• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Jagiellonowie



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]
    Przeczytaj także...
    Czarna Armia (węg. fekete sereg - czarny legion) to przyjęta w historiografii nazwa znakomicie wyszkolonych i zróżnicowanych etnicznie oddziałów wojskowych służących w armii węgierskiej za czasów panowania króla Macieja Korwina. Nazwa wywodzi się od czarnych elementów zbroi używanych przez te wojska.Powiśle (rzadziej Powiśle Gdańskie) – współczesny region geograficzny obejmujący obszary nad dolną Wisłą, na jej wschodnim brzegu. Obszar ten znajduje się na terenie historycznej Pomezanii (sięgającej od Wisły po Pasłękę).
    Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie za panowania Jagiełły (1386–1434)
    Państwa we władaniu dynastii Jagiellonów w 1490 roku
    Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie przed unią lubelską (1561)
    Wschodnie ziemie mocarstwa jagiellońskiego w XV wieku (w tym pogranicze litewsko-moskiewskie)
    Drzewo genealogiczne Jagiellonów

    Jagiellonowie lit. Jogailaičiai – gałąź dynastii Giedyminowiczów, wywodząca się od Władysława II Jagiełły, wielkiego księcia litewskiego i króla Polski. Jej przedstawiciele panowali w Polsce w latach 1386–1572, na Litwie w latach 1377–1401 i 1440-1572, w Czechach w latach 1471–1526 oraz na Węgrzech w latach 1440–1444 i 1490–1526.

    Państwo Kościelne (łac. Patrimonium Sancti Petri - ojcowizna świętego Piotra) – państwo znajdujące się na terenie obecnych środkowych Włoch istniejące w okresie od 755 (lub 754 albo 756) do 1870 (zajęcie Rzymu po zjednoczeniu Italii) i rządzone przez papieży jako świeckich monarchów.Barbara Radziwiłłówna (ur. 6 grudnia 1520 lub 1523 w Wilnie, zm. 8 maja 1551 w Krakowie) – druga żona Zygmunta Augusta, królowa polska, wielka księżna litewska.

    Założycielem dynastii był litewski książę Jogaiła, panujący w Polsce jako Władysław II Jagiełło, który w zawartej 14 sierpnia 1385 roku w Krewie umowie, zobowiązał się poślubić dziedziczkę tronu Królestwa Polskiego, Jadwigę Andegaweńską, przyjąć wraz z braćmi chrzest w obrządku katolickim i doprowadzić do chrztu Litwy. Panując w Polsce, umocnił swoją pozycję ciągłym rozwiązywaniem sporów sądowych i wewnętrznych w czasie licznych objazdów królestwa oraz doprowadzając do odzyskania Rusi Czerwonej w 1387 roku i rozgromienia wojsk zakonu krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. Umocnił jednocześnie Litwę, narzucając Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu korzystny dla Litwy pokój w 1408 roku, ugruntowując litewską dominację nad księstwami ruskimi i Nowogrodem oraz doprowadzając do zawarcia, zrównującej prawa Polski i Litwy, unii w Horodle 2 października 1413 roku. Po bezpotomnej śmierci Jadwigi Andegawenki, Władysław II był trzykrotnie żonaty, synów doczekał się z czwartego małżeństwa z Sonką Holszańską i podjął działania celem zapewnienia im następstwa na tronie, udzielając szlachcie, rozczarowanej nieskuteczną polityką wobec Krzyżaków i domagającej się udziału w rządach, przywilejów, ograniczających władzę królewską. Po śmierci Władysława II Jagiełły w 1434 roku i jego starszego syna Władysława III Warneńczyka w 1444 roku, młodszy syn Kazimierz IV Jagiellończyk doprowadził do swojego wyboru na króla Polski w 1447 roku, przyłączył do Polski Pomorze Gdańskie 6 kwietnia 1454 roku i na skutek wyczerpującej wojny trzynastoletniej narzucił zwierzchność lenną państwu zakonu krzyżackiego. Jego pierworodny syn zrodzony z Elżbiety Habsburg, Władysław II Jagiellończyk objął po długotrwałych wojnach domowych trony Królestwa Czech w 1479 roku i Królestwa Węgier w 1490 roku.

    Jadwiga Andegaweńska (ur. między 3 października 1373 a 18 lutego 1374 w Budzie, zm. 17 lipca 1399 w Krakowie) – najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki, król Polski od 1384, święta Kościoła katolickiego, patronka Polski.Chanat Krymski (Qırım Hanlığı) – historyczne państwo feudalne na Półwyspie Krymskim, istniejące od XV do XVIII wieku, pod panowaniem tatarskich chanów.

    Kosztowna polityka dynastyczna doprowadziła do osłabienia skarbu królewskiego i uniemożliwiła przeciwdziałanie wzrostowi znaczenia Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i sprzymierzonego z nim Chanatu Krymskiego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XV wieku. Kolejno panujący po sobie w Koronie Królestwa Polskiego i w Wielkim Księstwie Litewskim młodsi synowie Kazimierza IV, Jan I i Aleksander nie zdołali odwrócić zagrożenia od wschodnich obszarów Polski ani Litwy i zmuszeni zostali do zawarcia z polską szlachta kompromisów ustrojowych znacznie zwiększających jej wpływ na politykę Polski, a ich najmłodszy brat Zygmunt I po wstąpieniu na tron Litwy i Polski w 1506 roku podpisał z Moskwą 14 września 1522 roku rozejm, w którym zrzekł się Smoleńszczyzny i 1/3 terytorium Litwy. 22 lipca 1515 roku w Wiedniu zawarł układ z Habsburgami gwarantujący im następstwo po czesko-węgierskiej linii Jagiellonów na Węgrzech i w Czechach, a w 1525 roku w Krakowie zgodził się nadać Prusy Książęce swojemu siostrzeńcowi Albrechtowi Hohenzollernowi, co było równoznaczne z likwidacją państwa krzyżackiego. Po wygaśnięciu w 1526 roku węgierskiej linii Jagiellonów Węgry zostały podzielone pomiędzy Habsburgów a Imperium Osmańskie, z którym Zygmunt I zawarł w 1533 roku pokój uznający turecką zwierzchność nad Mołdawią.

    Vivente rege – łacińskie określenie odnoszące się do elekcji i koronacji królewskiej dokonanej za życia poprzedniego króla. W przypadku wyboru na tron cesarski, mówi się czasem o elekcji vivente imperatore (za życia cesarza). Zazwyczaj dokonywano jej na wniosek samego władcy, który dążył do zapewnienia sukcesji swym potomkom.Zemun (serb. Земун, Zemun, niem. Semlin, węg. Zimony) – dzielnica Belgradu (Serbia); port u ujścia Sawy do Dunaju. Do 1934 roku Zemun był miastem osobnym od Belgradu Należał do Austro-Węgier aż do końca ich istnienia. Granica miasta na rzece Sawie stanowiła również granicę państwa Habsburgów i Turcji. Także podczas drugiej wojny światowej Zemun był oddzielony od Belgradu, przynależał wówczas do terenów chorwackich. Rok po wyzwoleniu przez rosyjską armię w 1944 roku ponownie został przyłączony i stał się integralną częścią Belgradu.

    Śmierci ostatnich Piastów mazowieckich w 1526 roku umożliwiła Zygmuntowi I włączenie Mazowsza do Polski, a podjęta przez jego drugą żonę Bonę Sforzę akcje rewindykacji dóbr królewskich umożliwiły częściową odbudowę skarbu. W 1530 roku jedyny syn pary królewskiej, Zygmunt II August, został koronowany na króla Polski za życia ojca, jednakże sprzeciw szlachty wobec takiej formy elekcji i przewagi łączących wysokie stanowiska magnatów w Polsce, skutkował decyzją o konieczność powszechnego wyboru monarchy po śmierci króla. W okresie samodzielnych rządów Zygmunt August skonfliktowany ze szlacheckim stronnictwem egzekucyjnym podjął usilne starania o zachowanie pokoju religijnego w okresie Reformacji, przyłączył do Unii Jagiellońskiej Kurlandię i Inflanty oraz utracił na rzecz Moskwy ziemię połocką. W ostatniej dekadzie rządów we współpracy ze szlacheckim ruchem egzekucyjnym odebrał część dóbr magnatom, jednak nie zdecydował się na pozbawienie ich nabytych w pierwszej połowie XVI wieku pozycji politycznych. W 1569 roku doprowadził do zawarcia ustanawiającej Rzeczpospolitą Obojga Narodów unii w Lublinie i dołączenia do Polski Ukrainy, Wołynia i Podlasia. Ponieważ małżeństwa króla Zygmunta II z pochodzącymi z rodu Habsburgów siostrami, Elżbietą i Katarzyną, oraz z polską magnatką Barbarą Radziwiłłówną okazały się bezdzietne, a ustrój nie został uregulowany, śmierć władcy położyła kres dynastii Jagiellonów, rozpoczynając okres Wielkiego Bezkrólewia 1572-1575.

    Jan Amor Tarnowski herbu Leliwa, łacińska forma nazwiska Joannes Tarnovius, (ur. 1488 w Wiewiórce, zm. 16 maja 1561 tamże) – pamiętnikarz, teoretyk wojskowości, mówca, kasztelan krakowski od 1536, wojewoda krakowski od 1535, wojewoda ruski od 1527, kasztelan wojnicki od 1522, starosta sandomierski, lubaczowski, stryjski, chmielnicki, w latach 1527-1533, 1539-1546, 1547-1551, 1554-1555 i 1557-1559 dzierżył buławę hetmana wielkiego koronnego.Kutná Hora (niem. Kuttenberg) – stolica powiatu Kutná Hora w kraju środkowoczeskim, w Czechach w odległości ok. 65 km od Pragi. Populacja miasta wyniosła w 2003 r. 21 218 mieszkańców.

    Okres panowania dynastii Jagiellonów odznaczył się przemianami ustroju Polski, w którym na skutek negocjacji dynastycznych i przywilejów królewskich decydującą rolę zaczęła odgrywać szlachta, a miasta pozbawione zostały znaczenia politycznego. Koniec epoki jagiellońskiej zaznaczył się wzrostem znaczenia magnatów i nieuregulowaniem instytucjonalnym rozwoju polskiego parlamentaryzmu.

    Brno (niem. Brünn, łac. Bruna, dawna nazwa polska Berno) – miasto statutarne na Morawach w Czechach, położone w południowo-wschodniej części kraju u zbiegu rzek Svratki i Svitavy. Drugie co do wielkości miasto Czech, największe miasto Moraw, stolica kraju południowomorawskiego i okręgu terytorialnego kraj południowomorawski.Piastowie śląscy – linia dynastii Piastów zapoczątkowana przez syna Krzywoustego, Władysława Wygnańca panująca w licznych księstwach śląskich od 1138 do 1675 r. Ostatnim księciem śląskim z rodu Piastów, a także z całej dynastii był przedwcześnie zmarły Jerzy IV Wilhelm książę Brzegu, Wołowa i Legnicy do 1675 r. Ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Piastów był Ferdynand II baron (Freiherr) von und zu Hohenstein (z linii Piastów cieszyńskich) zmarły w 1706 r.

    Trwałym pomnikiem nauki w okresie panowania dynastii Jagiellonów stał się odnowiony przez założyciela dynastii Uniwersytet Krakowski, którego uczeni pod panowaniem Jagiellonów uczestniczyli w przełomowych debatach intelektualnych Europy. Uniwersytet podupadł pod koniec epoki jagiellońskiej. Pod wpływem niepowodzeń militarnych Jagiellonów doszło do przełomowych zmian w staropolskiej wojskowości.

    Władysław II Jagiełło (ur. ok. 1362 lub ok. 1352, zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377–1381 i 1382–1401, król Polski 1386-1434 i najwyższy książę litewski 1401–1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.Przywileje dla Gdańska, przywileje kazimierzowskie (łac. privilegia Casimiriana) – grupa przywilejów nadanych miastu Gdańsk w latach 1454–1457 przez króla Kazimierza Jagiellończyka (ur. 1427, zm. 1492), w zamian za udział gdańszczan po stronie Polski w wojnie trzynastoletniej z zakonem krzyżackim oraz liczne pożyczki na prowadzenie wojny udzielane polskiemu królowi.

    Monarchowie z dynastii Jagiellonów przyczynili się w znacznym stopniu do zachowania pokoju religijnego w Polsce w okresie reformacji, absorpcji prądów renesansu i wprowadzenia języka polskiego jako urzędowego. Okres panowania dwóch ostatnich monarchów jagiellońskich uważany jest za złoty wiek polskiej kultury.

    Wielkie Bezkrólewie zakończył wybór na króla siostry Zygmunta II, Anny Jagiellonki. Po śmierci jej męża Stefana I Batorego tron objął siostrzeniec rodzeństwa ostatnich Jagiellonów, syn Katarzyny Jagiellonki i króla Szwecji – Zygmunt III Waza.

    Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410 w czasie trwania wielkiej wojny między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.Język litewski (lit. lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, wchodzących w skład języków bałtosłowiańskich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

    Spis treści

  • 1 Historia polityczna dynastii
  • 1.1 Unia Jagiellońska
  • 1.1.1 Następstwo po Piastach i Andegawenach
  • 1.1.2 Unia polsko-litewska
  • 1.2 Ustanowienie dynastii
  • 1.2.1 Następstwo po Władysławie II Jagielle
  • 1.2.2 Objęcie władzy przez Kazimierza Jagiellończyka
  • 1.3 Dynastia w okresie mocarstwowości Unii Jagiellońskiej
  • 1.3.1 Odzyskanie dostępu do Bałtyku
  • 1.3.2 Polityka dynastyczna
  • 1.4 Dynastia w okresie przełomu europejskiego
  • 1.4.1 Schyłek mocarstwowości Unii Jagiellońskiej
  • 1.4.2 Reformy wewnętrzne w Polsce
  • 1.5 Schyłek dynastii
  • 1.5.1 Unia realna Polski z Litwą
  • 1.5.2 Wielkie bezkrólewie
  • 2 Polityka dynastyczna Jagiellonów
  • 2.1 Jagiellonowie w rywalizacji dynastii europejskich
  • 2.1.1 Spadek po Ludwiku I Wielkim
  • 2.1.2 Wojna domowa o sukcesję po Albrechcie II Habsburgu
  • 2.2 Rywalizacja Jagiellonów o sukcesję w Czechach i na Węgrzech w drugiej połowie XV wieku
  • 2.2.1 Podstawy polityki dynastycznej Kazimierza IV
  • 2.2.2 Konflikt o koronę Świętego Wacława
  • 2.2.3 Wojna o koronę Świętego Stefana
  • 2.2.4 Pozorny sukces polityki dynastycznej Jagiellonów
  • 2.3 Klęska polityki dynastycznej Jagiellonów
  • 2.3.1 Konflikty dynastyczne wewnątrz Domu Jagiellońskiego
  • 2.3.2 Katastrofa Jagiellonów czesko-węgierskich
  • 2.4 Następstwa jagiellońskiej polityki dynastycznej
  • 3 Następstwa epoki jagiellońskiej w Polsce
  • 4 Szkolnictwo i nauka w Unii Jagiellońskiej
  • 5 Przedstawiciele dynastii Jagiellonów
  • 5.1 Pierwsze pokolenie
  • 5.2 Drugie pokolenie
  • 5.3 Trzecie pokolenie
  • 5.4 Czwarte pokolenie
  • 6 Królowie Polski z dynastii Jagiellonów (linia polsko-litewska)
  • 7 Królowie Czech, Węgier i Chorwacji z dynastii Jagiellonów (linia czesko-węgierska)
  • 8 Pozostali przedstawiciele dynastii Jagiellonów
  • 9 Drzewo genealogiczne
  • 10 Zobacz też
  • 11 Przypisy
  • 12 Bibliografia
  • 13 Linki zewnętrzne
  • Historia polityczna dynastii[ | edytuj kod]

    Unia Jagiellońska[ | edytuj kod]

    Następstwo po Piastach i Andegawenach[ | edytuj kod]

    Śmierć ostatniego króla z dynastii Piastów, Kazimierza III Wielkiego w 1370 roku bez pozostawienia męskiego potomka, skutkowała – zgodne z umowami zawartymi za życia monarchy – wstąpieniem na tron Polski siostrzeńca zmarłego króla – potężnego władcy Węgier z rodu Andegawenów, Ludwika I Węgierskiego. Nie rozwiązało to problemu sukcesji po Piastach, gdyż król Ludwik był chorowity i nie miał męskich dziedziców. Możnowładcy małopolscy zdecydowali się unieważnić testament Kazimierza III, promujący jego wnuka Kaźka Słupskiego i podjąć z królem negocjacje dotyczące następstwa tronu.

    Bitwa pod Chocimiem, bitwa nad Dniestrem – bitwa stoczona 4 października 1509 między wojskami polskimi dowodzonymi przez hetmana Mikołaja Kamienieckiego, a Mołdawianami dowodzonymi przez Kopacza. Zakończyła się zwycięstwem Polaków i była ostatnim starciem zbrojnym wojny polsko-mołdawskiej, rozpoczętej w 1502 roku, a zakończonej traktatem pokojowym w Kamieńcu Podolskim 22 stycznia 1510.Europa Środkowa – region położony pomiędzy różnie definiowanymi Europą Zachodnią i Europą Wschodnią. Europa Północna, Południowa i Południowo-Wschodnia również wpływają na zakres tego pojęcia, w zależności od ujęcia ich granic. Pojęcie rozumiane jest różnie w zależności od okresu historycznego.

    Ich efektem był, wydany w 1374 roku przez króla Ludwika I w porozumieniu z rycerstwem, przywilej generalny koszycki, w którym szlachta Królestwa Polskiego zgodziła się uznać córkę Ludwika I za następcę tronu, w zamian za zagwarantowanie integralności terytorialnej państwa, nadanie przywilejów ograniczających władzę króla i podatki oraz uzależniających nakładanie obowiązków podatkowych oraz udział w wyprawach wojennych od zgody szlachty. Otwarło to dalszy etap negocjacji pomiędzy przedstawicielami szlachty poszczególnych ziem Polski a królem i możnowładcami w przedmiocie następstwa tronu dla jednej z córek Ludwika I i wybranego dla niej męża. Do dnia swojej śmierci w 1382 roku król Ludwik I nie zdołał zabezpieczyć sukcesji. Obalenie testamentu Ludwika I przez stany węgierskie i przyjazd do Polski niezamężnej młodszej córki króla Jadwigi Andegawenki jesienią 1384 roku umożliwiło małopolskim magnatom swobodne dysponowanie ręką młodej dziedziczki tronu Królestwa i postawienie warunków ewentualnym kandydatom na jej męża i przyszłego władcę Polski.

    Ruch egzekucyjny (znany także pod hasłem egzekucji praw, egzekucji dóbr, popularyści, zamoyczycy) – ruch polityczny średniej szlachty w XVI w., w Polsce (a później w Rzeczypospolitej Obojga Narodów), którego celem było przeprowadzenie reform w dziedzinie sądownictwa, skarbowości i wojska. Reformy te zmierzały do umocnienia państwa i ograniczenia wpływów magnaterii i duchowieństwa. Ruch czasowo, choć nie zawsze, stawał się ważnym sojusznikiem króla.Inwestytura (łac. przyobleczenie, ubranie) – nadawanie dóbr seniora wasalowi, przy zachowaniu ceremoniału i zasad prawa lennego.

    Ostatecznie, wbrew zdaniu części szlachty wielkopolskiej, dokonano wyboru współpanującego od 1377 roku na pogrążonej w kryzysie Litwie dwudziestoparoletniego księcia Jagiełły (Jogaily), młodszego syna wielkiego księcia Olgierda (Algirdasa) i kuzyna księcia Witolda (Vytautasa). W umowie zawartej 14 sierpnia 1385 roku w Krewie Jagiełło zobowiązał się przybyć do Polski, przyjąć chrzest w obrządku katolickim i przyłączyć swoje litewskie władztwo do Korony Królestwa Polskiego.

    Wojny husyckie – wojny religijne toczone pomiędzy husytami a Luksemburgami w Królestwie Czech w latach 1419-1436. Były one prowadzone przez czeskich husytów (głównie taborytów i Sierotki) przeciwko krucjatom organizowanym przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego przy poparciu papiestwa.Auksztota (lit. Aukštaitija), Litwa właściwa – kraina historyczna i region etnograficzny na Litwie, na Nizinie Środkowolitewskiej i Pojezierzu Wileńskim, w dorzeczu górnej i środkowej Wilii, nad Niewiażą, Świętą i Muszą, ze stolicą w Poniewieżu; historyczny ośrodek ekspansji państwa litewskiego.

    Unia polsko-litewska[ | edytuj kod]

    Ochrzczony jako Władysław i koronowany 4 marca 1386 roku na króla Polski, Jagiełło zyskał znaczną władzę i autorytet, pozwalający mu zyskać pełną władzę nad Litwą i 4 sierpnia 1392 roku, poprzez podporządkowanie sobie swojego ambitnego kuzyna Witolda, ostatecznie zakończyć litewską wojnę domową. Przejście z pogaństwa na katolicyzm pozwoliło litewskim możnowładcom utrwalić niekwestionowane panowanie nad zdobytymi przez Wielkie Księstwo Litewskie ziemiami w dorzeczu Dniepru, zamieszkałymi w przeważającej części przez prawosławnych Rusinów oraz zaadoptować do miejscowych warunków część przejętych z Polski rozwiązań prawnych, a polska pomoc militarna umożliwiła Litwie skuteczną obronę Auksztoty przed zakonem krzyżackim i podpisanie kompromisowego pokoju 12 października 1398 roku. Jednocześnie Królestwo Polskie odzyskało od Węgier Ruś Czerwoną w 1387 roku, a unia kończąc litewskie najazdy rabunkowe umożliwiła rozwój ziem koronnych położonych na prawym brzegu Wisły. Zgodną współpracę obydwu państw skomplikowała bezpotomna śmierć Jadwigi 17 lipca 1399 roku, pozbawiająca Polskę naturalnego dziedzica tronu.

    Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy – obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.Biblioteka Narodowa (BN) – polska biblioteka narodowa w Warszawie, na Ochocie, na Polu Mokotowskim, narodowa instytucja kultury założona w 1928.

    Jagiełło zdołał wynegocjować z radą koronną korzystne dla obydwu państw utrzymanie się na tronie Polski poprzez zawarcie małżeństwa z wnuczką Kazimierza III, Anną, a Polska kontynuowała udzielanie zbrojnej pomocy Litwie przeciwko jej kolejnym wrogom. Rozbita przez Mongołów w sierpniu 1399 roku wyprawa litewsko-polska na południowy wschód poskutkowała zwiększeniem nacisku na nadmorskie ziemie Litwy przez Zakon, jednakże Jagiełło zdołał ustabilizować sytuację mianując Witolda wielkim księciem Litwy, narzucając Moskwie pokój nad rzeką Ugrą latem 1408 roku oraz odnosząc wielkie zwycięstwo nad zakonem krzyżackim w bitwie pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku. Zwycięstwa te zlikwidowały zagrożenie Litwy wojną na dwa fronty, uniezależniając ją czasowo od polskiej pomocy i umożliwiły zawarcie w 1413 roku unii w Horodle, zrównującej prawa obydwu partnerów, jednakże sytuację Unii coraz poważniej komplikował brak kandydata na następcę tronu. Pokój melneński zawarty w 1422 roku zakończył wojny litewsko-krzyżackie.

    Eugeniusz IV (łac. Eugenius IV, właśc. Gabriele Condulmaro OSA; ur. między 24 lutego 1383 a 23 lutego 1384 w Wenecji, zm. 23 lutego 1447 w Rzymie) – papież w okresie od 3 marca 1431 do 23 lutego 1447.Ludwik II Jagiellończyk (ur. 1 lipca 1506 w Budzie, zm. 29 sierpnia 1526 pod Mohaczem) – król Czech (jako Ludwik I) i Węgier panujący samodzielnie w latach 1516-1526.

    Dążąc do zachowania jedności Wielkiego Księstwa Litewskiego, Jagiełło doprowadził do obwołania Witolda królem Litwy i szukał poparcia dla tej decyzji wśród mocarstw europejskich, jednakże zanim koronacja została dokonana, Witold zmarł w 1430 roku, nie pozostawiając męskich potomków. Władanie Litwą Jagiełło powierzył swojemu najmłodszemu bratu, bezdzietnemu Świdrygielle, który objąwszy rządy wsparł pretensje prawosławnych Rusinów przeciwko katolikom i dążąc do zwiększenia niezależności Litwy, sprzymierzył się z Krzyżakami inflanckimi. Na skutek tych posunięć Polska w sojuszu z katolickimi Litwinami podjęła interwencję zbrojną, rozbijając rusko-inflanckie siły Świdrygiełły w bitwie pod Wiłkomierzem w 1435 roku. Namiestnikiem Litwy w imieniu króla został Zygmunt Kiejstutowicz, a przedstawiciele Królestwa Polskiego zgłosili pretensje wobec litewskiego Wołynia, odrzucane przez elity litewskie.

    Król Rzymian (łac. Rex Romanorum), tłumaczony też błędnie na: król rzymski – tytuł monarszy władców Niemiec nadawany im po wyborze na tron Świętego Cesarstwa Rzymskiego i koronacji dokonywanej zwykle w Akwizgranie, a przed koronacją cesarską w Rzymie, którą co do zasady dokonywał papież.Stambuł (tur. İstanbul) – największe i najludniejsze miasto Turcji i jej centrum kulturalne, handlowe oraz finansowe. Rozciąga się od północnego wybrzeża morza Marmara po obu stronach Bosforu, cieśniny morskiej między Morzem Śródziemnym a Morzem Czarnym. Położenie zarówno w europejskiej Tracji, jak i azjatyckiej Anatolii sprawia, że Stambuł jest jedną z dwóch (obok rosyjskiego miasta Magnitogorsk) metropolii świata znajdujących się na dwóch kontynentach.

    Ustanowienie dynastii[ | edytuj kod]

    Następstwo po Władysławie II Jagielle[ | edytuj kod]

    Druga żona Władysława II Jagiełły Anna Cylejska zmarła w marcu 1416 roku, a para doczekała się jedynie jednej córki, z trzecią żoną król nie miał dzieci. W lutym 1422 roku Jagiełło poślubił młodą ruską księżniczkę Sonkę (Zofię), która 31 października 1424 roku urodziła starzejącemu się władcy pierwszego syna, a kolejni synowie pary królewskiej urodzili się w 1426 roku oraz 1427 roku. Ponieważ męscy potomkowie monarchy posiadali prawa dziedziczne jedynie na Litwie, król i królowa podjęli szereg działań, aby zapewnić pierworodnemu następstwo na tronie Polski.

    Kraje Korony Świętego Stefana to oficjalna nazwa węgierskiej części dualistycznych Austro-Węgier, używana po austriacko-węgierskim porozumieniu w 1867. Potoczna nazwa to Zalitawia. Nazwa wywodzi się od symbolu Królestwa Węgier, Korony Świętego Stefana według tradycji przesłanej w roku 1000 św. Stefanowi przez papieża Sylwestra II (obecnie przechowywanej w Budapeszcie, w budynku parlamentu).Praga (czes. i słow. Praha, niem. Prag) – stolica i największe miasto Czech, położone w środkowej części kraju, nad Wełtawą. Jest miastem wydzielonym na prawach kraju, będąc jednocześnie stolicą kraju środkowoczeskiego.

    Wysiłki te zakończyły się sukcesem, osiągniętym kosztem znacznego zubożenia skarbu koronnego i osłabienia autorytetu władzy królewskiej w przewlekle prowadzonych negocjacjach. Szlachta Królestwa Polskiego w zamian za nadanie przywilejów zwiększających jej swobody, zgodziła się wybrać królem syna Władysława Jagiełły. Założyciel i najwybitniejszy przedstawiciel dynastii Jagiellonów zmarł w 1434 roku.

    Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (od staro-wysoko-niemieckiego hab lub haw – przejście, przeprawa przez rzekę; legendarna etymologia od niem. Habichtsburg – Jastrzębi Zamek) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis, biał. Казімір I Ягелончык (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Pomorze Gdańskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii, przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.

    Małoletni syn Jagieły, Władysław III został ukoronowany po śmierci ojca. Władzę w jego imieniu objęli możnowładcy, na czele z biskupem krakowskim Zbigniewem Oleśnickim, który w bitwie pod Grotnikami w maju 1439 roku rozbił opozycję średniej szlachty. W styczniu 1440 roku Władysław III został także obrany królem Węgier i na zawsze opuścił Polskę, biorąc udział w wojnie przeciwko Habsburgom o koronę węgierską oraz w walkach przeciwko Turkom Osmańskim w obronie Węgier. Pomimo poniesienia olbrzymich wydatków, na które zaciągnięto pożyczki pod zastaw przeważającej części dóbr królewskich w Polsce, wojny te zakończyły się klęską i śmiercią Władysława III w bitwie pod Warną 10 listopada 1444 roku.

    Wojna kokosza (rokosz lwowski) – nazwa rokoszu szlachty polskiej, zawiązanego w lipcu 1537 roku, w celu zahamowania dążeń Zygmunta Starego i królowej Bony. Był to pierwszy sejm rokoszowy szlachty polskiej.Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość – 3531 km, powierzchnia zlewni – 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty – Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.

    Objęcie władzy przez Kazimierza Jagiellończyka[ | edytuj kod]

    Wyjazd króla Władysława III celem objęcia tronu węgierskiego oraz śmierć namiestnika Litwy Zygmunta Kiejstutowicza w 1440 roku wymusił przyjęcie prowizorycznych rozwiązań dotyczących sprawowania władzy w Unii Jagiellońskiej. Po usunięciu Świdrygiełły i litewskich separatystów dążących do zerwania unii, stronnictwo opowiadające się za trwaniem związku Litwy z Polską wyniosło do władzy młodszego syna Jagiełły – Kazimierza Jagiellończyka, obwołując go wielkim księciem litewskim.

    Święte Cesarstwo Rzymskie (łac. Sacrum Romanum Imperium lub Sacrum Imperium Romanum (S.I.R.) od 1254, niem. Heiliges Römisches Reich, potocznie (od 1441) łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae, niem. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) – nazwa państwa stanowiącego kontynuację cesarstwa zachodniorzymskiego, odwołująca się zarówno do idei jak i kształtu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy. Składało się formalnie z rdzenia którym było Królestwo Niemieckie oraz z równoprawnych mu formalnie Królestwa Włoch (de facto do 1648) i Królestwa Burgundii (od 1032, de facto do 1378).Słowacja, Republika Słowacka (słow. Slovensko, Slovenská republika) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od 1 maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, oraz NATO, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

    Wiadomości o klęsce pod Warną i wywołane brakiem rozstrzygających dowodów śmierci Władysława III Warneńczyka bezkrólewie umożliwiło Kazimierzowi Jagiellończykowi zgłoszenie pretensji do tronu w Krakowie i zdecydowane negocjowanie z polskimi możnowładcami. Z poparciem królowej matki Zofii Holszańskiej i wobec groźby zerwania unii z Litwą Polska zgodziła się na uznanie Kazimierza za dziedzica Królestwa Polskiego i jego koronację 25 czerwca 1447 roku. Nowy król doprowadził do załagodzenia konfliktu polsko-litewskiego, wymuszając na elitach litewskich oddanie Polsce trzech granicznych powiatów Wołynia. W 1454 roku zawarł dynastyczne małżeństwo z Elżbietą Habsburg.

    Ivor Norman Richard Davies (ur. 8 czerwca 1939 w Bolton) – brytyjski historyk walijskiego pochodzenia, profesor Uniwersytetu Londyńskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Akademii Brytyjskiej, autor prac dotyczących historii Europy, Polski i Wysp Brytyjskich. Kawaler Orderu Orła Białego.Kaliningrad (ros. Калининград, do 4 czerwca 1946 Królewiec (do XVI w. także Królówgród), ros. Кёнигсберг, niem. Königsberg, łac. Regiomontium, prus. Kunnegsgarbs, lit. Karaliaučius) – stolica obwodu kaliningradzkiego – eksklawy Federacji Rosyjskiej, u ujścia Pregoły do Bałtyku, w historycznej krainie Sambii. Liczba ludności Kaliningradu w 2006 wynosiła 434,9 tys.

    Dynastia w okresie mocarstwowości Unii Jagiellońskiej[ | edytuj kod]

    Odzyskanie dostępu do Bałtyku[ | edytuj kod]

    Narzucając Księstwu Moskiewskiemu pokój nad rzeką Ugrą latem 1408 roku oraz odnosząc wielkie zwycięstwo militarne nad zakonem krzyżackim w 1410 roku Unia Jagiellońska zdobyła pozycję europejskiego mocarstwa. Władysław II Jagiełło wykorzystał zwycięstwa koalicji do ostatecznej stabilizacji wewnętrznych relacji na Litwie, odzyskania dla niej Żmudzi od Krzyżaków i narzucenie litewskiej dominacji Twerowi, Riazaniowi i Nowogrodowi Wielkiemu. Polska nie uzyskała żadnych bezpośrednich korzyści terytorialnych z odniesionych sukcesów.

    II pokój toruński – traktat zawarty w Toruniu 19 października 1466 roku pomiędzy Polską a zakonem krzyżackim, kończący wojnę trzynastoletnią, trwającą w latach 1454-1466. Papiestwo stojące po stronie Krzyżaków, nie zatwierdziło uchwał zawartego pokoju. Katarzyna Habsburżanka (ur. 15 września 1533 w Wiedniu, zm. 28 lutego 1572 w Linzu) – królowa polska, wielka księżna litewska, córka cesarza Ferdynanda I Habsburga i Anny Jagiellonki, córki Władysława II Jagiellończyka.

    Kolejne konflikty zbrojne z zakonem krzyżackim (wojna głodowa i wojna golubska) pozwoliły Litwie odzyskać wszelkie straty i zawrzeć w 1422 roku ostateczny pokój. Jednocześnie król Władysław II konsekwentnie unikał rozproszenia sił Unii i pomimo włączenia się w ogólnoeuropejską politykę poprzez interwencję w pogrążonych w wojnie domowej Czechach, nie zdecydował się na zaangażowanie militarne. Zawarty w 1435 pokój w Brześciu Kujawskim z zakonem krzyżackim pokreślił przewagę Królestwa Polskiego, lecz ponownie nie przyniósł państwu korzyści terytorialnych.

    Bitwa o Knipawę (niem. Belagerung des Kneiphofs) – całość zmagań o kontrolę nad portową dzielnicą Królewca (Königsberg) Knipawą (Kneiphof), trwających od 13 kwietnia do 14 lipca 1455 r. podczas wojny trzynastoletniej w latach 1454–1466, zakończonych decydującym zwycięstwem zakonu krzyżackiego. Śląsk (śl. Ślunsk, Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Dzieli się na Dolny i Górny Śląsk. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

    Sytuację zmienił wybuch w lutym 1454 roku antykrzyżackiego powstania na Pomorzu i w Prusach, kierowanego przez miasta tworzące Związek Pruski – w ciągu miesiąca powstańcy opanowali całe państwo zakonu krzyżackiego poza jego stolicą Malborkiem, a następnie zdecydowali się poddać pod protekcję Królestwa Polskiego i złożyć hołd Kazimierzowi IV Jagiellończykowi. Odzyskanie przez Krzyżaków Chojnic i klęska dowodzonej przez króla armii w bitwie pod Chojnicami 18 września 1454 roku poskutkowało powrotem wielu miast w Prusach pod władzę wielkiego mistrza i długotrwałą wojną trzynastoletnią. W efekcie nabycia przez Królestwo Polskie krzyżackiej stolicy w 1457 roku oraz zwycięstwa floty Związku Pruskiego w bitwie na Zatoce Świeżej w 1463 roku Królestwo Polskie narzuciło Zakonowi II pokój toruński: zakon krzyżacki utracił ostatecznie pozycję regionalnego mocarstwa i stał się lennem Królestwa, a Pomorze Gdańskie oraz Powiśle i Warmia zostały przyłączone bezpośrednio do Polski. Odzyskawszy dostęp do Bałtyku i opanowawszy całe dorzecze Wisły Królestwo Polskie, kosztem znacznych wydatków i nadania szerokiej autonomii Gdańskowi, ugruntowało pozycję mocarstwa regionalnego. Jednocześnie będące następstwem opanowania Konstantynopola przez Turków w 1453 roku zamknięcie szlaków handlowych we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wzrost popytu na zboże i surowce w Europie zachodniej stworzył warunki do bardzo szybkiego rozwój handlu towarami spławianymi wzdłuż polskich rzek, co przyczyniło się do wzrostu zamożności społeczeństwa.

    Wojna golubska (gołubska) – stoczona w 1422 roku pomiędzy Koroną Królestwa Polskiego i Wielkim Księstwem Litewskim a zakonem krzyżackim.Wiek XVI jest nazywany złotym wiekiem dziejów Polski. W połowie tego wieku państwo polsko-litewskie obejmowało 990 tys. km² powierzchni i ok. 11 milionów mieszkańców, będąc jednym z największych (obok Rosji i Turcji) państw Europy, potęgą polityczną, militarną i ekonomiczną, dostawcą drewna i produktów rolnych do zachodniej Europy. Transport towarów odbywał się Wisłą, eksportowane były przez Gdańsk, a dostarczały je rozrastające się folwarki pańszczyźniane. Rozwijało się także rzemiosło i handel, wzrastała liczba i wielkość miast.

    Pomimo podjęcia przez Inflanty polityki zbliżenia z Unią Jagiellońską i przejściowego narzucenia dominacji Nowogrodowi Wielkiemu, Kazimierz IV Jagiellończyk zaniechał dalszej ekspansji na północ i aktywnej polityki wschodniej, angażując siły głównie w opanowanie dla dynastii jagiellońskiej tronów Węgier i Czech. Skutkowało to wybuchem wojny z Węgrami, zjednoczonymi przez narodowego króla Macieja Korwina, która przyniosła Polsce znaczne zniszczenia oraz zainspirowała zakon krzyżacki do podjęcia próby odzyskania suwerenności na tle konfliktu o obsadę biskupstwa warmińskiego. Będąca efektem krzyżackiego wystąpienia wojna popia zakończyła się zwycięstwem Polski popartej przez miasta pruskie, ale Zakon zdołał utrzymać władanie posiadanych przez niego ziem.

    Zakon krzyżacki – pełna nazwa: Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (zakon krzyżacki, zakon niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Theutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XI i XII wieku. Sprowadzony, by zapewnić bezpieczeństwo ewangelizacji Prusów, opanował militarnie obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem formację państwową Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.Paweł Jasienica, właściwie Leon Lech Beynar (ur. 10 listopada 1909 w Symbirsku, zm. 19 sierpnia 1970 w Warszawie) – polski pisarz historyczny, eseista i publicysta Tygodnika Powszechnego.

    Zaangażowany w liczne konflikty Kazimierz IV Jagiellończyk nie zdołał aktywnie przeciwdziałać wzrostowi znaczenia Księstwa Moskiewskiego – panujący w księstwie moskiewskim od 1466 roku książę Iwan III Srogi, rozbijając 14 lipca 1471 roku wojska nowogrodzkie nad Szełonią włączył Nowogród Wielki do moskiewskiej strefy wpływów, a w 1480 roku odpierając nad Ugrą mongolską interwencję odzyskał pełną suwerenność Moskwy, która zaczęła zagrażać integralności terytorialnej Wielkiego Księstwa Litewskiego.

    Jan III Waza (ur. 20 grudnia 1537 w zamku Stegeborg, zm. 17 listopada 1592 w Sztokholmie) – król Szwecji w latach 1569–1592. Syn Gustawa I Wazy i jego drugiej żony Małgorzaty Leijonhufvud.Maksymilian I Habsburg, niem Maximilian I. von Habsburg (ur. 22 marca 1459 w Wiener Neustadt, zm. 12 stycznia 1519 w Wels) – od 1486 król Niemiec, a od 1508 wybrany cesarz rzymski. Syn cesarza Fryderyka III Habsburga i Eleonory Aviz. Ojciec Filipa I Pięknego, króla Kastylii. Jeden z głównych twórców potęgi rodowej Habsburgów.

    Polityka dynastyczna[ | edytuj kod]

    Kraje pod panowaniem Jagiellonów około 1490 roku

    Żona Kazimierza IV, Elżbieta Habsburg, dziedziczyła po zmarłym bracie Władysławie Pogrobowcu prawa dynastyczne do tronów Węgier i Czech, które za jej pośrednictwem przejął pierwszy syn pary królewskiej – Władysław Jagiellończyk. Rządy w Czechach objął regent Jerzy z Podiebradów, lider utrakwistów, który zagrożony budowaną przez papieża Pawła II antyhusycką koalicją wszedł w porozumienie z Kazimierzem Jagiellończykiem w maju 1462 roku, otwierające Jagiellonom drogę do sukcesji w Czechach. Dyplomatyczny sukces Jagiellonów skutkował negatywną reakcją wybranego przez magnatów króla Węgier Macieja Korwina, który korzystając z poparcia katolickiej ludności Czech opanował Śląsk i Łużyce. Skutkowało to przewlekłą wojną, w trakcie której pretensje do dziedziczenia tronu Węgier zgłosił młodszy syn Kazimierza IV – Kazimierz Święty – jednakże jego wyprawa nad Dunaj, podjęta z poparciem części magnatów węgierskich, zakończyła się niepowodzeniem. W odwecie Maciej Korwin splądrował polską Ruś i zawarł antyjagiellońskie porozumienia z zakonem krzyżackim i Księstwem Moskiewskim.

