• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Języki nigero-kongijskie

    Przeczytaj także...
    Język joruba – jeden z nigero-kongijskich języków Afryki Zachodniej. Określany także alternatywnie jako: Ede-yoruba, Yariba, Yooba, Yoruba.Języki adamawa-ubangi także języki wschodnie adamawa - podgrupa języków nigero-kongijskich, według klasyfikacji Josepha Greenberga stanowiąca w niej osobną rodzinę, niektórzy językoznawcy włączają jednak języki adamawa-ubangi do wolta-kongijskich w obrębie podgrupy atlantycko-kongijskiej.
    Język igbo albo ibo – język z wielkiej rodziny języków nigero-kongijskich, tradycyjnie klasyfikowany w obrębie grupy kwa. Ostatnio klasyfikacja ta jest krytykowana – język ibo umieszcza się wówczas w obrębie benue-kongijskich, rozpada się na liczne, niekiedy trudno wzajemnie zrozumiałe dialekty. Jezyk igbo używany jest głównie w południowo-wschodniej części Nigerii przez lud Igbo. Do zapisu języka ibo używa się alfabetu łacińskiego. Igbo jest językiem tonalnym.
    Zasięg języków nigero-kongijskich oraz innych grup językowych w Afryce

    Języki nigero-kongijskie tworzą jedną z największych grup językowych. Ich liczba według Ethnologue wynosi 1538. Pod względem rozpowszechnienia, liczby mówiących i różnorodności zajmują pierwsze miejsce w Afryce. Języki tej rodziny używane są na obszarze niemal całej Afryki subsaharyjskiej, z wyjątkiem terenów środkowej i południowej Namibii i północno-zachodniej części RPA, gdzie w użyciu są języki khoisan oraz terenów Rogu Afryki, zajmowanego w większości przez języki etiopskie, kuszyckie i omotyckie.

    Języki nilo-saharyskie – grupa języków używanych przez około 11 milionów ludzi w Afryce, głównie na terytorium Czadu i w górnym dorzeczu Nilu, a także w Sudanie na terenach historycznej Nubii.Języki khoisan (języki buszmeńsko-hotentockie) – rodzina językowa obejmująca ponad 100 języków występujących w Afryce, głównie krajach Afryki południowej (RPA, Namibia, Angola, Botswana i Tanzania). Języki tej rodziny reprezentują typ języków mlaskowych, których cechą charakterystyczną jest występowanie tzw. mlasków, mających status fonemów. Niekiedy uznawane są za najstarszą z rodzin językowych i przeciwstawiane pozostałym językom ludzkości, które zatraciły mlaski.

    Klasyfikacja[]

    Według jednej z najczęściej przyjmowanych klasyfikacji języki nigero-kongijskie dzielą się na:

  • języki atlantyckie
  • języki mande
  • języki woltyjskie (gur)
  • języki kwa
  • języki benue-kongijskie (tu należą m. in. języki bantu)
  • języki adamawa-ubangi
  • języki kordofańskie
  • Pierwszą klasyfikację języków nigero-kongijskich zaproponował Joseph Greenberg. Jego klasyfikacja z niewielkimi zmianami jest przez wielu językoznawców stosowana do dziś. W pierwotnej wersji Greenberg wydzielił jednak grupę kordofańską spośród języków nigero-kongijskich i włączył te dwie rodziny do języków nigero-kordofańskich. Później jednak języki kordofańskie włączono do nigero-kongijskich, a nazwa grupy nigero-kordofańskiej została zarzucona. Istnieją też hipotezy - nie znajdujące jednak powszechnego poparcia - wydzielające spośród języków nigero-kongijskich zarówno języki kordofańskie, jak i języki mande.

