• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Języki celtyckie



    Podstrony: [1] 2 [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.Kultura archeologiczna - zespół stale współwystępujących ze sobą na pewnym terytorium i w pewnym czasie charakterystycznych form źródeł archeologicznych.
    Klasyfikacja[]

    Języki celtyckie a inne języki indoeuropejskie[]

    Języki celtyckie należą wraz z językami italskimi i germańskimi do zachodniej grupy języków indoeuropejskich. Wykazuje się zbiór wspólnych innowacji gramatycznych i leksykalnych, które najprawdopodobniej są rezultatem wielowiekowego sąsiedztwa i wzajemnych wpływów. Niektóre podobieństwa między językami celtyckimi i italskimi, takie jak formy zaimków wskazujących, rozwój pie. fonemu *kʷ do *k i *p w poszczególnych językach (łac. QUATTUOR ale osk. petora „4”), zbliżone końcówki morfologiczne stopnia najwyższego przymiotnika czy wykorzystanie syntetycznej strony biernej z morfemem *-r, skłoniły część badaczy do wysunięcia teorii o grupie italoceltyckiej (por. języki bałtosłowiańskie). Szczegółową analizę podobieństw między obiema grupami przeprowadził Calvert Watkins, jednoznacznie odrzucając teorię o ich bliższym pokrewieństwie, niemniej, badania innych naukowców, wśród nich Jaya H. Jasanoffa i Petera Schrijvera, wykazują, że wspólnych innowacji może być więcej. Związki z grupą germańską są luźniejsze, dotyczą przede wszystkim dość dużego zbioru słownictwa obecnego w najstarszych poświadczonych językach obu grup, przy czym część z tych leksemów zdaje się nie posiadać kognatów w innych językach indoeuropejskich. Do grupy zachodniej zalicza się czasem także język albański o nie do końca jasnej genezie, oraz języki bałtosłowiańskie.

    Irlandia – trzecia pod względem wielkości wyspa w Europie. Pod względem politycznym wyspa podzielona jest na dwie części: Irlandię i Irlandię Północną, która jest częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.Spółgłoska miękkopodniebienna lub welarna to spółgłoska, której wymowa polega na zbliżeniu języka do podniebienia miękkiego (łac. velum). Takie głoski są bardzo rozpowszechnione – występują właściwie we wszystkich językach ludzkich. Wiele języków ma również labializowane i palatalizowane warianty spółgłosek welarnych.

    Języki celtyckie są wraz z językami italskimi, germańskimi, helleńskimi, anatolijskimi i tocharskimi językami kentum. W językach tych praindoeuropejskie twarde i miękkie spółgłoski miękkopodniebienne zlały się w jeden dźwięk (np. pie. *ḱm̥tóm „100” > cyb. kantom [ˈkantom], wal. cant [kant], irl. céad [ceːˠ], w odróżnieniu od np. pol. sto [stɔ], hind. सौ [sau]). Dawnej postrzegano izoglosę kentum-satem za podstawową, świadczącą o najwcześniejszym podziale języków indoeuropejskich. Odkrycie, że język hetycki i języki tocharskie również są językami typu kentum zweryfikowało jednak ten pogląd – obecnie uważa się, że ewolucja spółgłosek miękkopodniebiennych zachodziła niezależnie od siebie w poszczególnych rodzinach językowych.

    Język galatyjski (galacki) - wymarły język z grupy celtyckiej. Posługiwali się nim Galatowie, którzy na obszarze Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja) stworzyli własne państwo. Język galatyjski był używany w okresie od III stulecia p.n.e. do IV wieku n.e.Spółgłoska zwarta dziąsłowa dźwięczna – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych, oznaczany w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA symbolem [d̪].

    Klasyfikacja języków celtyckich jako indoeuropejskich sama w sobie nie była oczywista przed odszyfrowaniem pierwszych inskrypcji w dialektach kontynentalnych. Wynika to z faktu, że w językach wyspiarskich zaszło wiele powiązanych ze sobą na zasadzie reakcji łańcuchowych zmian fonetycznych, które znacznie oddaliły je formalnie i brzmieniowo od innych języków indoeuropejskich, szczególnie łaciny, sanskrytu i greki, których pokrewieństwo zostało zidentyfikowane jako pierwsze.