    Stefan III Wielki (ur. 1433 w Borzeşti, zm. 2 lipca 1504 w Suczawie), znany również jako Stefan III Mołdawski (rum.: Ştefan cel Mare; Ştefan cel Mare şi Sfânt tj. "Stefan Wielki i Święty" w nowocześniejszych opracowaniach), w starszych źródłach polskich Steczko – hospodar mołdawski w latach 1457-1504 z dynastii Muszatowiczów.Królestwo Czech (czes. České království) – historyczne państwo istniejące od momentu koronacji Wratysława II na króla Czech. Po jego śmierci Czechy znów stały się księstwem. Ponownie istniało królestwo w czasie panowania Władysława II. Od czasów Przemysła Ottokara I tytuł królewski był dziedziczny. Po wygaśnięciu dynastii Przemyślidów w 1306 r. Czechy przeszły pod panowanie Luksemburgów. Od 1356 r. król Czech był jednym z elektorów Rzeszy. Po bezpotomnej śmierci Ludwika II Jagiellończyka w 1526 r. Czechy dostały się pod panowanie Habsburgów. Od 1849 r. kraj koronny Cesarstwa Austrii, obejmujący obszar Czech właściwych. W wyniku rozpadu Austro-Węgier po I wojnie światowej Królestwo Czech weszło w skład Czechosłowacji.

    Na mocy zawartego 7 grudnia 1478 roku pokoju w Ołomuńcu Władysław Jagiellończyk objął tron czeski, jednak jego władza uległa znacznym ograniczeniom. Bezpotomna śmierć Macieja Korwina umożliwiła Władysławowi objęcie tronu Węgier 15 lipca 1490 roku.

    Dynastia w okresie przełomu europejskiego[ | edytuj kod]

    Schyłek mocarstwowości Unii Jagiellońskiej[ | edytuj kod]

    Wobec panowania Władysława Jagiellończyka na Węgrzech i w Czechach oraz śmierci syna Kazimierza, Kazimierz IV Jagiellończyk zasugerował Polakom objęcie tronu przez swojego trzeciego syna Jana Olbrachta, a wielkim księciem litewskim został czwarty syn króla – Aleksander. Wybór pierwszego elekcyjnego króla Polski odbył się 27 sierpnia 1492 roku podczas sejmu w Piotrkowie z udziałem szlachty i przedstawicieli miast. Pomimo osobnych monarchów Polska i Litwa pozostały w ścisłej unii ze względu na bliską współpracę braci Jana Olbrachta i Aleksandra oraz silne faktyczne związki pomiędzy oboma krajami, wzmacniane przez wspólne zagrożenia.

    Unia w Krewie – akt wydany 14 sierpnia 1385 roku przez Jagiełłę, regulujący stosunek Korony Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. Jego rezultatem było włączenie w 1386 roku Litwy do Królestwa Polskiego jako jego części składowej. Zygmunt Luksemburski (Luksemburczyk), (ur. 14 lub 15 lutego 1368 w Norymberdze, zm. 9 grudnia 1437 w Znojmie) – elektor (margrabia) brandenburski od 1378, król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, Święty Cesarz Rzymski od 1433, król czeski od 1419 (objął władzę w 1436).

    Odpowiadając na presję polityczną wywieraną przez państwa ościenne na pozbawioną sojuszników unię jagiellońską król Jan I Olbracht zdecydował się w porozumieniu z braćmi, Aleksandrem i Zygmuntem, na aktywne działania militarne na południowym wschodzie. Na skutek nadania średniej szlachcie przywilejów zwiększających władzę nad chłopami i umożliwiających pozyskanie dodatkowych gruntów pod uprawę, król uzyskał poparcie reprezentującego szlachtę sejmu i zdołał zgromadzić odpowiednie środki finansowe, jednakże podjęta w 1497 roku wyprawa zakończyła się porażkami pod Suczawą i na Bukowinie oraz ciężkimi stratami biorących udział w wojnie oddziałów.

    Księstwo twerskie (ros. Тверское княжество) – jedno z państw ruskich w średniowieczu na obszarze dzisiejszej Rosji; jako samodzielny byt polityczny istniejące od połowy XIII w. do roku 1485. W XV wieku rywalizowało z Wielkim Księstwem Moskiewskim i Republiką Nowogrodzką o hegemonię nad Rosją.Bitwa pod Chojnicami – starcie zbrojne, które miało miejsce 18 września 1454 roku w pobliżu Chojnic. W bitwie brały udział wojska polskie przeciwko wojskom zakonu krzyżackiego. Starcie, zakończone zwycięstwem strony krzyżackiej, było epizodem wojny trzynastoletniej. Krzyżacy dysponowali armią składającą się z około 9 000 jazdy i 6 000 piechoty pod dowództwem Bernarda Szumborskiego, zaś po stronie polskiej było 16 000 jazdy i parę tysięcy piechoty, w tym 500 najemników z Gdańska oraz 2000 najemników pruskich. Dowodził Kazimierz IV Jagiellończyk.

    Klęska wojsk polskich ukazała słabość państw unii jagiellońskiej i sprowokowała jej wrogów do aktywnego działania. Zakon krzyżacki podjął kolejną próbę odzyskania suwerenności w porozumieniu z Księstwem Moskiewskim, które zdołało zbudować sojusz z Tatarami Krymskimi przeciwko sprzymierzonym z Litwą Tatarom Nadwołżańskim. Litwa znalazła się ponownie w apogeum kryzysu, a śmierć króla Jana I Olbrachta pogrążyła unię jagiellońską w chaosie, umożliwiając polskim możnowładcom narzucenie w umowie z Mielnika ciężkich warunków, na jakich brat zmarłego króla, Aleksander I Jagiellończyk objął tron w Krakowie. Władza królewska uległa bardzo daleko idącemu ograniczeniu, a zgromadzone na cele wojenne środki zostały przejęte przez oligarchów. Niezdolne do większej aktywności militarnej Polska i Litwa nie mogły zapobiec zniszczeniu sojuszniczej Ordy Nadwołżańskiej, ani uwolnieniu się dotychczasowego lenna Mołdawii, a najazdy Tatarów Krymskich zaczęły plądrować ziemie ruskie. Najazd turecki wiosną 1498 roku splądrował Ruś Czerwoną dochodząc do Sanu.

    Nihil novi (łac. nic nowego) – potoczna nazwa konstytucji sejmowej z 1505 roku, poważnie ograniczającej kompetencje prawodawcze monarchy I Rzeczypospolitej. Pełna formuła łacińska brzmiała nihil novi sine communi consensu (nic nowego bez powszechnej zgody, co należy rozumieć jako: nie można ustanawiać nowego prawa, na które nie zgodzi się Sejm reprezentujący powszechny interes szlachty).Jadwiga Jagiellonka (ur. 21 września 1457 w Krakowie, zm. 18 lutego 1502 w Burghausen) – królewna polska i księżniczka litewska, księżna bawarska. Czterokrotnie (w latach 1468–1471) starania o jej rękę podejmował Maciej Korwin, jednak spotykał się z odmową. 14 listopada 1475 poślubiła księcia bawarskiego Jerzego Bogatego. W nawiązaniu do ich wystawnego wesela organizuje się festiwal Wesele w Landshut (Landshuter Hochzeit). Przypuszcza się, że Jadwiga podjęła się spisywania historii rodu Wittelsbachów.

    Aleksander Jagiellończyk w trakcie krótkiego panowania zdołał odbudować władzę królewską z poparciem średniej szlachty i w 1505 roku doprowadził do zreformowania ustroju i uchwalenia konstytucji Nihil Novi, ustanawiając konieczność współpracy króla, magnackiego senatu i posłów szlacheckich w rządzeniu państwem. Po jego bezpotomnej śmierci 20 sierpnia 1506 roku władzę nad Litwą objął najmłodszy syn Kazimierza Jagiellończyka – Zygmunt. Chcąc zachować unię polscy możnowładcy również wybrali go na króla Polski 7 grudnia 1506 roku. Sojusz z zasiadającymi w senacie magnatami stał się podstawą rządów nowego władcy, który długo nie zwoływał pospolitego ruszenia i nie przestrzegał antymagnackiego prawa zabraniającego łączenia urzędów.

    Ruś Czerwona, łac. Ruthenia Rubra lub Russia Rubra – kraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie oraz w południowo-wschodniej Polsce.Unia mielnicka rzadziej nazywana piotrkowsko-mielnicką, unia polsko-litewska zawarta w Piotrkowie 3 października 1501 r. i zatwierdzona przez Aleksandra Jagiellończyka 23 października 1501 roku w Mielniku.

    Zygmunt I na początku panowania popadł w konflikt z litewskim magnatem Michałem Glińskim, co uniemożliwiło skuteczną obronę wschodnich granic Wielkiego Księstwa Litewskiego: w lipcu 1514 roku wojska Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zdobyły Smoleńsk – najważniejszą twierdzę w dorzeczu górnego Dniepru i opanowało około jednej trzeciej terytorium Litwy. Dalszą ekspansję Moskwy powstrzymało zwycięstwo wojsk unii jagiellońskiej w bitwie pod Orszą 8 września 1514 roku, jednakże Litwa zmuszona została do zawarcia niekorzystnego rozejmu 14 września 1522 roku w Moskwie.

    Zamek Królewski na Wawelu – rezydencja królewska o charakterze zabytkowym, mieszcząca się na Wzgórzu Wawelskim w Krakowie, o powierzchni 7040 m² z 71 salami wystawowymi. Oddział Zamku Królewskiego na Wawelu – Państwowych Zbiorów Sztuki.Bitwa pod Koźminem – bitwa stoczona 26 października 1497 niedaleko Koźmina w lasach Bukowiny (obecnie Ukraina). Ocena wyprawy, podjętej przez króla Polski Jana I Olbrachta, jest rozbieżna wśród historyków.

    Jednocześnie na przełom XV i XVI w. przypada odrodzenie politycznego znaczenia Brandenburgii: 6 kwietnia 1511 roku syn margrabiego brandenburskiego i siostrzeniec Zygmunta I, Albrecht Hohenzollern został wielkim mistrzem Zakonu, w 1519 roku małżeństwo dynastyczne związało Śląsk z panującą w Brandenburgii dynastią Hohenzollernów. Polska nie zdecydowała się na przeciwdziałanie, aby uniknąć popadnięcia w konflikt z kolejnym państwem ościennym. W 1521 roku książę Pomorza Zachodniego Bogusław X złożył hołd lenny cesarzowi Karolowi V.

    Bitwa w Zatoce Świeżej lub bitwa na Zalewie Wiślanym – starcie zbrojne, które miało miejsce 15 września 1463 na Zalewie Wiślanym. Bitwa rozegrała się pomiędzy flotą Związku Pruskiego, konkretnie elblążan i gdańszczan, a flotą krzyżacką pod dowództwem wielkiego mistrza zakonu Ludwiga von Erlichshausena.I wojna północna (1563-1570) zwana też wojną siedmioletnią – konflikt zbrojny pomiędzy Rzecząpospolitą (do 1569 Koroną Królestwa Polskiego i Wielkim Księstwem Litewskim), Szwecją, Carstwem Rosyjskim, Danią i Lubeką o podział Inflant oraz hegemonię na Morzu Bałtyckim, tzw. Dominium Maris Baltici.

    Celem rozbicie otaczającego unię jagiellońską systemu wrogich sojuszy Zygmunt I i jego starszy brat Władysław Jagiellończyk zawarli z dynastią Habsburgów w lipcu 1515 roku umowę w Wiedniu, dotyczącą sukcesji tronów w Budzie i Pradze w przypadku wygaśnięcia węgiersko-czeskiej linii Jagiellonów. Umożliwiło to podjęcie zdecydowanych działań militarnych przeciwko zakonowi krzyżackiemu w grudniu 1519 roku, jednakże pomimo zwycięskiej wojny i oblężenia Królewca, na skutek kontrowersyjnych decyzji Zygmunta I podjętych wbrew stanowisku sejmu w Piotrkowie, zakon nie został całkowicie zniszczony, a Polska kolejny raz nie osiągnęła korzyści terytorialnych.

    Andrzej Wyczański (ur. 13 kwietnia 1924 roku w Warszawie, zm. 22 marca 2008 roku w Warszawie) – polski historyk, profesor Instytutu Historii PAN i Uniwersytetu w Białymstoku, członek PAN.Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. i serb. Карпати; czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Serbii i Rumunii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

    Począwszy od drugiej dekady XVI w. reformacja pogrążyła w chaosie Rzeszą Niemiecką i wpłynęła na daleko idące przemiany w Europie. 10 kwietnia 1525 roku ostatecznie zlikwidowane zostało państwo zakonu krzyżackiego, a polskie lenno w Prusach objął nawrócony na protestantyzm Albrecht Hohenzollern, uniemożliwiając inkorporację dawnych Prus Zakonnych do Polski. Zwolennikami nowego wyznania początkowo byli głównie mieszczanie północnej Polski, w 1527 roku król Zygmunt I przeprowadził w Gdańsku interwencję wojskową przeciwko władzy protestantów, ale nie zmniejszył przywilejów miasta.

    Jan Alojzy Matejko (ur. 24 czerwca 1838 w Krakowie, zm. 1 listopada 1893 w Krakowie) – polski malarz, twórca obrazów historycznych i batalistycznych, historiozof.Wojciech Fałkowski (ur. 3 czerwca 1952 w Warszawie) – profesor historii Uniwersytetu Warszawskiego, historyk mediewista, działacz opozycji demokratycznej w PRL.