    Republika Południowej Afryki (RPA, afr. Republiek van Suid-Afrika, ang. Republic of South Africa) – państwo na południowym krańcu Afryki.Języki kuszyckie – rodzina języków afroazjatyckich, używanych na terenach Rogu Afryki oraz wzdłuż sudańskich i południowoegipskich wybrzeży Morza Czerwonego (w historycznej krainie Kusz). Najważniejszym jej przedstawicielem jest język oromo (ok. 25 mln. mówiących). Dużą rolę odgrywają też język afar i język somalijski ze względu na swój status języka urzędowego odpowiednio w Dżibuti oraz Somalii i Somalilandzie. Niektórzy badacze zaliczają do języków kuszyckich również języki omockie.

    Jedna z popularniejszych alternatywnych klasyfikacji dzieli języki nigero-kongijskie na trzy podgrupy:

  • języki atlantycko-kongijskie
  • języki mande
  • języki kordofańskie
  • Niektórzy językoznawcy wskazują na pewne typologiczne podobieństwa języków nigero-kongijskich z nilo-saharyjskimi (szczególnie podgrupą środkowosudańską), łącząc te dwie rodziny we wspólną fylę kongo-saharyjską lub nigero-saharyjską. Hipoteza ta nie jest jednak ogólnie akceptowana.

    Języki kordofańskie - grupa języków używanych przez mieszkańców Gór Nubijskich w Sudanie, pierwotnie klasyfikowana jako część wielkiej grupy nigero-kordofańskiej, obecnie zaliczana do języków nigero-kongijskich.Język bambara albo bamana – język nigero-kongijski z grupy mande, używany głównie na terytorium Republiki Mali. Liczba mówiących wynosi około 2,7 miliona, dalsze cztery miliony używają języka bambara jako języka wehikularnego.

    Ważniejsze języki grupy nigero-kongijskiej[]

    Poniżej podano uproszczoną klasyfikację języków nigero-kongijskich w zmodyfikowanej wersji Josepha Greenberga. Niektórzy językoznawcy nie zgadzają się z poniższym podziałem, proponując wydzielenie grupy atlantycko-kongijskiej i własny podział w jej obrębie - przedstawiono go w haśle języki atlantycko-kongijskie.

    Język twi – jeden z nigero-kongijskich języków Afryki Zachodniej, uważany za odmianę języka akan, używany na terytorium Ghany.Język ewe (nazwa własna: Ɛʋɛgbɛ) – język z wielkiej rodziny nigero-kongijskiej, zaliczany do języków kwa. Używany jest przez lud Ewe na obszarze południowo-zachodniej Ghany, południowego Togo i Beninu oraz w południowo-wschodniej Nigerii. W Togo posiada obok kabre status języka narodowego. Od końca XIX wieku zapisywany jest w zmodyfikowanym alfabecie łacińskim.

    Języki nigero-kongijskie

  • języki atlantyckie
  • ful wolof serer biafada temne kissi limba
  • języki mande
  • bambara soninke malinke mandinka diula wai susu kpelle mende
  • języki woltyjskie
  • gurma gurunsi senufo lobi dogon kasena tamprusi sisala mossi dagbani mamprule
  • języki kwa
  • twi ga ewe joruba ibo grebo baule igala nupe bini idoma idżo
  • języki benue-kongijskie
  • (ze względu na obszerność tej grupy przedstawiono ją w osobnym artykule)

    Języki omockie (języki omotyckie) – rodzina używanych głównie w Etiopii języków afroazjatyckich, przez niektórych językoznawców klasyfikowana jako podrodzina języków kuszyckich. Języki omockie zapisywane są pismem etiopskim.Języki etiopskie, włśc. języki etiosemickie - grupa języków z południowo-zachodniej gałęzi języków semickich, używana w Etiopii i Erytrei. Z powodu długotrwałych kontaktów z językami spoza rodziny semickiej od innych języków z tej rodziny odróżnia je m. in.:
  • języki adamawa-ubangi
  • sango
  • języki kordofańskie
  • koalib kanderma tegali radzad talodi lafofa tumtum keiga katla tima

    Przypisy

    Bibliografia[]