    Szyk wyrazów – układ wyrazów w zdaniu, czyli ich usytuowanie względem siebie w perspektywie czasowej (w mowie) lub przestrzennej (w piśmie). Szyk wyrazów jest bezpośrednim następstwem linearności każdego języka naturalnego.Galacja (gr. Galatike, łac. Gallograecia) – w starożytności kraina w centralnej Azji Mniejszej, położona wokół dzisiejszej Ankary, nazwana tak przez Rzymian od nazwy Galatów, przybyłego w ten rejon w III w. p.n.e. odłamu celtyckiej armii Brennusa, która splądrowała w roku 279 roku p.n.e. Macedonię, Tesalię i Epir. Po klęsce zadanej Celtom przez Antygona Gonatasa w bitwie pod Lizymachią część wojowników z rodzinami (ok. 20 tys. ludzi) przeprawiła się do Azji Mniejszej. W 275 roku p.n.e. Antioch I Soter, w wyniku zwycięskiej bitwy, zepchnął Galatów na tereny, na których powstała później Galacja.

    Klasyfikacja wewnętrzna[]

    Podział grupy celtyckiej nie został jeszcze ustalony w sposób niepozostawiający wątpliwości z powodu niewystarczającego materiału źródłowego pochodzącego z języków kontynentalnych: korpus najlepiej poświadczonego języka galijskiego obejmuje tylko około 800 w większości krótkich inskrypcji o podobnej strukturze gramatycznej. Najwięcej uwagi poświęcono jak dotąd dwóm modelom klasyfikacyjnym: „geograficznemu” (podział na języki kontynentalne i wyspiarskie) i „fonologicznemu” (podział na języki q-celtyckie i p-celtyckie). Oba modele przedstawione są poniżej.

    Języki italskie - podrodzina języków indoeuropejskich, z których jeden (łacina) dał początek współczesnym językom romańskim.Lenicja (łac. LĒNIŌ „łagodzę, zmiękczam”) – proces fonetyczny, zachodzący w wielu językach, w którym głoska ulega osłabieniu w określonych sytuacjach, jak na przykład spółgłoska pomiędzy samogłoskami czy w wygłosie, może także odgrywać rolę gramatyczną.

    Jako że model fonologiczny postuluje rozdział między obiema grupami wyspiarskimi, co do których wiadomo, że wykazują wiele wspólnych innowacji także w składni i morfologii, i oparty jest w zasadzie na tylko jednej, niezaskakującej zmianie fonetycznej, odchodzi się od rozciągania go na języki kontynentalne. David Stifter rezygnuje z jakichkolwiek prób wewnętrznej klasyfikacji, argumentując to brakiem odpowiednich danych. Joseph Eska natomiast, opierając się na własnych badaniach, zaproponował w 2010 nowy model drzewa genealogicznego, przedstawiony poniżej.

    Język grecki, greka (starogr. dialekt attycki Ἑλληνικὴ γλῶττα, Hellenikè glõtta; nowogr. Ελληνική γλώσσα, Ellinikí glóssa lub Ελληνικά, Elliniká) – język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi. Język grecki jest jedynym językiem z helleńskich naturalnych, który nie wymarł.Język hetycki (zw. również nesyckim) – najlepiej znany z wymarłych języków z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich. Mówili nim Hetyci w Azji Mniejszej w II tysiącleciu p.n.e. Poświadczony już w staroasyryjskich tekstach klinowych z Kanesz (Nesa, XVIII–XVII w. p.n.e.) był głównym językiem dokumentów klinowych z Hattusa, stolicy państwa Hetytów.
  • język praceltycki
  • języki iberyjskie celtyckie – pierwsze odłączone od wspólnoty językowej
  • celtyberyjski
  • galecki
  • języki celtyckie przedalpejskie (w tym lepontyjski, galatyjski, noryjski)
  • języki celtyckie zaalpejskie
  • galijski zaalpejski
  • wyspiarskie
  • brytańskie
  • goidelskie
  • Języki uznawane za celtyckie[]

    Część fragmentarycznie poświadczonych języków jest lub była przez część świata nauki uznawana za języki celtyckie. Do takich należą: język liguryjski, luzytański, piktyjski i tartesyjski. Jak dotąd (2015), udało się dosyć jednoznacznie poświadczyć celtyckość języka piktyjskiego, chociaż nie jego dalszą klasyfikację, w przypadku pozostałych trzech konsens naukowy odrzuca taką możliwość klasyfikacji.

