• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Jan Waza

    Przeczytaj także...
    Zamek w Uppsali (szw. Uppsala Slott) to XVI-wieczny zamek wybudowany w czasach, gdy Szwecja była jedną z europejskich potęg. Odegrał dużą rolę w historii tego kraju.Wyspy Alandzkie, szw. Åland, fiń. Ahvenanmaa – szwedzkojęzyczny archipelag wysp politycznie należący do Finlandii, stanowiący jednak osobny podmiot z dużą autonomią, położony na Morzu Bałtyckim u wejścia do Zatoki Botnickiej. Status wysp jest gwarantowany międzynarodowo, ostatnio przez traktat akcesyjny do Unii Europejskiej.
    Smalandia (szw. Småland) – jedna z dwudziestu pięciu tradycyjnych prowincji Szwecji, położona w jej południowo-wschodniej części, stanowiąca część Gotalandii.
    Norrköping około 1700 roku według ryciny z cyklu Suecia Antiqua et Hodierna Erika Dahlbergha – na pierwszym planie zamek księcia, Johannisborg, a za nim panorama miasta
    Grobowiec księcia Jana i jego małżonki w katedrze w Linköping

    Jan (ur. 18 kwietnia 1589 na zamku w Uppsali, zm. 5 marca 1618 na zamku w Bråborg) – książę Östergötland, książę Finlandii (1590–1606), młodszy z dwóch synów króla Szwecji Jana III i jedyne dziecko z jego małżeństwa z królową Gunillą Bielke.

    Przynajmniej od 1600 r. król duński, Chrystian IV Oldenburg (1588-1648), planował wojnę ze Szwecją, w odważnej polityce zagranicznej poszukując środka do wyzwolenia się spod kurateli duńskiej Rady Państwa. Przyczyn do wybuchu wojny nie brakowało. W północnej części Półwyspu Skandynawskiego całe wybrzeże od Titisfjord do Półwyspu Kolskiego było obszarem spornym między Szwecją, Danią i Rosją. Za panowania Chrystiana IV Dania uznała cały obszar "Oceanu Północnego" za swe wody terytorialne. Wzmocniono także tamtejsze garnizony duńskie. Ze swej strony król Szwecji, Karol IX Waza (1599-1611) odpowiedział wzmożeniem akcji kolonizacyjnej. W 1607 r. Karol IX przyjął tytuł "króla Lapończyków w Nordlandii" i zaczął pobierać tam podatki. Naruszył przy tym terytorium związanej z Danią unią personalną Norwegii, nie reagując na protesty Chrystiana IV. W 1608 r. nadał Göteborgowi prawa połowu ryb na wybrzeżu Finnmarku, rozciągając je w 1610 r. także na mieszkańców Lubeki.Jan III Waza (ur. 20 grudnia 1537 w zamku Stegeborg, zm. 17 listopada 1592 w Sztokholmie) – król Szwecji w latach 1569–1592. Syn Gustawa I Wazy i jego drugiej żony Małgorzaty Leijonhufvud.

    Życiorys[ | edytuj kod]

    W rok po urodzeniu Jan został mianowany przez ojca księciem Finlandii i grafem Wysp Alandzkich i Bråborg w Östergötland. Na przełomie XVI i XVII wieku był zamieszany w spór dotyczący sukcesji tronu szwedzkiego.