    W 1526 roku do Królestwa Polskiego włączone zostało Mazowsze po wygaśnięciu Piastów Mazowieckich. 26 sierpnia 1526 roku ostatni Jagiellon czesko-węgierski Ludwik Jagiellończyk zginął w bitwie pod Mohaczem. Zgodnie z umową z 1515 roku do sukcesji zgłosił się Ferdynand Habsburg, obwołany królem Czech jesienią 1526 roku, a Węgier 16 grudnia 1526 roku W 1528 roku Ferdynand pokonał konkurenta w walce o tron w Budzie, Jana Zapoyla, szwagra Zygmunta I. Wygnany z Węgier Jan zyskawszy schronienie w Polsce, w 1539 roku poślubił najstarszą córkę Zygmunta I i królowej Bony – Izabelę. Pomimo że wnuk króla Zygmunta nie miał praw do korony węgierskiej, w jego obronie wystąpiło rządzone przez sułtana Sulejmana Wspaniałego Imperium Osmańskiego, zajmując w 1541 roku środkowe Węgry wraz Budą.

    Albrecht Hohenzollern, niem. Albrecht von Brandenburg-Ansbach (ur. 17 maja 1490, zm. 20 marca 1568 w Tapiewie) – ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego przed sekularyzacją państwa zakonnego, w latach 1511-1525. Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 r. sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.Sulejman Wspaniały (turecki: Süleyman; arabski Sulaymān, ur. 6 listopada 1494, zm. 5/6 września 1566) – sułtan osmański w latach 1520–1566. Był synem Selima I Groźnego i Hafsy (Hafizy). Zwany był również Prawodawcą (turecki: Kanuni, arabski: al-Qānūnī).

    Zagrożenie granicy tureckiej skłaniało Habsburgów do szukania sojuszników przeciwko Imperium Osmańskiemu. Udało im się znaleźć licznych zwolenników wśród polskich magnatów, tworząc stronnictwo sprzyjające sukcesji Habsburgów w przypadku wygaśnięcia polskiej linii Jagiellonów. Przeciwna temu kierunkowi politycznemu była średnia szlachta, której początkowo przewodził prymas Jan Łaski, zwolennik zawarcia pokoju z Imperium Osmańskim. Konflikt pomiędzy średnią szlachtą a magnatami koncentrował się w coraz większym stopniu wobec zagadnienia polityki tureckiej.

    Władcy Polski – lista obejmuje książąt i królów Polski. Pierwszą dynastią panującą w Polsce byli Piastowie, którzy rządzili od powstania państwa polskiego (około 900) do 1370, z krótką przerwą na panowanie Przemyślidów (1291–1306). W latach 1138–1320 miało miejsce rozbicie dzielnicowe, kiedy władza nad ziemiami polskimi należała równocześnie do wielu niezależnych książąt piastowskich. Od 1370 do 1399 panowali dwaj monarchowie z dynastii Andegawenów, zaś od 1386 do 1572 monarchowie z dynastii Jagiellonów.Jerzy z Podiebradu (czes. Jiří z Kunštátu a Poděbrad) (ur. 6 kwietnia 1420 w Podiebradach - zm. 22 marca 1471 w Pradze) – król Czech w latach 1458-1471. Był pierwszym w historii królem państwa europejskiego, który odrzucił wiarę katolicką - przyjął nauki Jana Husa.

    W 1531 roku wojska polskie dowodzone przez hetmana Jana Tarnowskiego odparły mołdawski najazd na ziemie południowo-wschodnie. Wykorzystując śmierć wielkiego księcia Wasyla III Litwa rozpoczęła w 1534 roku działania wojenne przeciwko Księstwu Moskiewskiemu, ale pomimo znacznej zbrojnej pomocy Polski, uzyskała jedynie niewielkie zdobycze terytorialne.

    Maria Habsburżanka (niem. Maria von Österreich) (ur. 18 września 1505 w Brukseli, zm. 18 października 1558 w Cigales) – królewna kastylijska, księżniczka burgundzka, królowa czeska i węgierska, namiestniczka Niderlandów w latach 1531-1555.Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski; łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

    Reformy wewnętrzne w Polsce[ | edytuj kod]

    Starzejący się król Zygmunt I w trzeciej dekadzie XVI w. coraz częściej powierzał sprawy Polski i Litwy królowej Bonie, która w oparciu o będących jej zwolennikami magnatów, zbudowała własne stronnictwo, prowadzące politykę antyhabsburską. Jednocześnie królowa przeprowadziła szeroką akcję odbudowy domeny królewskiej poprzez wykup strategicznie położonych dóbr i reformy gospodarcze, a dążąc do zapewnienia jedynemu synowi Zygmuntowi Augustowi sukcesji, przeprowadziła sprzeczną z polską tradycją elekcję małoletniego królewicza na króla jeszcze za życia ojca na sejmie w Piotrkowie w grudniu 1529 roku. Polityka ta wywoła ostry sprzeciw mas szlacheckich, które wykorzystały zwołane w 1537 roku do Lwowa pospolite ruszenie na wojnę z Mołdawią do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi Zygmuntowi I Staremu, zgłoszenia własnych postulatów, upaństwowienia przejętych przez królową Bonę majątków i narzucenia idei elekcji powszechnej po zgonie panującego.

    Lwów (dawna nazwa form. Królewskie Stołeczne Miasto Lwów), ukr. Львів (Lwiw), ros. Львов (Lwow), niem. Lemberg, łac. Leopolis, jidysz לעמבערג ,לעמבעריק (Lemberg, Lemberik), orm. Լվով (Lwow) – miasto na Ukrainie, ośrodek administracyjny obwodu lwowskiego.Stanisław ze Skarbimierza (obecnie Skalbmierz; ur. ok. 1365, zm. 9 stycznia 1431 w Krakowie) – pierwszy rektor odnowionej w 1400 roku Akademii Krakowskiej, prawnik, kanonik kapituły katedralnej na Wawelu.

    Wobec postępującego braku aktywności politycznej króla Zygmunta I średnia szlachta sformułowała szereg postulatów dotyczących reformy ustroju. Jego zwolennicy, określani od podstawowego postulatu wykonywania („egzekucji”) uchwalonych praw ruchem egzekucyjnym dążyli do zmniejszenia roli magnatów i odebrania im niesłusznie dzierżonych dóbr i bezprawnie łączonych funkcji.

    De revolutionibus orbium coelestium (pol. O obrotach sfer niebieskich) – dzieło Mikołaja Kopernika, które zawiera wykład heliocentrycznej i heliostatycznej budowy wszechświata. Na owe czasy stanowiło przewrót w nauce i ówczesnym światopoglądzie.Jan Zápolya (węg. Szapolyai János) (ur. 2 lutego 1487 na Zamku Spiskim, zm. 22 lipca 1540) − król Węgier od 1526, przywódca stronnictwa antyhabsburskiego na Węgrzech.

    Ruch egzekucyjny nie uzyskał poparcia młodego króla Zygmunta II Augusta, który objął samodzielne rządy po śmierci ojca, gdyż większość sejmowa opowiedziała się zdecydowanie przeciwko zawartemu sekretnie małżeństwu monarchy z jego poddanką Barbarą Radziwiłłówną. Król, zdeterminowany aby koronować wybrankę serca, pozyskał poparcie niektórych magnatów i został ich politycznym sojusznikiem, ignorując dążenia zdominowanego przez średnią szlachtę Sejmu. Pomimo szlacheckich żądań wzmocnienia władzy centralnej, przywrócenia dóbr państwu i powołania Kościoła narodowego, monarcha nie zdecydował się na przeprowadzenie żadnej politycznej reformy, a blokowanie żądań większości średniej szlachty przełożyło się na ponowne wzmocnienie roli sejmików ziemskich, udzielających posłom na sejm walny instrukcji głosowania.

    Fryderyk Hohenzollern (ur. 8 maja 1460, zm. 4 kwietnia 1536) – książę i margrabia Ansbach (Fürst und Markgraf von Ansbach), książę (Fürst) Bayreuth.Zakon kawalerów mieczowych, łac. Fratres militiae Christi de Livonia, niem. Brüder der Ritterschaft Christi (inne nazwy: zakon liwoński, rycerze chrystusowi) – niemiecki zakon rycerski w Inflantach (Łotwa i Estonia), założony w oparciu o regułę templariuszy w Rydze przez biskupa Alberta von Buxhövdena w 1202 r. dla obrony i rozszerzania diecezji.

    Na skutek opanowania biegu środkowej Wołgi Wielkie Księstwo Moskiewskie osiągnęło potęgę zagrażającą graniczącym z nią na północy Inflantom, którym narzuciło 1554 roku protektorat. W reakcji król Zygmunt II rozpoczął szerokie przeciwdziałania dyplomatyczne i podjął demonstrację zbrojną, których efektem był zawarty 28 listopada 1561 roku układ w Wilnie, w wyniku którego byłe państwo Zakonu Kawalerów Mieczowych zostało zsekularyzowane, północne Inflanty włączone do Polski i Litwy, a południowe stały się lennem. Uzyskując szerszy dostęp do Morza Bałtyckiego Unia Jagiellońska włączyła się w konflikt o Dominium Maris Baltici. Potrzeba zgromadzenia środków na powołanie armii oraz zagrożenie wojenne zbliżyły króla Zygmunta Augusta do szlachty średniej, co poskutkowało sejmami egzekucyjnymi w latach 1562–1564, w trakcie których przeprowadzono w Polsce egzekucję części dóbr koronnych, nieprawnie dzierżonych przez magnatów i reformy w administrowaniu królewszczyznami. Przeprowadzono jednocześnie reformę finansowania wojska stałego. Rozpoczęte w 1563 r, działania zbrojne w trakcie pierwszej wojny północnej przyniosły Litwie utratę zdobytego przez Rosjan Połocka. Kontrofensywa polsko-litewska podjęta w 1568 roku nie odzyskała strat, z powodu niespełnienia żądań szlachty litewskiej przez króla, jednakże doprowadziła do zawarcia kompromisowego pokoju w 1570 roku w Szczecinie, na mocy którego Unia Jagiellońska zachowywała większą część Inflant. Północną ich części opanowała Szwecja, której królem w 1568 roku został Jan III Waza, mąż siostry króla Zygmunta II.

    Kraków (łac. Cracovia, niem. Krakau) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, siedziba władz województwa małopolskiego, drugie w kraju pod względem liczby mieszkańców i pod względem powierzchni.Rzeczpospolita, od XVII wieku częściej znana jako Rzeczpospolita Polska (lit. Respublika lub Žečpospolita, biał. Рэч Паспалітая, ukr. Річ Посполита, ros. Речь Посполитая, rus. Рѣчь Посполита, łac. Res Publica, współczesne znaczenie: republika) oraz Rzeczpospolita Obojga Narodów – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej (kres federacji w 1791 roku przyniosła Konstytucja 3 maja, ustanawiając państwo unitarne – Rzeczpospolitą Polską). Korona i Litwa stanowiły dla szlachty jedną całość, pomimo dzielących je różnic regionalnych, sprzecznych interesów i odrębności ustrojowych.

    W trakcie konfliktu o Inflanty, by zapewnić poparcie w toczonej o nie wojnie, Polska 4 marca 1563 roku zgodziła się na następstwo berlińskiej linii Hohenzollernów w Prusach Książęcych.

    Schyłek dynastii[ | edytuj kod]

    Unia realna Polski z Litwą[ | edytuj kod]

    Bezpotomne małżeństwo z Barbarą Radziwiłłówną oraz równie bezdzietne trzecie małżeństwo Zygmunta II z Katarzyną Habsburg postawiło unię jagiellońską wobec kluczowego zagadnienia reakcji na spodziewane wygaśnięcie dynastii. Pomimo postulatów szlacheckich Zygmunt II nie zdecydował się na rozwód, odrzucił także przedkładane mu przez sejm propozycje powołania Kościoła narodowego. W tej sytuacji sejm przy zdecydowanym poparciu średniej szlachty litewskiej, wyrażanym podczas zwoływania pospolitego ruszenia, domagać zaczął się zawarcia ścisłej unii Polski z Litwą i wspólnego wyboru przyszłej dynastii. W 1564 roku król Zygmunt II zgodził się zrzec dziedzicznego prawa Jagiellonów do Litwy na rzecz Królestwa Polskiego, co zablokowało możliwość narzucenia przez litewskich magnatów władcy całej Unii Jagiellońskiej i otworzyło drogę do dalszych negocjacji.

    Andegawenowie lub Andegaweni (fr. Anjou lub Anjou-Provence) - ród wywodzący się z francuskiej dynastii Kapetyngów, panujący m.in. na Sycylii, Węgrzech i w Polsce. Nazwa rodu wzięła się od tytułu hrabiego Andegawenii, krainy nad dolną Loarą, noszonego przez założyciela dynastii Karola (ur. 1227), pogrobowego syna króla Francji Ludwika VIII.Rzesza (niem. Reich) – historyczne określenie państwa niemieckiego. Stosowane dla podkreślenia jedności autonomicznych niemieckich regionów lub państw regionalnych.

    Ich finałem był zwołany 10 stycznia 1569 roku do Lublina wspólny sejm posłów litewskich i polskich. Po fiasku długotrwałych negocjacji król Zygmunt II August doprowadził do włączenia do Polski przychylnych ścisłej unii województw litewskich z nią graniczących, a następnie południowo-wschodnich ziem ruskich, których posłowie dołączyli do wspólnych obrad. Skutkowało to zawarciem kompromisu powołującego aktem unii lubelskiej 1 lipca 1569 roku wspólne państwo Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, mającego jednego monarchę, wspólny sejm walny oraz prowadzącą jedną politykę zagraniczną, ale osobne wojsko i urzędy.

    Mazowsze (łac. Mazovia) – kraina historyczna położona w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce, znajdująca się w większości w woj. mazowieckim; historyczną stolicą Mazowsza jest Płock, który jest także najstarszym miastem tego regionu (prawa miejskie w 1237); dzielnica historyczna Polski.Księstwo Austriackie (niem. Herzogtum Österreich) – jedno z państw tworzących Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, centrum monarchii Habsburgów i rdzeń tworzonego przez nich później imperium.

