn) – archipelag na Oceanie Atlantyckim, około 200 km na północ od wybrzeży Wielkiej Brytanii. Stanowią odrębną jednostkę administracyjną Wielkiej Brytanii z ośrodkiem administracyjnym w Lerwick.
    Jarl Hakon na rycinie Christiana Krohga (1899)

    Jarl (starnord. iarl) – średniowieczny tytuł nadawany skandynawskim wodzom, wojownikom lub powiernikom króla. Używali go również niezależni władcy mniejszych terytoriów. Pierwotnie słowo jarl oznaczało człowieka możnego, potężnego lub wyżej postawionego. Później symbolizowało namiestnika królewskiego lub zarządcę prowincji. Tytuł był znany w całej Skandynawii, ale najczęściej używano go w Norwegii i na Orkadach. W Anglii od słowa jarl wywodzi się tytuł earl.

    Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.Sagi islandzkie (isl. Íslendingasögur) – wiele z nich znanych jest również jako sagi rodzinne – sagi opisujące wydarzenia mające miejsce na Islandii w X wieku i na początku XI wieku, czyli okres pierwszego osadnictwa i kształtowania się zrębów państwowości islandzkiej. Są najbardziej znanymi tworami literatury islandzkiej.

    Etymologia[ | edytuj kod]

    Pochodzenie słowa jarl, jak i jego pierwotne znaczenie, nie jest do końca jasne. Jedna z teorii wiąże je z plemieniem Herulów. Według Prokopiusza z Cezarei po latach grabieży powróciło ono w 512 roku do Skandynawii. Ponieważ ich ojczysta ziemia została zajęta przez Danów, osiedlili się na terenie dzisiejszej Szwecji. W języku proto-nordyjskim nazywano ich erilar. Określenie to jest zbliżone do słów jarl i earl, jednak żadna teoria nie tłumaczy do końca w jaki sposób zaczęto używać go jako tytułu. Ponieważ Herulom przypisywano dużą wiedzę z zakresu run, to uważano, że byli równie utalentowani w sztuce wojennej. Prawdopodobnie stopniowo określenia jarl zaczęto używać w odniesieniu do rangi lub wysokiego stanowiska. W islandzkich sagach mianem jarla często nazywano wodza lub przywódcę królewskiej armii.

    Grenlandia (gren. Kalaallit Nunaat, duń. Grønland) – autonomiczne terytorium zależne Danii położone na wyspie o tej samej nazwie w Ameryce Północnej, o obszarze 2175,6 tys. km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 84% przez lądolód (341,7 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 57 695 (według stanu z lipca 2012). Przeważającą część (89%) mieszkańców Grenlandii stanowią Inuici.Orkady (ang. Orkney Islands, wym. [ˌɔːknɪˈaɪləndz]; gael. Àrcaibh) – archipelag na północ od wybrzeży Szkocji, na granicy Morza Północnego i otwartego Oceanu Atlantyckiego. W jego skład wchodzi 67 wysp o łącznej powierzchni 990 km². Ok. 20 z nich jest zamieszkanych.

    Tytuł jarla[ | edytuj kod]

    Tytuł był najpopularniejszy w Norwegii, gdzie od IX do XI wieku panowali najpotężniejsi jarlowie. Ich siedziby znajdowały się głównie w Lade, w pobliżu Trondheim, a ich władza rozciągała się na całą północną Norwegię. Przez ponad sto lat tytuł był dziedziczony z ojca na syna. Później był przyznawany tylko braciom lub bliskim krewnym króla. Jarl, który złożył przysięgę wierności otrzymywał miecz oraz sztandar. Mógł posiadać również sześciu ludzi do pobierania danin, lecz nie wyższych niż król. Ponadto, jeśli zranił człowieka musiał zapłacić podwójną karę, w postaci zadośćuczynienia dla poszkodowanego, oraz dla władcy.

