• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Język norweski



    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5] [6] [7]
    Przeczytaj także...
    Przysłówek – nieodmienna część mowy określająca cechy czynności, stany oraz inne cechy. Występuje przeważnie z czasownikiem, przymiotnikiem lub innym przysłówkiem. Pełni funkcję okolicznika lub orzecznika. Ze względu na funkcję składniową do przysłówków należą także zaimki przysłowne.Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.
    Status[]

    Liczbę użytkowników języka norweskiego szacuje się na od 4,7 do 5 milionów. Norweski jest jednym z języków urzędowych w Norwegii, a także jednym z trzech języków roboczych Rady Nordyckiej. Rada Języka Norweskiego jest ciałem doradczym, zajmującym się ochroną i promocją języka norweskiego.

    Historia[]

    Etymologia[]

    Nazwa własna języka po norwesku norsk wywodzi się od strnord. przymiotnika nor(ð)rœnn, oznaczającego pierwotnie „północny”. W obszarze zachodnioskandynawskim otrzymał on dodatkowe znaczenie „pochodzący z północy, związany z północą” i w wielu kontekstach używany był rzeczownikowo, stąd dodanie do niego w dobie średniej wtórnej końcówki przymiotnikowej -skr (współcześnie -sk, por. ang. -ish i niem. -isch). Nowa forma nornskr weszła do użycia najpewniej w połowie XV wieku, oznaczała specyficznie „nordyjski z Norwegii” i jest bezpośrednim przodkiem formy współczesnej. Nazwa spokrewnionego z norweskim języka norn również wywodzi się od przymiotnika nor(ð)rœnn – nie dodano do niej jednak żadnego afiksu.

    Język urzędowy – język, który otrzymał wyjątkowy status prawny na terenie państwa lub regionu administracyjnego. Zazwyczaj jest to język używany w krajowych strukturach legislacyjnych, np. parlamencie, choć prawo niektórych krajów wymaga, by dokumenty urzędowe były przedstawiane również w innych językach.Celownik (łac. dativus) – forma używana jako dopełnienie dalsze (Kasia dała Ali prezent) oraz do oznaczania celu pożytku lub szkody (np. dzieci zepsuły mu telewizor - mu nie dotyczy tu bezpośrednio akcji, a jedynie jej skutków). W języku polskim odpowiada na pytania: komu? czemu?. W języku niemieckim i greckim spełnia rolę narzędnika na zasadzie tzw. synkretyzmu przypadków.

    W języku polskim przymiotnik norweski jest derywowany od nazwy państwa Norwegia, która to z kolei wywodzi się od zlatynizowanej, znanej w średniowieczu formy Norvegia, oddającej strnor. Norðrvegr.

    Doba starsza[]

     Zapoznaj się również z: język staronordyjski#Diachronia.

    Język norweski wywodzi się z zachodnich dialektów języka staronordyjskiego, a o jego odrębności względem staroislandczyzny można mówić od ok. XII wieku. To w tych czasach można zaobserwować pierwsze zjawiska, które – mimo że przechodziły w podobnej kolejności – pozwalają mówić o obu tych mowach jako odrębnych językach, ponieważ różnice pomiędzy poszczególnymi dialektami kontynentalnymi były w pewnym stopniu mniejsze, niż między kontynentem a Islandią. Przykładem takiej wczesnej zmiany jest odmienne traktowanie nagłosowych zbitek spółgłoskowych z /v/ i /h/: podczas gdy w dialektach norweskich te pierwsze zostały zachowane, a drugie uproszczone (strnord. vrangr > nor. vrang [ʋʀɑŋ] „fałszywy”, strnord. hljóð > nor. ljod [(l)juːd], lyd [lyːd] „dźwięk”), na Islandii miała miejsce sytuacja odwrotna (strnord. vrangr > isl. rangur [rauŋkʏr] „błędny”, strnord. hljóð > isl. hljóð [l̥jouːð] dźwięk). Inne zjawiska, obecne po dziś dzień w języku norweskim, które datuje się na dobę starszą w historii tej mowy, to zjawisko harmonii wokalicznej (nor. jamning), przegłos postępowy (w opozycji do wcześniejszego wstecznego; proces powszechny szczególnie w regionie Trøndelag i na wschodzie kraju, stąd bm. hjerte, ale nyn. hjarta) oraz lenicja i stopniowy zanik wygłosowego lub otoczonego przez samogłoski g (proces nieodzwierciedlony w piśmie). W dobie starszej rozpoczyna się także wyrównywanie odmian, inaczej niż to ma miejsce w języku islandzkim, który zachowuje po dziś dzień znaczną część staronordyjskich końcówek fleksyjnych.