    Wielkie bezkrólewie[ | edytuj kod]

    Śmierć Zygmunta Augusta w Knyszynie na obrazie Jana Matejki – symboliczne przedstawienie końca dynastii: w trakcie ostatniego namaszczenia monarchy dworzanie i karierowicze z otoczenia króla rozkradają jego klejnoty

    Faktyczna separacja króla Zygmunta II z Katarzyną Habsburg, trwająca od 8 października 1566 roku pozbawiła szlachtę złudzeń co do możliwości przedłużenia dynastii. Nie zmieniła tego śmierć królowej 28 lutego 1572 roku, gdyż król Zygmunt II pomimo średniego wieku był już ciężko chory. Nie podjął współpracy z ostatnim, zwołanym przez siebie w 1572 roku do Warszawy, sejmem w sprawie uregulowania ustroju i pomimo nieformalnie podjętych przez senatorów ustaleń dotyczących pierwszych działań w przypadku śmierci króla, ostatni Jagiellon Zygmunt II August zmarł 7 lipca 1572 roku w Knyszynie, pozostawiając państwo bez sformalizowania elekcji, kandydata na króla, stałych sojuszników i uregulowań okresu bezkrólewia.

    Elżbieta Habsburżanka (ur. 9 lipca 1526 w Linzu, zm. 15 czerwca 1545 w Wilnie) – królowa polska i wielka księżna litewska.Andrzej Garlicki (ur. 3 czerwca 1935 w Warszawie, zm. 14 kwietnia 2013 tamże) – polski historyk, publicysta, profesor i dydaktyk, syn Stanisława i brat Leszka.

    Polityka dynastyczna Jagiellonów[ | edytuj kod]

    Jagiellonowie w rywalizacji dynastii europejskich[ | edytuj kod]

    Spadek po Ludwiku I Wielkim[ | edytuj kod]

    Wygaśnięcie linii męskiej Andegawenów wraz ze śmiercią Ludwika I Wielkiego 10 września 1382 roku rozpoczęło zmagania pomiędzy dynastiami o objęcie tronów w państwach pod dotychczasowym panowaniem wygasłej dynastii. Plan podziału władztwa króla Ludwika I tworzył dwa dynastyczne bloki krajów rozdzielone Karpatamiluksemburski obejmujący Polskę i Brandenburgię, przeznaczony margrabiemu Zygmuntowi Luksemburczykowi oraz Węgry i Austrię zjednoczone pod panowaniem księcia Wilhelma Habsburga. Powołanie na tron Węgier starszej córki Ludwika, Marii, przez szlachtę węgierską 15 września 1382 roku obaliło te plany, a wybór Jagiełły na króla przez szlachtę polską wprowadził do dynastycznych zmagań nową dynastię – Jagiellonów. Sława zwycięstwa grunwaldzkiego oraz atrakcyjna dla odmiennych kulturowo peryferyjnych prowincji Unii Jagielońskiej tolerancyjna forma rządów Jagiełły w Polsce skutkowała zainteresowaniem opozycji na Węgrzech i w krajach czeskich polskim władcą, jako potencjalnym konkurentem panujących Luksemburgów. Otwierało to drogę do wpływów Jagiełły i jego rodziny w krajach Europy Środkowej.

    Wisła (łac. Vistula) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką uchodzącą do Morza Bałtyckiego.Przywilej jedlneńsko-krakowski – przywilej szlachecki nadany przez Władysława Jagiełłę w zamian za obietnicę szlachty polskiej, że jego syn Władysław III Warneńczyk zasiądzie na tronie polskim i przedłuży to panowanie dynastii Jagiellonów w Polsce.

    Wojna domowa o sukcesję po Albrechcie II Habsburgu[ | edytuj kod]

    Rywalizacja dynastyczna o trony Europy Środkowej została wznowiona na skutek bezpotomnej śmierci cesarza oraz króla Węgier i Czech, Zygmunta Luksemburczyka 9 grudnia 1437 roku. Władzę na Węgrzech po zagwarantowaniu praw węgierskiej szlachty objął mąż jedynej córki cesarza i jego wieloletni sojusznik, Albrecht II Habsburg. W królestwie czeskim doszło do konfliktu pomiędzy stronnictwem opowiadającego się za Habsburgiem Oldřicha z Rožmberka i kierowanym przez Jana z Rokcyan odłamem husytów przeciwnych tej decyzji, którzy powołali na tron młodszego z synów Jagiełły – Kazimierza Jagiellończyka. Wojnę domową trwającą do 24 czerwca 1439 roku wygrał Albrecht II Habsburg, poparty przez niechętną polsko-czeskiemu zbliżeniu Rzeszę Niemiecką. Zwycięzca odmówił udzielenia zgody na projektowane przez polskich możnowładców ze Zbigniewem Oleśnickim na czele małżeństwo polskiego królewicza Kazimierza z jego córką Elżbietą. Śmierć Albrechta II 27 października 1439 roku pozwoliła Oleśnickiemu wznowić plany przejęcie przez Jagiellonów tronu w Budzie i osadzenie na nim króla Polski, Władysława III. Sytuację zmieniły narodziny syna Albrechta II, Władysława V Pogrobowca, do których doszło po śmierci węgierskiego króla – pojawienie się męskiego następcy tronu przekształciło rywalizację dynastyczną w dwuletnią wojnę domową o panowanie na Węgrzech pomiędzy zwolennikami Jagiellonów a Habsburgów. Zakończył ją 8 września 1442 roku forsowany przez papieża Eugeniusza IV rozejm w Bratysławie. Po śmierci Władysława III Warneńczyka 10 września 1444 roku królem Węgier został Władysław Pogrobowiec, a jego starszą siostrę Elżbietę poślubił 10 lutego 1454 roku w Krakowie młodszy syn Jagiełły, Kazimierz IV Jagiellończyk.

    Wschodnie Królestwo Węgier (węg. Kelet Magyar Királyság) − nazwa wschodniej, zależnej od Turcji części Królestwa Węgier w latach 1538-1551 oraz 1556-1570, która po układzie w Wielkim Waradynie znalazła się pod rządami Zapolyów: początkowo Jana Zápolyi jako dożywotniego króla Węgier, a po jego śmierci pod panowaniem jego syna, aż do zrzeczenia się przez niego tytułu królewskiego i przyjęciu tytułu księcia Siedmiogrodu.August Sokołowski (ur. 28 sierpnia 1846 w Ulicku Zarębanym k. Rawy Ruskiej, zm. 17 maja 1921 w Warszawie) – polski historyk, badacz dziejów Polski XV-XVIII w. oraz okresu powstań narodowych, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

    Realna władza królewska w Czechach po śmierci Albrechta II Habsburga zanikła, krajem rządziły rady okręgów (landfrydów) pomimo formalnego uznania Władysława V Pogrobowca dziedzicem korony. W wyniku krótkotrwałej wojnie domowej pomiędzy okręgami katolickimi i husyckimi czeskie stany uznały w 1448 roku regencję zwycięskiego husyckiego magnata Jerzego z Podiebradów. Elekcja władców narodowych nie zmieniła tradycji bliskich kontaktów dynastycznych pomiędzy Polską, Czechami i Węgrami, która przetrwała jako możliwy wybór dalszej drogi politycznej, postulowany przez poszczególne frakcje we wszystkich trzech królestwach. Szczególną sympatią w Polsce i w Czechach cieszyła się wspólna walka przeciwko niemczyźnie, jednakże sukcesją na tronie w Pradze w istotnym stopniu zainteresowani byli wszyscy władcy niemieccy ze względu na wykonywane przez króla Czech prawa elektorskie w Rzeszy. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Węgier – zdaniem Henryka Wereszyckiego unia Węgier i Austrii leżała we wspólnym interesie miast i rycerstwa obydwu naddunajskich krajów naciskanych przez zagrożenie osmańskie, w związku z czym naturalnym dążeniem stanów było usunięcie przeszkód dla bliskiego związku.

    Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jedna z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół Kościół katolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.Impas ugryjski (ru. Стояние на реке Угре) - sytuacja patowa pomiędzy wojskami Achmata oraz Iwana III w roku 1480, zakończona rezygnacją z agresji mongolskiej na Wielkie Księstwo Moskiewskie. Wydarzenie traktowane jako symboliczny kres „jarzma mongolskiego”.

    Rywalizacja Jagiellonów o sukcesję w Czechach i na Węgrzech w drugiej połowie XV wieku[ | edytuj kod]

    Podstawy polityki dynastycznej Kazimierza IV[ | edytuj kod]

    Kolejną fazę konfliktu dynastycznego otworzyła bezpotomna śmierć Władysława Pogrobowca 23 listopada 1457 roku. Prawa dynastyczne Jagiellonów wynikały z odziedziczenia ich przez syna Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki Władysława Jagiellończyka, urodzonego 1 marca 1456 roku, natomiast prawa dynastyczne Habsburgów z pokrewieństwa ze zmarłym władcą czesko-węgierskim Albrechtem II. Sytuację komplikowało nieuznanie zasady dynastycznej sukcesji przez większa część elit możnowładczych i szlachty węgierskiej oraz czeskiej, niegodzącej się na uprzedmiotowienie krajów w ramach polityki dynastycznej rodów i zdecydowanie opowiadających się za elekcyjnością tronów w Budzie i Pradze.

    Zbigniew Oleśnicki herbu Dębno (ur. 5 grudnia 1389 w Siennie, zm. 1 kwietnia 1455 w Sandomierzu) – biskup krakowski w latach 1423-1455, od 1449 pierwszy kardynał narodowości polskiej, doradca Władysława II Jagiełły i Władysława III Warneńczyka, mówca.Lewocza (słow. Levoča, węg. Lőcse, niem. Leutschau, łac. Leutsovia) - miasto powiatowe we wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Spisz.

    24 stycznia 1458 roku królem Węgier wybranym został Maciej Korwin, natomiast w Czechach 2 marca 1458 roku tron objął dotychczasowy regent Jerzy z Podiebradów. Zaangażowany w kosztowną i przewlekłą wojnę trzynastoletnią oraz związany układem głogowskim z Jerzym z Podiebradów z maja 1462 roku Kazimierz IV Jagiellończyk początkowo nie podjął przeciwdziałania wobec elekcyjnych narodowych władców, jednakże narodziny kolejnych synów Kazimierza (ur. 3 października 1458), Jana Olbrachta (ur. 27 grudnia 1459), Aleksandra (ur. 5 sierpnia 1461) i Zygmunta (ur. 1 stycznia 1467) skłoniły parę królewską do walki politycznej o pozyskanie tronów dla dynastii. Król Kazimierz IV skorzystał ze starań papieża Pawła II o utworzenie anty-czeskiej koalicji i obalenie wyklętego 23 grudnia 1466 roku utrakwisty Jerzego z Podiebradów, podejmując negocjacje z zagrożonym krucjatą praskim władcą celem uzyskania następstwa dla swojego najstarszego syna. W odmienny sposób politykę papieża i wystosowane wiosną 1468 roku wezwanie katolickiego stronnictwa zawiązanego w Zelenej Horze wykorzystał król Węgier, Maciej Korwin: dysponując znacznymi środkami pieniężnymi oraz bazując na niechęci katolickich krajów Korony Świętego Wacława preszburską deklaracją o obronie katolików w Czechach z 8 kwietnia 1468 roku wypowiedział wojnę Jerzemu z Podiebradów i doprowadził do swojego wyboru na króla Czech przez katolickie stronnictwo 3 maja 1469 roku w Ołomuńcu.

    Rozwód – rozwiązanie ważnego związku małżeńskiego przez sąd na żądanie jednego lub obojga małżonków. Rozwód oprócz owdowienia i unieważnienia małżeństwa jest jedną z okoliczności kończących małżeństwo. Wśród rozwodów możemy wyróżnić dwa typy:Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.

    W tej sytuacji uznanie przez czeskich utrakwistów zgromadzonych na sejmie w Pradze 5 czerwca 1469 roku następstwa Władysława II Jagiellończyka po Jerzym z Podiebradów oraz będąca konsekwencją śmierci Jerzego z Podiebradów 22 marca 1471 roku rywalizacja stronnictw skutkowały konfliktem pomiędzy Jagiellonami a Maciejem Korwinem. Węgierska propozycja pokojowa małżeństwa niepochodzącego z królewskiego rodu Korwina z córką pary królewskiej Jadwigą została odrzucona przez ambitną królową Elżbietę. Sytuację Jagiellonów pogarszało wystąpienie wraz z utrakwistami przeciwko wspierającej Węgry oficjalnej polityce papieskiej, skutkujące brakiem poparcia polityki dynastycznej w Polsce. W efekcie polityka dynastyczna Jagiellonów w drugiej połowie XV wieku prowadzona była chaotycznie, wbrew możliwościom politycznym, finansowym i militarnym Unii Jagiellońskiej oraz bez upewnienia się co do lojalności rodowej i bez sprecyzowanej strategii, w ściśle rodzinnym celu.

    Władysław III Warneńczyk (ur. 31 października 1424 w Krakowie, zm. 10 listopada 1444 pod Warną) – król Polski i najwyższy książę litewski od roku 1434, król Węgier jako I. Ulászló od 1440, starszy syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej. Na tronie Litwy Władysław nie zasiadł, księciem litewskim obwołano jego młodszego brata, Kazimierza Jagiellończyka.Wojna trzynastoletnia (1454-1466) – wojna między zakonem krzyżackim a Koroną Królestwa Polskiego, zakończona II pokojem toruńskim.

    Konflikt o koronę Świętego Wacława[ | edytuj kod]

    Pomimo uznania Władysława II Jagiellończyka za następcę tronu w Pradze stronnictwo utrakwistyczne, rozczarowane nieskutecznością polskiej pomocy dyplomatycznej i brakiem wsparcia w wojnie z Węgrami, podjęło po śmierci Jerzego z Podiebradów jeszcze jedną próbę porozumienia ze stronnictwem katolickim. Na skutek związków rodowych i terytorialnych pomiędzy przedstawicielami rywalizujących stronnictw doszło do wspólnej elekcji w Kutnej Horze, która rozważając różne kandydatury, nie doprowadziła do zgodnego wyboru. Pomimo próby zerwania obrad przez zwolenników Macieja Korwina większość uczestników obrała 27 maja 1471 roku Władysława II Jagiellończyka królem Czech, na co stronnictwo katolickie odpowiedziało w Jihlavie 28 maja 1471 roku wyborem Korwina. Żadna z elekcji nie uzyskała uznania papieża.