    DaniaKrólestwo Danii (duń. Kongeriget Danmark) – państwo położone w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też formalnie Grenlandia oraz Wyspy Owcze, które posiadając szeroką autonomię tworzą z kontynentalną Danią Wspólnotowe Królestwo Danii (Rigsfællesskabet). Dania graniczy od południa z Niemcami, zaś przez cieśninę Sund sąsiaduje ze Szwecją.Herulowie – lud germański wywodzący się z terenów południowej Szwecji. W nieznanych okolicznościach nastąpił podział plemienia (na dwie grupy – wschodnią i zachodnią), którego część (ok. poł. III wieku n.e.) powędrowała (a raczej popłynęła) na zachód (nad dolnym Renem już w III wieku), a część ruszyła w ślad za Gotami, zatrzymując się na jakiś czas w okolicach ujścia Wisły. W połowie III wieku Herulowie pojawili się na stepach nad Morzem Czarnym, i dotarli nad Morze Azowskie, skąd organizowali łupieżcze wyprawy (po części morskie) na nabrzeżne miasta. W 267 roku napadli Półwysep Bałkański, docierając aż do Sparty. W 269 roku zostali pobici wraz z Gotami przez cesarza Klaudiusza w bitwie pod Naissus (Nisz w Serbii). Około połowy IV wieku dostali się pod panowanie Ostrogotów, których z kolei ujarzmili Hunowie. Około 405 roku przeszli wraz z Hunami w rejon dorzecza środkowego Dunaju. Po upadku potęgi Hunów, ok. 455 roku Herulowie utworzyli własne państewko na terenie południowych Moraw. Poczęli niepokoić najazdami Noricum i Pannonię i podbijać sąsiadów, m.in. Longobardów, Burów i innych, zmuszając ich do składania trybutu. Około 501 roku rozpoczęli kolejne najazdy na sąsiadów, tym razem wraz z Ostrogotami. W początkach VI wieku wdali się w konflikt z Longobardami, którzy zajmowali w tym czasie siedziby w Kotlinie Czeskiej. Longobardowie w 505 rozbijają ich niemal doszczętnie. Część Herulów osiedla się wówczas w Dacji, inni wracają do stron rodzinnych (w Skandynawii), przechodząc m.in. przez opustoszałe tereny Śląska i zachodniej Małopolski. Z czasem część plemienia pozostająca na południu zostaje wchłonięta przez Longobardów.

    W Szwecji jarlami byli lokalni wodzowie albo wicekrólowie wyznaczeni przez króla do zarządzania jedną z historycznych prowincji, takich jak: Västergötland, Östergötland lub Svealand. W połowie X wieku miejscowych przywódców zaczęto stopniowo określać mianem książąt, a w XIII wieku tytuł jarla zanikł w Szwecji całkowicie.

    Wyspy Owcze (far. Føroyar, wym. [ˈfœɹjaɹ]; duń. Færøerne, wym. [ˈfæɐ̯øːˀɐnə]) – wulkaniczny archipelag (o powierzchni 1399 km²) na Morzu Norweskim, między Wielką Brytanią, Islandią a Norwegią. Stanowią terytorium zależne Danii. Christian Krohg (ur. 3 sierpnia 1852 w Vestre Aker, zm. 16 października 1925 w Oslo) – norweski przyrodnik malarz, rysownik, pisarz i dziennikarz, jeden z przywódców bohemy artystycznej w Oslo.

    Według duńskiej tradycji jarlowie pojawili się stosunkowo późno, bo dopiero w XV wieku. Jednakże według innych podań pierwsi z nich mieszkali na południu Jutlandii już w XII wieku. Tytuł nie przetrwał jednak długo, bo w połowie tego samego wieku został wyparty przez tytuł księcia i lorda.

    Półwysep Jutlandzki (Jutlandia, duń. Jyske Halvø, Jylland, niem. Jütland) – półwysep położony w północnej Europie, oblany morzami Bałtyckim i Północnym.Runy (alfabet runiczny) – alfabet używany do zapisu przez ludy germańskie (tzw. alfabet fuþark). Niekiedy nazwę "runy" odnosi się także do systemów piśmienniczych stosowanych przez ludy tureckie (tzw. alfabet orchoński) oraz Madziarów (Węgrów) (tzw. rowasz). Używany również w obrzędach magicznych. Staronordyckie słowo *run oznacza tajemnicę.

    Na Islandii jarlem był jedynie Gizzur Þorvaldsson, który otrzymał ten tytuł w 1258 roku od króla Haakona. Na Wyspach Owczych, Szetlandach i na Grenlandii nie był on używany.

    Najdłużej tytuł jarla przetrwał na Orkadach i podobnie jak w Norwegii był on dziedziczny. Stosunki między norweskimi królami a jarlami określały umowy. Wprawdzie uznawali oni zwierzchnictwo Norwegii, lecz pozostawali w dużej mierze niezależni. Kiedy w 1469 roku Orkady znalazły się pod panowaniem szkockim tytuł jarla zaczął zanikać.