    Język wysokoniemiecki (niem. hochdeutsche Sprache, neuhochdeutsche Sprache, Hochdeutsch, Neuhochdeutsch) – język etniczny lub makrojęzyk posiadający co najmniej trzy warianty standardowe, część kontinuum dialektalnego języków zachodniogermańskich. W węższym znaczeniu termin Hochdeutsch odnosi się do standardowego języka literackiego (język ten opisany jest w haśle język niemiecki). W szerszym znaczeniu jest to zespół dialektów, przeciwstawny dialektom dolnoniemieckim, które obecnie uznawane są za odrębny język. Zespół ten jest bardzo zróżnicowany regionalnie i niektóre dialekty – takie jak dialekt używany w niemieckojęzycznej części Szwajcarii (schweizerdeutsch lub schwyzertüütsch, po polsku zwany też językiem alemańskim) – są czasem klasyfikowane jako osobne języki.Biały Dom (z ang. White House) – oficjalna rezydencja i miejsce pracy prezydentów USA położona w Waszyngtonie, Dystrykt Kolumbia. Nazwa ta została nadana budynkowi 14 września 1901 r. przez prezydenta Roosevelta. Wcześniej nazywany był Pałacem Prezydenckim, Domem Prezydenckim i Siedzibą Władz Wykonawczych.

    W dobie starszej rozpoczął się wykształcać pierwszy norweski quasi-standard językowy o zasięgu ogólnokrajowym. Opierał się on na gwarach z okolic Nidaros, które do 1217 było siedzibą norweskich władców (później stolicę przeniesiono do Bergen). Wraz z zawarciem unii kalmarskiej, w której Norwegia była najsłabszym partnerem, język ten był jednak stopniowo wypierany przez duński. Stopniowe przyjmowanie duńszczyzny przez elity zostało znacznie przyspieszone przez wybuch, w 1350, epidemii czarnej śmierci, która to miała w Norwegii szczególnie dotkliwy przebieg. Wydarzenie to rozgranicza także dobę starszą i średnią.

    Akcent przeciągły (cyrkumfleks, łac. circumflexus, gr. περισπωμένος / perispomenos), często nazywany daszkiem, to znak diakrytyczny używany w językach: esperanto, francuskim, greckim, rumuńskim, słowackim, portugalskim i innych.Przyrostek (sufiks) – w językoznawstwie jest to każdy fragment wyrazu (jego morfem), o ile jest dodany po jego rdzeniu (czyli podstawie słowotwórczej) i jednocześnie ma własności słowotwórcze (czyli nie jest końcówką fleksyjną, przy czym rozróżnienie na "sufiks" jako element słowotwórczy i "końcówkę" jako wykładnik fleksyjny typowe jest wyłącznie dla polonistyki i slawistyki, a nie jest stosowane w innych filologiach, stąd na przykład w angielskiej i niemieckiej wersji tego artykułu "sufiks" jest egzemplifikowany w pierwszym rzędzie jako wykładnik deklinacyjny). Danemu wyrazowi może towarzyszyć jeden sufiks, kilka lub żaden.