    Inflanty (łac. Livonia, także Lieflant, niem. Livland, łot. Vidzeme, est. Liivimaa) – nazwa krainy historycznej nad Dźwiną i Zatoką Ryską powstałej w średniowieczu w obrębie posiadłości zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie (przodków obecnych Łotyszów) i ugrofińskie (przodków obecnych Estończyków), na których kulturę na przestrzeni wieków wpływała głównie kultura niemiecka, a także skandynawska i polska (szczególnie w Inflantach Polskich/Łatgalii). Dawne Inflanty obejmują terytoria dzisiejszej Estonii i Łotwy.Poganie − określenie używane wobec wyznawców religii niemonoteistycznych, głównie politeistycznych i animalistycznych.

    Po przyjęciu w Krakowie 16 czerwca 1471 roku warunków elekcji, obejmujących spłacenie długów Jerzego z Podiebradów oraz zobowiązanie do działań dyplomatycznych celem doprowadzenia do uznania w Europie kompaktów praskich, królewicz Władysław Jagiellończyk na czele polskiego wojska wspartego przez Piastów górnośląskich wyruszył do Pragi, gdzie 22 sierpnia 1471 roku został przez polskich biskupów ukoronowany na króla Czech jako Władysław II. Młodemu królowi zabrakło w obcym środowisku oparcia polskich oddziałów, które zostały wycofane do Polski celem wzięcia udziału w nieudanej wyprawie węgierskiej jego brata, królewicza Kazimierza. Brak szans na decydujące rozstrzygnięcie militarne i wyczerpanie obydwu stron oraz nacisk papieża Sykstusa IV doprowadziły 31 marca 1472 roku do zawarcia przez króla Polski Kazimierza IV i króla Węgier Macieja Korwina rozejmu, do którego włączono też króla Czech Władysława II. W Czechach skłócone stronnictwa przedłużyły zawieszenie broni do 1 maja 1473 roku.

    Bona Sforza d’Aragona (ur. 2 lutego 1494 w Vigevano, zm. 19 listopada 1557 w Bari) – od 1518 królowa Polski i wielka księżna litewska, księżna Rusi, Prus i Mazowsza itd., księżna Bari i Rosano, spadkobierczyni pretensji do Królestwa Jerozolimy od roku 1524. Żona Zygmunta Starego, matka Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.Bitwa pod Mohaczem – bitwa stoczona 29 sierpnia 1526 roku, w której wojska węgierskie dowodzone przez króla Ludwika Jagiellończyka zostały rozgromione przez armię osmańską pod dowództwem sułtana Sulejmana Wspaniałego.

    Wskazując na konieczność solidarności krajów chrześcijańskiej Europy wobec wzrastającej presji Imperium Osmańskiego dyplomacja papieska usiłowała w drugiej połowie 1472 roku doprowadzić do porozumienia skonfliktowane stolice. Zjazd dyplomatyczny w Nysie w trwający od 13 marca do 14 kwietnia 1473 roku ani kolejny zjazd w Opawie we wrześniu 1473 roku nie doprowadziły jednak do porozumienia. Na skutek akcji dyplomatycznej Jagiellonów cesarz Fryderyk III nieoficjalnie przyznał Władysławowi II tytuł króla będących częścią Rzeszy Niemieckiej Czech oraz uprawnienia elektora Rzeczy.

    Jan I Olbracht (Albrecht), lit. Janas Olbrachtas (Albrechtas), biał. Ян I Ольбрахт (ur. 27 grudnia 1459 w Krakowie, zm. 17 czerwca 1501 w Toruniu) – król Polski w latach 1492-1501, książę głogowski 1491-1498.Michał Gliński (ur. ok. 1470 - zm. 1534) - kniaź litewski, marszałek nadworny litewski w latach 1500-1506, stryj Heleny, będącej żoną wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III.

    W odpowiedzi na uznanie godności Władysława II jako króla Czech, Maciej Korwin wsparł opozycję antyhabsburską w Austrii, co skłoniło cesarza Fryderyka III do zawarcia antykorwinowskiego sojuszu z Władysławem II 5–9 grudnia 1476 roku oraz udzielenie królowi Czech inwestytury wraz z przekazaniem dokumentów i regaliów 10 czerwca 1477 roku w Wiedniu. W reakcji król Maciej I 12 czerwca 1477 roku wypowiedział Austrii wojnę, zmusił rozproszone siły Władysława II do odwrotu do Czech i po zajęciu części terytorium Habsburgów wymusił na cesarzu Fryderyku III uznanie 2 grudnia 1477 roku w Gmunden elektorem Rzeszy i królem Czech.

    Pomimo toczących się u granic Czech wojen dynastycznych przywódcy skonfliktowanych stronnictw czeskich konsekwentnie przedłużali zawarty w 1474 roku pokój wewnętrzny i wymusili na Władysławie II i Macieju Korwinie uznanie stałości utrzymywanego stanu w układzie zawartym 28 marca 1478 roku w Brnie oraz uznanie powszechnej amnestii. Traktat pokojowy pozwalający obydwu monarchom zachować tytuł króla Czech, Władysławowi II panowanie w Czechach właściwych, a Maciejowi Korwinowi kontrolę nad Morawami, Śląskiem i Łużycami ratyfikowano podczas zjazdu w Ołomuńcu 21 lipca 1479 roku.

    Wojna o koronę Świętego Stefana[ | edytuj kod]

    W październiku 1470 roku Jagiellonowie i skonfliktowany z Maciejem I Korwinem cesarz Fryderyk III zawarli w Grazu porozumienie przeciwko węgierskiemu królowi. Kosztowna i prowadzona bez wyraźnych sukcesów wojna z Czechami, narastający konflikt z cesarstwem i pomijanie zagrożenia tureckiego wywołały na Węgrzech falę niezadowolenia z polityki króla Macieja I. Skutkował on spiskiem części magnatów pod przywództwem prymasa Jana Viteza, zmierzającym do detronizacji. Polska para królewska w porozumieniu z węgierską opozycją doprowadziła do wydania przez swojego drugiego syna Kazimierza 20 września 1471 roku w Krakowie proklamacji o objęciu dziedzicznego tronu Węgier i 2 października 1471 roku najemne wojska polskie, wycofane z Czech, wkroczyły na Węgry, aby poprzeć spiskowców. Dotarły wraz z królewiczem w rejon Nitry. Sejm w Budzie opowiedział się jednak we wrześniu 1471 roku po stronie króla Macieja I, uchwalając podatki, na skutek czego Korwin z łatwością pokonał wewnętrzną węgierską opozycję i zdążył przygotować się do obrony. Kazimierz Święty został wyparty przez Węgrów i w grudniu 1471 roku powrócił do Polski. Pomimo że żadna strona nie była zdolna do dalszej ofensywy, rozpoczęcie wojny dynastycznej z Maciejem Korwinem skutkowało niszczącymi najazdami Węgrów na południowe pogranicze Polski oraz bazujących na Dolnym Śląsku czeskich oddziałów Korwina na Wielkopolskę. Ograniczający zniszczenia pokój polsko-węgierski magnaci obydwu stron zawarli w Starej Wsi nad Dunajcem 21 lutego 1474 roku, jednakże pokój dotyczył jedynie granicy polsko-węgierskiej. Na jego mocy Jagiellonowie zrzekli się pretensji do tronu Węgier za życia Macieja I Korwina.

    Jagiellonowie wykorzystując zaniepokojenie wzrostem potęgi Korwina wśród sąsiadów Węgier wykorzystali czas na uzyskanie poparcia dyplomatycznego i po zawarciu antykorwinowskiego sojuszu z cesarzem Fryderykiem III, na zjeździe trwającym w dniach 11–13 marca 1474 roku w Norymberdze, Kazimierz IV i Władysław II Jagiellończyk zdecydowali się na wspólne polsko-czeskie decydujące uderzenie na utrzymywany przez Węgrów Wrocław. Pomimo zmobilizowania znacznych sił przez Jagiellonów, Maciej Korwin zdołał odeprzeć trwającą od września do listopada 1474 roku polsko-czeską ofensywę i strony zawarły 8 grudnia 1474 roku rozejm. Kosztowna polityka dynastyczna i konflikt z Węgrami były niepopularne wśród polskiej szlachty, która sprzeciwiając się wydatkom na ten cel, blokowała utworzenie stałego skarbu. W przedostatniej dekadzie XV wieku zrujnowany finansowo Kazimierz IV musiał zastawić suknię królowej i pieniądze pozyskiwać osobistymi zabiegami w sejmikach, kosztem poddania kontroli ich deputatów sposobów wydatkowania pozyskanych środków. Brak pieniędzy na dalsze finansowanie wojny oraz brak możliwości ich uzyskania w coraz bardziej przeciwnej polityce dynastycznej Polsce zmusił Kazimierza IV do czasowego odłożenia dalszych planów i zawarcia 2 kwietnia 1479 roku pokoju w Maciejem Korwinem. Zwycięski w prowadzonej od 1480 roku wojnie z Austrią król Węgier podpisał w 1483 roku antyjagielloński sojusz z władcą Moskwy, Iwanem III, umocnił swoją władzę na Węgrzech, w 1485 roku zajął Wiedeń i usunąwszy w latach 1488–1489 Piastów śląskich z Oleśnicy, Głogowa i Żagania, utworzył zależne od Węgier księstwo śląskie, jednakże nie zdołał zapewnić sukcesji swojemu nieślubnemu synowi Janowi.

    Pozorny sukces polityki dynastycznej Jagiellonów[ | edytuj kod]

    Po śmierci króla Macieja I Korwina 6 kwietnia 1490 roku pretensje do korony Świętego Stefana zgłosili – poza jego naturalnym synem Janem – legitymujący się układem z 1463 roku o następstwo po Korwinie Habsburgowie, Kazimierz IV Jagiellończyk, działający w imieniu swojego trzeciego syna Jana Olbrachta oraz występujący wbrew ojcu, najstarszy syn polskiej pary królewskiej Władysław II Jagiellończyk.

    Pomimo wyboru przez część szlachty zebranej w Rakos 7 czerwca 1490 rok królewicza Jana Olbrachta i wkroczenia w lipcu 1490 roku wojsk polskich na Węgry, dążąca do osłabienia władzy królewskiej magnateria Węgier kierowana przez Stefana Zápolya, zdecydowała się obsadzić na tronie mało energicznego i pozbawionego silnego oparcia w Czechach Władysława II Jagiellończyka. Unia personalna czesko-węgierska pozwalała Węgrom także zażegnać konflikt z Czechami o zajęte przez Korwina Śląsk, Łużyce i Morawy i była silnie popierana przez magnaterię czeską. Po wymuszeniu na kandydacie daleko idących ustępstw 9 sierpnia 1490 roku Władysław II wjechał do Budy i 18 września 1490 został koronowany na króla Węgier. Wyparty przez czesko-węgierskie siły na Górne Węgry, Jan Olbracht zrzekł się pretensji do korony Świętego Stefana ugodą zawartą w Koszycach na skutek mediacji ojca obydwu kandydatów 26 lutego 1491 roku, w zamian za co otrzymał tytuł zwierzchniego księcia Śląska (dux supreus in Silesia) i władzę w zajętych przez Węgry śląskich księstwach głogowskim, żagańskim, opawskim i oleśnickim. Kolejna próba zbrojnego opanowania Budy przez Jana Olbrachta, podjęta bez współpracy z ojcem, została odparta przez Węgrów w bitwie pod Preszowem 1 stycznia 1492 roku, po której władztwo młodszego brata króla Węgier zostało ograniczone do księstwa głogowskiego.

    Konflikt na dwa fronty uniemożliwił Władysławowi skuteczną obronę austriackich zdobyczy Macieja I Korwina przed Habsburgami i zmusił do zawarcia 7 listopada 1491 roku niekorzystnego pokoju w Pozsony, który pozwolił królowi Niemiec Maksymilianowi I Habsburgowi formalnie zachować tytuł króla Węgier i dał mu podstawę do ingerowania w wewnętrzne sprawy królestwa.

    Wraz z koronacją Władysława II Jagiellończyka na króla Węgier w 1490 roku pod panowaniem Jagiellonów lub w krajach zależnych od nich znalazło się łącznie ponad 13 milionów ludzi, a władztwo dynastii objęło obszar ponad 1 500 000 kilometrów kwadratowych, jednakże realną władza w Czechach i na Węgrzech sprawowana była przez magnatów, niezależnie od woli króla Władysława II Jagiellończyka, wschodnie granice Litwy były silnie zagrożone przez Moskwę związaną z Habsburgami antyjagiellońskim sojuszem zawartym 22 kwietnia 1491 roku w Norymberdze, a zwierzchnictwo polskie nad sporną z Węgrami i silnie naciskaną przez napór Imperium Osmańskiego Mołdawią było jedynie teoretyczne.

    Klęska polityki dynastycznej Jagiellonów[ | edytuj kod]

    Konflikty dynastyczne wewnątrz Domu Jagiellońskiego[ | edytuj kod]

    W latach 1490–1493 południowe Węgry padły ofiarą tureckich najazdów, znacznie osłabiających państwo. W 1495 roku Węgry zawarły trzyletni rozejm z Turcją, nie koordynując polityki tureckiej z Polską. Uwikłany w liczne konflikty Władysław II Jagiellończyk nie zdołał przeciwdziałać stopniowemu zagarnianiu dochodów skarbu przez węgierskich magnatów.