    Earl, hrabia – najstarszy i pierwotnie najwyższy brytyjski tytuł feudalny, następnie arystokratyczny. Samo słowo wywodzi się ze skandynawskiego jarl (pierwotnie znaczyło to po prostu człowiek możny, potężny, bogaty, później było tytułem wodzów drużyny zbrojnej, namiestników królewskich, zarządców prowincji. W XIII wieku w Szwecji był to tytuł najwyższego urzędnika państwa). Encyclopædia Britannica wywodzi ten tytuł również od starofrancuskiego eorl, oznaczającego szlachcica, wojownika. Wprowadzony w Anglii w XI w. po najeździe duńskim w miejsce wcześniej używanego tytułu Ealdormana.Svealand lub Szwecja Właściwa to historyczny kraj w Szwecji. Kraj ten jest usytuowany w centralnej części państwa. Od północy graniczy on z Norrlandią, zaś od południa z Götaland. Svealand była w dawnych czasach oddzielona od Götaland puszczami Tiveden, Tylöskog i Kolmården. Mieszkańcy tego rejonu byli nazywani Svearami.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. jarl, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2015-05-10].
    2. Henrik Lindström: Svitjods undergång och Sveriges födelse. Albert Bonniers förlag, 2006, s. 67. ISBN 978-91-0-010789-5. (szw.)
    3. Else Roesdahl: Historia Wikingów. Wyd. 1. Gdańsk: Wydawnictwo Marabut, 1996, s. 67. ISBN 83-85893-85-7. (pol.)
    4. Konrad von Maurer: Vorlesungen über altnordische Rechtsgeschichte. Otto Zeller, 1966 (1907), s. 145. ISBN 978-3-535-00202-2. (niem.)
    5. Nielsen Herluf: Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder. Kopenhaga: 1962, s. 565-566. ISBN 87-423-0352-4.
    6. Gustav Storm: Islandske Annaler indtil 1578. Grøndahl, 1977, s. 67. ISBN 82-7061-192-1. (niem.)
    Anglia (ang. England, język staroangielski Englaland) – w przeszłości samodzielne królestwo, obecnie największa i najludniejsza część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Anglię zamieszkuje 83% całkowitej populacji państwa. Region zajmuje dwie trzecie wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice lądowe z Walią na zachodzie i Szkocją na północy. Wyspa oblewana jest przez Morze Północne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i kanał La Manche. Stolicą Anglii jest Londyn.Prokopiusz z Cezarei lub Prokop z Cezarei (stgr. Προκόπιος Καισαρεύς Prokopios Kaisareus; ur. ok. 490 r. w Cezarei Nadmorskiej, zm. ok. 561 r.) – najsłynniejszy historyk bizantyński. Autor Historii wojen i Historii sekretnej.




    Warto wiedzieć że... beta

    Islandia (isl. Ísland, wym. ˈistlant; Republika Islandii, isl. Lýðveldið Ísland) – państwo położone w Europie Północnej, na wyspie Islandia i kilku mniejszych wyspach, m.in. archipelag Vestmannaeyjar w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Stolicą państwa jest Reykjavík. Islandia jest jednym z krajów nordyckich.
    Lord – mężczyzna cieszący się władzą i autorytetem. Tytuł ten może mieć różne znaczenie, zależnie od kontekstu. Szkocki tytuł Laird nie jest jego odpowiednikiem i posiada węższe znaczenie.
    Trondheim (dawniej Nidaros oraz Trondhjem) – miasto w Norwegii, nad Trondheimsfjorden u ujścia rzeki Nidelvy. Ośrodek administracyjny, dobrze rozwinięty przemysł stoczniowy, maszynowy, metalowy, rybny, ważny port handlowy i rybacki. Ważny ośrodek sportów zimowych (trasy biegowe, skocznie narciarskie). Populacja 176 348 osób (1 stycznia 2012).
    Västergötland - jedna z dwudziestu pięciu tradycyjnych, historycznych prowincji Szwecji. Największe miasto prowincji, Göteborg, jest zamieszkane przez ponad pół miliona osób, a cała prowincja zajmuje powierzchnię 16 696 km.
    Język staronordyjski (staronordycki, staroislandzki, norse) – wymarły język z grupy języków germańskich, którym posługiwali się Wikingowie od VIII wieku do ok. 1300. Powstał z pranordyckiego w VIII w.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.015 sek.