    Doba średnia[]

    Doba średnia to stosunkowo krótki, datowany na dwa stulecia między wybuchem czarnej śmierci (1350) a przyjęciem luteranizmu jako religii państwowej w Królestwie Danii i Norwegii w 1536, okres bardzo intensywnych zmian w języku, połączony z regresem języka literackiego i pogłębiającym się rozdrobnieniem dialektalnym norweszczyzny. Kluczową zmianą w tym okresie jest powiązanie wagi sylaby z akcentem w taki sposób, że akcentowana może być tylko sylaba ciężka, czyli albo zamknięta, albo zawierająca samogłoskę długą. Wskutek tej zmiany krótkie samogłoski stojące w wygłosie sylaby uległy wzdłużeniu (strnord. vika [ˈwikʰa] „tydzień” > nor. veke [ˈʋeːkʰə] „ts.”, strnord. taka [ˈtʰakʰa] „brać” > nor. ta(ke) [ˈtʰɑː(kʰə)] „ts.”). Inne istotne zmiany fonetyczne to przejście zębowych spółgłosek szczelinowych, zapisywanych jako þ i ð w ich zwarte odpowiedniki (strnord. þing [θiŋk] „rzecz” > nor. ting [tʰiŋ] „ts.”, strnord. þykkja [θykʰːja] „myśleć, sądzić” > nor. tykkje [ˈtʰʏçə] „ts.”, strnord. við [wið] „przeciw” > nor. ved [ʋeː(d)] „przy”) i pojawienie się w części dialektów tzw. „grubego l”. Dodatkowo, we wschodniej części kraju, na skutek zarówno oddziaływania duńskiego języka państwowego, jak i sąsiednich dialektów szwedzkich, obserwuje się częściową monoftongizację ze wzdłużeniem zastępczym (strnord. bein [bein] „noga” > wschodnionor. ben [beːn], ale zachodnionor. bein [bæin] „ts.”, ale strnord. ey [ey] „wyspa” > ogólnonor. øy [œɪ] „ts.”). Dodatkowo między tematem a końcówką mianownika liczby pojedynczej rzeczowników i przymiotników a-tematycznych pojawia się słaba samogłoska wtrącona e, która jednak wraz z samą końcówką zanika w późnej dobie wczesnej (strnord. hestr „koń” > śrnor. hester „ts.” > nor. hest „ts.”, por. isl. hestur z utrzymaną samogłoską wtrąconą i końcówką).

    Przegłos inaczej metafonia (umlaut – z niem. ) to wymiana samogłosek w temacie (np. w języku niemieckim i praindoeuropejskim) jak również proces fonetyczny w wyniku którego przegłos się pojawia, np. przegłos lechicki.Szyk wyrazów – układ wyrazów w zdaniu, czyli ich usytuowanie względem siebie w perspektywie czasowej (w mowie) lub przestrzennej (w piśmie). Szyk wyrazów jest bezpośrednim następstwem linearności każdego języka naturalnego.

    Fleksja norweska ulega w dobie średniej znacznym uproszczeniom. We fleksji czasownikowej zanika najpierw tryb łączący, następnie odmiana czasownika przez liczby, a później także przez osoby. Czasowniki mocne zaczęły stopniowo zatracać ślady regularności procesu stojącego za wymianami samogłoskowymi (chociaż w mniejszym stopniu, niż to ma miejsce w języku angielskim); część z nich przeszła do paradygmatu regularnego. Mniej więcej w tym samym czasie rozpoczyna się proces redukcji odmiany przez przypadki – jej pozostałości to odrębne formy zależne dla zaimków osobowych oraz enklityczne -s, które dostawiane jest do całej grupy nominalnej (den pene jentas hus „dom pięknej dziewczyny”, a nie **dens penes jentas hus, strnord. gentu hús fǫgru).

    Fiord – rodzaj głębokiej zatoki, mocno wcinającej się w głąb lądu, często rozgałęzionej, z charakterystycznymi stromymi brzegami, powstałej przez zalanie żłobów i dolin polodowcowych.Troms (pnlap. Romssa, Romssa fylkka) – jeden z 19 okręgów, na które podzielona jest Norwegia. Graniczy z: regionem Finnmark od północnego wschodu, Nordland od południowego zachodu, z terytorium Szwecji (Norrbotten Län) od południa oraz na krótkim odcinku z Finlandią (Laponia) od południowego wschodu. Od zachodu graniczy z Oceanem Atlantyckim (Morze Norweskie).