    Samogłoska – głoska, przy powstawaniu której uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Samogłoski charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie. Podczas ich artykulacji słychać tylko jedną głoskę, wymawia się je tak samo jak się pisze.Język albański (alb. Gjuha shqipe) – język indoeuropejski z grupy satem, którym posługuje się ok. 6,2 mln Albańczyków zamieszkujących Albanię (3,6 mln), Kosowo (1,7 mln), Macedonię (450 tys.), a także Włochy (Arboresze) i Grecję (Arwanici). W Albanii, Kosowie i Macedonii posiada on status języka urzędowego.

    Historia[]

    Szacuje się, że grupa celtycka oddzieliła się od indoeuropejskiej wspólnoty około trzech tysięcy lat przed naszą erą. Najwcześniejszą kulturą archeologiczną identyfikowaną z Celtami jest południowoniemiecka kultura pól popielnicowych i to z obszarem jej oddziaływania utożsamia się pierwotny zasięg praceltyckiego obszaru językowego. Geograficzne rozprzestrzenianie się języków celtyckich wiąże się z kolei z kulturą zachodniohalsztacką i późniejszą kulturą lateńską. Pośród zmian fonetycznych identyfikujących praceltycki wymienia się m.in. zlanie się twardych i miękkich spółgłosek miękkopodniebiennych (*, *k > *k; *ǵ, *g > *g; *ǵʰ, * > ), zanik spółgłosek laryngalnych z jednoczesną zmianą brzmienia sąsiedniej samogłoski (*h1e > *e; *h2e > *a; *h3e > *o; *eh1 > *ē; *eh2 > *ā; *eh3 > *ō), utrata aspiracji spółgłosek zwartych (pie. *bʰer-o- > pcelt. *bero- „niosę”) i lenicja bądź zanik spółgłoski *p. Okres praceltycki trwał najprawdopodobniej do około 800 p.n.e. Najwcześniej bezpośrednio poświadczonym językiem celtyckim jest lepontyjski; najstarszą odnalezioną inskrypcję lepontyjską datuje się na ok. 550 p.n.e., jednak to celtyberyjski najprawdopodobniej pierwszy oddzielił się od celtyckiej wspólnoty językowej, o czym świadczą liczne zachowane w nim fonologiczne i morfologiczne archaizmy.

    Język celtyberyjski – wymarły język z grupy celtyckiej. Posługiwali się nim Celtyberowie w północnej Hiszpanii przed epoką Imperium rzymskiego. Zaświadczony jedynie w niewielu inskrypcjach w specyficznym alfabecie będącym kombinacją znaków fenickich i greckich oraz w imionach i nazwach geograficznych. Język ten należy do podgrupy języków kontynentalnych oraz do q-celtyckich, w odróżnieniu od pozostałych języków tej podgrupy będących językami p-celtyckimi.Frygia (łac. Phrygia) – starożytna kraina w zachodniej części Azji Mniejszej, położona między Bitynią, Myzją, Lidią, Karią, Lycją, Pamfilią, Lykaonią i Galacją. Była znana z kwitnącego rolnictwa i chowu bydła, kopalni złota i kamieniołomów marmuru. Zamieszkiwali ją spokrewnieni z Trakami indoeuropejscy Frygowie, którzy przybyli na te ziemie około 1000 r. p.n.e. Stolicą Frygii było Gordion. Aż do najazdu Kimerów (około 700 p.n.e.) Frygia była niezależnym królestwem. Rozkwit sztuki frygijskiej przypadł właśnie na ten okres: IX i VIII w. p.n.e.. Niektóre greckie mity są pochodzenia frygijskiego. Jako bóstwa krajowe czczono Manesa, Cybele (Kybele) i Attisa.
    Brązowa tabliczka z Botorrity, zawierająca najdłuższą odnalezioną inskrypcję celtyberyjską, zapisaną znatywizowaną odmianą zachodniego pisma iberyjskiego.

    Jako że najdawniejsza literatura Celtów miała charakter ustny, nie wykształcili oni nigdy własnego pisma, zamiast tego adaptując systemy piśmiennicze sąsiadów}. Z tego powodu poświadczenia języków celtyckich są dosyć późne i mają charakter fragmentaryczny, a duża część materiału – szczególnie onomastycznego – zachowała się wyłącznie dzięki wzmiankom w źródłach pośrednich, głównie greckich i rzymskich.