    Kiedy w roku 1604 na posiedzeniu Riksdagu w Norrköping Jan zrzekł się praw do tronu na rzecz księcia Karola, otrzymał od tego ostatniego tytuł księcia dziedzicznego Östergotland. W jego władaniu znalazł się (po kilku korektach) cały Östergötland oraz powiaty Kinda i Ydre w Smalandii, Sundbo w Närke i Kåkind w Västergötland. W 1611 dodano cztery kolejne powiaty Västergötland. W liście donacyjnym Karola IX z 1609 roku książę Jan otrzymał jako władca mocną pozycję – księstwo zostało przekazane jemu i jego męskim potomkom jako "prawowita własność"; przyznana mu też została duchowa i świecka jurysdykcja, prawo mianowania m.in. biskupów i sędziów, prawo bicia monety ze swym wizerunkiem, a także pobór podatków i opłat, ceł, środków pochodzących z grzywien, itp. Oprócz tego Jan był dowódcą wojsk w swoim księstwie. Objęcie w 1611 roku tronu szwedzkiego przez Gustawa II Adolfa okazało się początkowo korzystne dla księcia Jana. Nowy władca obdarzył go przyjaźnią i zaufaniem, co uwidoczniło się podczas wojny kalmarskiej (1611–1613), podczas której Jan wykazał się talentem dowódczym, a następnie podczas wojny rosyjsko-szwedzkiej, gdy król w roku 1615, przed udaniem się na wyprawę wojenną, mianował go dowódcą wojsk, które pozostały w kraju. W kolejnych latach stosunki między Janem a Gustawem Adolfem uległy jednak ochłodzeniu w związku z wojną polsko-szwedzką i zabiegami króla Zygmunta III Wazy o odzyskanie tronu szwedzkiego. Zwolennicy Zygmunta starali się pozyskać dla swoich zamiarów pomoc księcia Jana, który jednak okazał się lojalny wobec Gustawa Adolfa, mimo iż był przez niego podejrzewany.

    Johannisborg – zamek, składający się z szańca i rezydencji, zbudowany koło Norrköping dla Jana, księcia Östergötland. Budowę rozpoczęto w roku 1614. W roku 1719 rezydencję zniszczyły wojska rosyjskie. Nigdy nie została odbudowana. Do dziś zachowała się wieża bramna i fragment murów obronnych. Ruina ma status fast fornlämning w rejestrze zabytków Riksantikvarieämbetet, gdzie figuruje pod nr 51:1.Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

    Książę Jan miał zadatki na dobrego władcę. Otrzymał staranne wychowanie. Znał języki obce, zwłaszcza niemiecki. Żywo interesował się kulturą, wspierał podróże studenckie, otaczał się uczonymi i był zapalonym kolekcjonerem sztuki. Zbudował w swym księstwie administrację i sądownictwo. Szczególną uwagę poświęcił rozwojowi handlu. Przedmiotem swych intensywnych starań uczynił Norrköping, który miał się stać reprezentacyjną stolicą jego księstwa. Książę wydał dyspozycje odnośnie do planów miasta i jego architektury, udzielił mu przywilejów, stymulował osadnictwo. Podczas jego rządów w mieście osiedliło się wielu zagranicznych kupców. Książę założył też fabrykę broni w mieście i zbudował na jego obrzeżach twierdzę Johannisborg, która miała stać się jego rezydencją. Jednak rozrzutność księcia Jana, jeśli chodzi o utrzymanie dworu i finansowanie działalności budowlanej doprowadziły do kryzysu ekonomicznego w Östergötland. Zwykle podatki nie wystarczały na pokrycie rosnących wydatków, a wprowadzone podatki dodatkowe stały w sprzeczności z rozporządzeniami listu donacyjnego. Książę miał oprócz tego kłopoty ze zdrowiem. Już w młodym wieku przechodził ciężkie ataki choroby, która ostatecznie miała stać się przyczyną jego śmierci.

    Erik Jönson Dahlbergh (ur. 10 października 1625 w Sztokholmie, zm. 16 marca 1703 tamże) – szwedzki marszałek polny, urzędnik, dyplomata, oficer, historyk, kartograf, artylerzysta, inżynier wojskowy, baron a następnie hrabia, gubernator, budowniczy, polityk, podróżnik, architekt oraz rysownik.Katedra w Linköping (szw. Linköpings domkyrka) – kościół katedralny w Linköpingu położony jest w centrum miasta przy ulicy noszącej wezwanie jego patrona, św. Piotra (szw. S:t Persgatan), naprzeciwko dawnego pałacu biskupów a obecnie zamku w Linköping (szw. Linköpings slott).