    Wysunięta przez niektórych możnowładców kandydatura króla czeskiego i węgierskiego Władysława II do objęcia także tronu w Polsce, po śmierci Kazimierza IV 7 czerwca 1492 roku, nie zyskała poparcia. Nieudolne panowanie oraz wyjazd Władysława II na Węgry doprowadził do ostatecznego zniesienia praktycznej władzy królewskiej w Czechach – na mocy Konstytucji Władysławowskiej z 1500 roku realne zarządzanie przeszło w ręce stanów zorganizowanych w dwie izby z decydującym głosem magnatów, chociaż pewne wpływy na decyzje zachowały czeskie miasta.

    Próbę koordynacji polityki rządzonych przez siebie państw przedstawiciele Domu Jagiellońskiego podjęli na zjeździe w Lewoczy, do jakiego doszło w okresie kwiecień–maj 1494 roku. Zjazd, w którym udział wzięli król Węgier i Czech Władysław II, król Polski Jan I Olbracht, ich młodszy brat Zygmunt Jagiellończyk, kardynał Fryderyk Jagiellończyk oraz mąż ich siostry Zofii, Fryderyk Hohenzollern, utwierdził pokój polsko-węgierski, ale nie doprowadził do wspólnych ustaleń w kluczowych sprawach: spornej pomiędzy Polską a Węgrami zależności lennej Mołdawii oraz przyszłości Zygmunta Jagiellończyka. W efekcie braku porozumienia pomiędzy państwami Domu Jagiellońskiego, dowodzone przez Jana I Olbrachta wojska polskie, prowadzące wyprawę do Mołdawii w sierpniu 1497 roku zostały podczas oblężenia Suczawy we wrześniu 1497 roku zaatakowane przez posiłkujące Mołdawian siły węgierskie, a poselstwo z Budy zażądało opuszczenia Mołdawii przez Polaków. Pod wpływem mołdawskiej klęski i niszczącego najazdu Turków na Lwów i Przemyśl w maju 1498 roku król Jan I Olbracht zmuszony został do zrzeczenia się tytułu zwierzchniego księstwa Śląska 20 listopada 1498 roku, który król Węgier Władysław II Jagiellończyk zobowiązał się przywilejem nadanym stanom śląskim w 1498 roku powierzać miejscowemu księciu, przekazując jednocześnie wszystkim książętom prawo bicia monety, a przedstawicielstwom stanowym władzę sądowniczą i administrację podatkową.

    Zawarty 15 kwietnia 1498 roku w Krakowie traktat polsko-węgierski przywrócił pokój, ustanawiając wspólną strefę wpływów w podporządkowanej Węgrom Mołdawii, a działający znów wspólnie Jagiellonowie podjęli próbę umocnienia swojej pozycji poprzez zawarcie 14 lipca 1500 roku skierowanego przeciwko Turcji i Habsburgom traktatu jagiellońsko-francuskiego w Budzie, umocnionego małżeństwem Władysława II Jagiellończyka z kuzynką królowej Francji Anną de Foix w 1502 roku. Trwałą współpracę w ramach Domu Jagiellońskiego uniemożliwiały odmienne strategie polityczne wobec ekspansji Imperium Osmańskiego: po zawarciu 19 lipca 1501 roku trwałego rozejmu w Stambule Polska unikała dalszych konfliktów z Turcją, permanentnie przedłużając rozejm, podczas gdy Węgry w 1501 roku zaangażowały się w prowadzoną do 1503 roku koalicyjną wojnę antyturecka po stronie Państwa Kościelnego i Republiki Weneckiej. Wojna wypowiedziana z inicjatywy króla Władysława II bez poparcia szlachty nie przyniosła Węgrom żadnych korzyści wobec niemożności zmobilizowania szlacheckich oddziałów lub zgromadzenia funduszy na opłacenie wojska.

    Po śmierci Jana I Olbrachta 17 czerwca 1501 roku wielki książę Aleksander Jagiellończyk, ignorując starszeństwo brata Władysława II, przyjął 3 października 1501 roku koronę Królestwa Polskiego i na wiosnę 1502 roku odrzucił węgierską propozycję ustanowienia utrzymywanego przez dwór w Budzie Zygmunta Jagiellończyka księciem Litwy, co skutkowało wzrostem napięcia w Domu Jagiellońskim. Kolejna propozycja węgierska nadania Zygmuntowi namiestnictwa Prus Krzyżackich utrudniała Polsce przywrócenie permanentnie kwestionowanej zwierzchności lennej nad zakonem krzyżackim i także została odrzucona, więc ostatecznie Władysław II Jagiellończyk zgodził się osadzić swojego brata na Śląsku jako namiestnika węgierskiego. Interwencja dyplomatyczna Władysława II w obronie praw dzieci zmarłego 23 października 1503 roku księcia Konrada III Rudego uniemożliwiła inkorporację Mazowsza do Polski w 1504 roku i wymusiła na królu Aleksandrze podjęcie jesienią tego samego roku decyzji o oddaniu gubernatorstwa Prus Zygmuntowi, do czego jednak ostatecznie nie doszło. We wrześniu 1502 roku wojska hospodara mołdawskiego Stefana III Wielkiego z nieoficjalnym poparciem magnatów węgierskich zajęły polskie Pokucie. Projekt dyplomatycznego rozwiązania kryzysu pokuckiego i przywrócenie zwierzchności lennej Polski nad Mołdawią poprzez małżeństwo następcy Stefana III Bogdana III Jednookiego z siostrą królów Władysława II i Aleksandra Jagiellończyka, Elżbietą Jagiellonką, pomimo zawarcia 16 lutego 1506 roku traktatu przedmałżeńskiego, nie doszedł do skutku.

    Konflikty dynastyczne i dyplomatyczne uniemożliwiły Królestwu Polskiemu koordynację polityki jagiellońskiej wobec konfliktów wewnętrznych na Węgrzech. Średnia szlachta wystąpiła przeciwko warunkom pokoju z Habsburgami, tworząc antymagnackie stronnictwo narodowe, kierowane przez Jana Zápolya. Grożąc detronizacją króla Władysława II doprowadziło ono do zerwania w 1505 roku warunków pokoju z Pozsony i wojny z Austrią, zakończonej węgierską przegraną w 1506 roku i umocnieniem wpływów cesarza Maksymiliana nad Dunajem. Wobec walki szlachty ze wspieraną przez Habsburgów magnaterią reformy wojskowe i skarbowe Macieja I Korwina zostały obalone, stałe wojsko najemne uległo likwidacji i Węgry przestały być zdolne do skutecznej reakcji na turecki nacisk militarny.

    Katastrofa Jagiellonów czesko-węgierskich[ | edytuj kod]

    Po śmierci Aleksandra Jagiellończyka 20 sierpnia 1506 roku objęcie tronu Litwy 20 października 1506 roku oraz Polski 7 grudnia 1506 roku przez Zygmunta I Starego zakończyło konflikty w obrębie Domu Jagiellońskiego – Władysław II sprzyjał kandydaturze najmłodszego brata i jego sukcesję uzgodnił wcześniej z królem Aleksandrem. Jednocześnie Zygmunt I bardzo poważał najstarszego brata, któremu zawdzięczał utrzymanie na dworze w Budzie po śmierci ojca oraz namiestnictwo księstwa głogowskiego i opawskiego. Do ściślejszej współpracy Litwy i Polski oraz Węgier jednak już nie doszło z uwagi na odmienne cele polityczne – Polska zmuszona była do zaangażowania w konflikty na północy z Zakonem i północnym zachodzie z Moskwą, a kluczowym problemem Węgier pozostawała silna presja Imperium Osmańskiego najeżdżającego południowe granice. Skonfliktowana z magnatami partia szlachecka Jana Zápolya nie uzyskała poparcia króla Władysława II, który usiłował oprzeć politykę na poparciu Habsburgów. Niepewna pozycja Jagiellonów na Węgrzech zmusiła Zygmunta I do potwierdzenie węgierskiej zwierzchności nad Mołdawią, pomimo pokonania wspieranych przez Turków Mołdawian przez wojska polskie pod Chocimiem 4 października 1509 roku.

    Naciskany przez Osmanów król Władysław II Jagiellończyk, licząc w 1509 roku na wsparcie papieża Juliusza II i cesarza Maksymiliana I w organizacji krucjaty antytureckiej, dyplomatycznie poparł zakon krzyżacki w staraniach o zrzucenie obowiązku złożenia hołdu królowi polskiemu i bronił stanowiska Zakonu na zjeździe pojednawczym w Poznaniu w czerwcu 1510 roku. Słabość sił węgierskich uniemożliwiła jednak podjęcie istotnych działań zbrojnych. Zgoda Władysława II Jagiellończyka na ślub Zygmunta I z poddaną węgierską Barbarą Zápolya, siostrą Jana, do którego doszło 8 lutego 1512 roku, naruszała prohabsburską politykę króla Węgier umacniając pozycję przywódcy szlachty.

    Próby sformowania przeciwko presji tureckiej wojska opartego o szlachtę nie powiodły się, a próba zmobilizowania chłopów pod hasłami antymuzułmańskiej krucjaty, doprowadziła 23 maja 1514 roku do wybuchu wojny chłopskiej przeciwko obciążeniom fiskalnym, co zakończyło się dezorganizacją królestwa węgierskiego. Pozbawiony przez magnatów finansów Władysław II Jagiellończyk zmuszony został do poszukiwania poparcia dyplomatycznego u brata Zygmunta I w sporze z Habsburgami. Wspólna dyplomatyczna akcja jagiellońska wobec Austrii umożliwiła 22 lipca 1515 roku zawarcie układu, na mocy którego cesarz Maksymilian I wycofał się z wrogich Polsce sojuszy z Moskwą i Zakonem za cenę potwierdzenia układów o następstwie Habsburgów w przypadku wygaśnięcia Jagiellonów węgierskich. Dynastię Jagiellonów w 1515 roku reprezentowali już jedynie trzej męscy przedstawiciele, co dawało znacznie liczniejszym Habsburgom pewność następstwa.

    Śmierć Władysława II Jagiellończyka 13 marca 1516 roku i sukcesja jego młodocianego syna Ludwika pogorszyły sytuację Węgier, umożliwiając przejęcie całości władzy i dochodów przez otaczających króla magnatów. W 1519 roku wybuchła otwarta wojna pomiędzy stronnictwem szlacheckim a partią magnacką. Nie udała się wspólna jagiellońska akcja dyplomatyczna zmierzająca do zawarcia trwałego pokoju obydwu królestw jagiellońskich z Turcją, a słabość pogrążonego w chaosie królestwa przyciągnęła kolejny najazd turecki. Imperium Osmańskie, pod rządami panującego od 1520 roku sułtana Sulejmana Wspaniałego wznowiło zdecydowany nacisk militarny na Europę i w sierpniu 1521 roku Turcy zdobyli twierdze Belgrad i Zemun. Pomoc przysłana na Węgry przez Polskę przybyła za późno, aby obronić kluczowe węgierskie twierdze chroniące królestwo od południa.

    W 1525 roku zaangażowana w wojnę pruską i sukcesję mazowiecką Polska nie była w stanie udzielić Węgrom żadnej pomocy. Wspólna dyplomatyczna akcja jagiellońska w 1525 roku mająca na celu uniknięcie wojny z Turcją nie powiodła się – Polska i Imperium Osmańskie zawarły 18 października 1525 roku trzyletni rozejm z Turcją w Stambule, ale sułtan Sulejman Wspaniały odmówił zawarcia rozejmu z Węgrami. Ostrzeżony o wyniku misji dyplomatycznej Ludwik II Jagiellończyk nie był w stanie przygotować królestwa do obrony, a partia szlachecka Jana Zápolya walczała przede wszystkim z prohabsburską partią dworską. W lipcu 1526 roku najazd turecki zdobył twierdzę Pétervárad, a Ludwik II wyruszył z odsieczą nie czekając na posiłki z Czech, Siedmiogrodu i Chorwacji. Ostatni z Jagiellonów czesko-węgierskich Ludwik poległ w bitwie pod Mohaczem 29 sierpnia 1526 roku.

    Następstwa jagiellońskiej polityki dynastycznej[ | edytuj kod]

    Zgodnie z umową wiedeńską z 1515 roku królem Czech po śmierci Ludwika II został decyzją sejmu czeskiego z 23 października 1526 roku arcyksiążę Ferdynand I Habsburg. Usiłując zachować elekcyjną zasadę obioru monarchy szlachta węgierska powołała 10 listopada 1526 roku na tron byłego szwagra Zygmunta I, Jana Zápolya, jednakże wspierany przez magnatów Ferdynand I Habsburg pokonał jego zwolenników i zmusili do emigracji do Polski. Przejęcie władzy w królestwach czeskim i węgierskim przez Habsburgów pozbawiło Polskę jakichkolwiek korzyści politycznych z jagiellońskiej polityki dynastycznej.

    Jan Zápolya uzyskał w styczniu 1528 roku z pomocą polskiej dyplomacji obietnicę poparcia ze strony Sulejmana Wspaniałego. Polska wzmocniła pozycję Jana Zápolya poprzez małżeństwo z córką Zygmunta I Izabelą Jagiellonką, zawarte w 1539 roku. Ofensywa turecka wiosną 1541 roku odparła oblegające Budę wojska Habsburgów i trwale zajęła środkowe Węgry. Władza węgierska utrzymała się w Siedmiogrodzie, który stał się lennem tureckim.

    Po trzecim małżeństwie Zygmunta II z Katarzyną Habsburg w 1551 roku Izabela Jagiellonka została przez zwolenników Habsburgów zmuszona do emigracji z Siedmiogrodu do Polski. Po zawarciu w marcu 1554 roku przedłużonego pokoju polsko-tureckiego Izabella Jagiellonka 22 października 1566 roku z synem Janem Zygmuntem Zápolya wróciła do Siedmiogrodu, który pozostał ośrodkiem węgierskiej tożsamości i niezależności politycznej. Po śmierci Izabeli w 1559 roku i bezpotomnej śmierci Jana Zygmunta Zápolya w 1571 roku niezależny sejm siedmiogrodzki wybrał Stefana Batorego nowym księciem Siedmiogrodu.

    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]




    Reklama

    Czas generowania strony: 0.286 sek.