  • Stanisław Piłaszewicz, Eugeniusz Rzewuski Wstęp do afrykanistyki, s. 175, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, ISBN 83-235-0061-4
  • Ethnologue – publikacja, zarówno w formie papierowej jak i online wydawana przez SIL International, chrześcijańską organizację stawiającą sobie za cel badanie rzadziej używanych języków, aby następnie wydać w nich Biblię. Publikacja ta jest regularnie aktualizowana, w obecnym 16. wydaniu (2009) obejmuje listę 6909 języków, podając podstawowe informacje na temat ich liczby użytkowników, zasięgu geograficznego, klasyfikacji, dialektów itd.Język mossi (także Mòoré, Mooré, Moré, Moshi, Mossi, Moore lub More) to język z wielkiej rodziny nigero-kongijskiej, klasyfikowany w obrębie języków woltyjskich, używany głównie w Burkina Faso przez lud Mossi.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Języki atlantyckie (lub zachodnioatlantyckie) grupa języków z rodziny nigero-kongijskiej, według niektórych klasyfikacji stanowiąca podgrupę języków atlantycko-kongijskich. Używane wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego od Senegalu po Liberię. W przypadku języka ful, znaczące skupiska wzdłuż Sahelu, od Senegalu po Nigerię i Kamerun. Język ful i język wolof z Senegalu to najpopularniejsze języki z tej grupy, każdym z nich posługuje się kilka milionów ludzi.
    Języki bantu – rodzina języków afrykańskich, zaliczana do wielkiej rodziny nigero-kongijskiej. W rodzinie tej wyróżnia się ponad 400 języków, którymi posługuje się około 150 mln mówiących na terenie niemal całej Czarnej Afryki z wyjątkiem większości Afryki Zachodniej, Rogu Afryki oraz południowo-centralnej Namibii i zachodniego RPA. Najważniejsze języki z tej grupy to: suahili, rwanda, lingala, niandża, makua, bemba, tonga, szona, xhosa, zulu.
    Biafada, bidyola – język z grupy tende rodziny niger-kongo, używany w Gwinei Bissau. Liczebność użytkowników ocenia się na około 45 tysięcy osób.
    Język sango - język z grupy adamawa-ubangi z wielkiej rodziny nigero-kongijskiej, używany w Republice Środkowoafrykańskiej oraz przygranicznych terenach Czadu, Kamerunu, Demokratycznej Republiki Konga i Republiki Konga. W Republice Środkowoafrykańskiej oraz wzdłuż biegu rzeki Ubangi pełni rolę języka wehikularnego.
    Język ful (zwany także: fula, fulani, fulfulde) jest językiem regionu Afryki Zachodniej, używanym przez ludy Fula od Senegalu po Kamerun i Sudan. Rozpada się na wiele dialektów. Klasyfikowany w obrębie grupy atlantyckiej języków nigero-kongijskich. Zapisywany najczęściej zmodyfikowanym alfabetem łacińskim w ortografii przyjętej w 1966 roku na konferencji UNESCO w Bamako. W niektórych rejonach Afryki do zapisu języka fula używa się także pisma arabskiego.
    Eugeniusz Rzewuski – polski afrykanista, specjalista od języka suahili, były ambasador RP w Luandzie (Angola), przez pewien czas sprawował też funkcję polskiego Chargé d’affaires w Tanzanii. Doktorat obronił w 1972 roku, w latach 1977-1983 pracował na Uniwersytecie Eduardo Mondlane w Maputo w Mozambiku, gdzie utworzył ośrodek badań nad językami tego kraju. Obecnie jest pracownikiem Katedry Języków i Kultur Afryki w Wydziale Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Jest autorem szeregu książek i artykułów poświęconych językom i kulturom Afryki.
    Namibia (Republika Namibii, ang. Republic of Namibia, afrik. Republiek van Namibië, niem. Republik Namibia) – państwo w południowo-zachodniej Afryce, leżące nad Oceanem Atlantyckim (długość wybrzeża – 1572 km). Graniczy z Angolą (długość granicy 1376 km), Botswaną (1360 km), RPA (967 km) oraz Zambią (233 km). Do 1968 Namibia funkcjonowała pod nazwą Afryka Południowo-Zachodnia.

    Reklama