    29 listopada 1612 roku książę Jan zawarł związek małżeński z Marią Elżbietą, córką Karola IX. Związek ten okazał się nieszczęśliwy, a małżonkowie nie doczekali się potomstwa. Nieudane małżeństwo pogorszyło stan zdrowia księcia. Maria Elżbieta była, podobnie jak on, wątłego zdrowia, a po kilku latach małżeństwa okazało się, że jest chora psychicznie.

    Karol IX Waza, Karol Sudermański jako książę Karol – szw. Hertig Karl (ur. 4 października 1550 w zamku sztokholmskim, zm. 30 października 1611 w Nyköping) – król Szwecji w latach 1604–1611 (koronowany 15 marca 1607), regent Szwecji w latach 1599–1604, książę Sudermanii (Södermanland). Pochowany został w katedrze w Strängnäs.WorldCat – katalog rozproszony łączący zbiory 71 000 bibliotek ze 112 krajów, które są uczestnikami serwisu Online Computer Library Center. Katalog jest tworzony i prowadzony przez biblioteki, których zbiory są w nim ujęte.

    Książę Jan zmarł 5 marca 1618 roku w twierdzy Bråborg, a Maria Elżbieta zmarła pięć miesięcy po nim. Ponieważ oboje nie mieli dzieci, księstwo Östergötland powróciło do korony szwedzkiej.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Projekt Runeberg: Johan (szw.). runeberg.org. [dostęp 2013-06-13].
    2. Folke Lindberg: Johan av Östergötland (szw.). www.nad.riksarkivet.se. [dostęp 2013-06-13].
    Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie. Suecia Antiqua et Hodierna (łac. Szwecja starożytna i współczesna) – tytuł dzieła zawierającego drzeworyty przedstawiające Szwecję, zebrane w XVII wieku przez Erika Dahlbergha. Dzieło miało w swoim założeniu przedstawiać potęgę Szwecji, ówczesnego mocarstwa. Wzorem i inspiracją dla stworzenia Suecia antiqua et hodierna były dzieła szwajcarskiego rytownika Matthäusa Meriana.




    Warto wiedzieć że... beta

    Riksdag (szw. Sveriges Riksdag) – jednoizbowy parlament królestwa Szwecji. Liczy 349 posłów, wybieranych na czteroletnią kadencję (do 1994 roku, kadencja riksdagu trwała 3 lata).
    Książę Östergötland (szw. Hertig av Östergötland) − tytuł książęcy nadawany niektórym członkom szwedzkiej rodziny królewskiej.
    Närke – historyczna kraina Szwecji, stanowi południową część regionu Örebro oraz niewielki fragment regionów Västmanland i Södermanland. Powierzchnia wynosi 4126 km².
    Zygmunt III Waza (ur. 20 czerwca 1566 w szwedzkim zamku Gripsholm, zm. 30 kwietnia 1632 w Warszawie) – król Polski (1587-1632) i Szwecji (1592-1599, jako Sigismund), tytularny król Szwecji 1599-1632 z dynastii Wazów. Starszy z dwóch synów króla szwedzkiego Jana III Wazy i jedyny z jego małżeństwa z królewną polską Katarzyną Jagiellonką.
    18 kwietnia jest 108. (w latach przestępnych 109.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 257 dni.
    Graf (łac. comes/comites, fr. comte, marquis, włos. conte, marchese) – tytuł szlachecki w dawnych Niemczech i innych krajach pozostających kiedyś pod panowaniem Świętego Cesarstwa Rzymskiego: Holandii, Belgii, Luksemburgu, Austrii, Danii.
    LIBRIS (Library Information System, pol. System Informacyjny Bibliotek) szwedzki katalog rozproszony utrzymywany przez Narodową Bibliotekę Szwecji w Sztokholmie. Umożliwia wyszukiwanie 6,5 milionów tytułów.

    Reklama

    Czas generowania strony: 1 sek.