    Języki anatolijskie (hetyckie) — podrodzina języków indoeuropejskich, którymi posługiwała się ludność zamieszkująca współczesną Anatolię w okresie od ok. 2000 r. p.n.e. do początków naszej ery.Onomastyka (ang. onomastics, franc. onomastique, niem. Onomastik lub Namenkunde) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem nazw własnych (zwanych też onimami), czyli odnoszących się do konkretnych przedmiotów, a nie ich klasy (por. gr. ónōma, oznaczającego imię). Onomastyka zajmuje się m.in. nazwami miejscowości, imionami, nazwiskami.

    W okresie starożytnym trwa ekspansja Celtów – około 278 roku p.n.e. docierają do Frygii i zasiedlają jej wschodnią część, nazywaną odtąd Galacją, a w I w. p.n.e. na Wyspy Brytyjskie, najpierw osiedlając się na Wielkiej Brytanii, a następnie także Irlandii i mniejszych wyspach archipelagu. Mimo ogromnego obszaru zajmowanego przez ludy celtyckojęzyczne, różnice dialektalne poza Półwyspem Iberyjskim nie były znaczne: określenia „język galijski” używa się często do opisania wszystkich nieiberyjskich języków kontynentalnych, a Pierre-Yves Lambert w swoim opracowaniu wyboru inskrypcji galijskich opisuje także tabliczki złorzeczące znalezione w Bath w Anglii.

    Brytowie (łac. Brittones, bryt. Pritani lub Priteni) – lud celtycki zamieszkujący Brytanię przed najazdem Anglów i Sasów.Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

    Kres celtyckiej ekspansji położyły militarne sukcesy Republiki, a później Cesarstwa Rzymskiego, w wyniku których niemal cały obszar celtyckojęzyczny znalazł się w granicach państwa Rzymian.

    Liczba mówiących[]



    Podstrony: [1] 2 [3] [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Język francuski (fr. langue française lub français) – język pochodzenia indoeuropejskiego z grupy języków romańskich. Jako językiem ojczystym posługuje się nim ok. 80 mln ludzi: ok. 65 mln Francuzów, ok. 4,5 mln Belgów (czyli 42%), ok. 1,5 mln Szwajcarów (czyli 20%), a także ok. 8 mln mieszkańców kanadyjskich prowincji Québec, Ontario i Nowy Brunszwik. Ok. 201 milionów osób na całym świecie używa francuskiego jako języka głównego (oszacowanie z 2009 r. według Organisation mondiale de la Francophonie), a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, w których francuski jest jednym z języków urzędowych, bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego, jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, w których jest jedynym językiem urzędowym.
    Języki indoeuropejskie – jedna z największych i najwcześniej odkrytych rodzin języków. Zalicza się do niej kilkaset spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).
    Podrodzina językowa – grupa języków w obrębie rodziny językowej wywodząca się od jednego prajęzyka pośredniego. Ten prajęzyk pośredni wywodzi się natomiast od wspólnego dla całej rodziny prajęzyka. Wyróżniamy przykładowo słowiańską podrodzinę językową, gdyż język prasłowiański, z którego wywodzą się wszystkie współczesne języki słowiańskie, pochodzi od języka praindoeuropejskiego.
    Przydech (aspiracja) – zjawisko fonetyczne polegające na energicznym rozwarciu wcześniej zwartych narządów mowy, co daje słaby dźwięk h towarzyszący artykulacji danej spółgłoski zwartej.
    Akcent (od łac. accentus, zaśpiew), właśc. akcent wyrazowy – wyróżnienie za pomocą środków fonetycznych niektórych sylab w obrębie wyrazu.
    Język piktyjski – język używany w czasach rzymskich oraz we wczesnym średniowieczu przez Piktów - lud zamieszkujący Szkocję. Ze względu na znikomą liczbę zachowanych dokumentów w postaci inskrypcji, klasyfikacja genetyczna tego języka jest wśród językoznawców sprawą sporną. Pospolicie kojarzy się język piktyjski z grupą brytańską języków celtyckich. Wielu specjalistów uważa język piktyjski za język celtycki spokrewniony z grupą goidelską, do której należą język szkocki gaelicki oraz irlandzki. Niektórzy łączą go z językami azjanickimi. Istnieją również zwolennicy dwóch (lub więcej) języków piktyjskich, z ktorych jeden byłby językiem indoeuropejskim, a drugi (pozostałe) nieindoeuropejskim.
    Języki bałtosłowiańskie – hipotetyczna podrodzina językowa w obrębie języków indoeuropejskich, obejmująca języki bałtyckie i języki słowiańskie. Posługuje się nimi ponad 300 mln osób.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.124 sek.