    W zakresie słownictwa w dobie średniej obserwuje się duży napływ zapożyczeń dolnoniemieckich na skutek intensywnych kontaktów z Hanzą. Chociaż obecnie zapożyczenia te stanowią trzon norweskiej leksyki podstawowej, w dialektach często obserwuje się konkurencję między zapożyczeniem a słowem rodzimym (np. bm. i nyn. å begynne – nyn. i dial. å byrje „zaczynać”). Wpływ hanzeatycki jest szczególnie widoczny w gwarze bergeńskiej. Napływ nowego słownictwa zbliżył język norweski do duńskiego i szwedzkiego, a oddalił od pozostałych języków zachodnioskandynawskich, co do dziś powoduje w środowiskach skandynawistycznych spory o jego klasyfikację.

    Konstytucja Norwegii, konstytucja eidsvollska – ustawa zasadnicza Królestwa Norwegii, uchwalona przez Zgromadzenie Konstytucyjne krótkotrwałego, niezależnego Królestwa Norwegii w dniu 16 maja 1814 w miejscowości Eidsvoll, a podpisana 17 maja 1814. Po zawarciu unii personalnej ze Szwecją (1814-1905), została uznana przez króla Karola XIII. Obowiązuje do dziś, jednakże była wielokrotnie zmieniana (ostatnia zmiana z 19 czerwca 1992).Uniwersytet Gdański (w skrócie UG) – uczelnia z siedzibą rektora w Gdańsku, powstała 20 marca 1970, na mocy decyzji Rady Ministrów, z połączenia Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie (założonej w 1945 jako Wyższa Szkoła Handlu Morskiego) i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (założonej w 1946).

    Doba nowsza[]

    Ivar Aasen

    W dobie nowszej najważniejsze procesy fonetyczne, morfologiczne i składniowe już się dokonały, a język norweski nabrał kształtu stosunkowo zrozumiałego dla jego współczesnych użytkowników. Wynikająca z położenia geograficznego Norwegii relatywna izolacja poszczególnych obszarów, jak również odgórne narzucenie duńskiego jako języka pisanego, stosowanego nie tylko w administracji, ale i kulturze, doprowadziły do znacznych różnic językowych między regionami, przy czym najmniej konserwatywne stały się gwary miejskie, a najbardziej – te używane w głębi kraju. Do dziś część z nich, np. gwara doliny Setesdal, zachowuje szczątkowe odmiany przez przypadki, z odrębnymi formami dla celownika. W niektórych miastach – zwłaszcza w Oslo i Stavanger – język zaczął także różnicować się pod wpływem pozajęzykowym: sfery wyższe mówiły inaczej, niż pospólstwo i plebs. Socjolektyczne zróżnicowanie gwar miejskich istnieje w niektórych miastach do dziś.

    Høgnorsk, język wysokonorweski – ultrapurystyczna i nieoficjalna odmiana języka norweskiego będąca odmianą standardu nynorsk w formie opracowanej przez Ivara Aasena. Wywodzi się z odmiany nynorsk, z której odrzucono zmiany wprowadzone przez rząd w r. 1917. Jest to przede wszystkim odmiana pisana.Bohuslän – historyczna kraina (szw. landskap), położona na południowym zachodzie Szwecji, w regionie Västra Götaland nad cieśniną Skagerrak Morza Północnego. Jego nazwa pochodzi od Twierdzy Bohus (szw. Bohus Fästning).

    W czasach duńskiego panowania w Norwegii wykształcił się duńsko-norweski język koine, który został przyjęty przez ówczesne norweskie elity. Norweski stał się językiem prowincji, natomiast czystego duńskiego używano przy uroczystych okazjach. Zainteresowanie własnym językiem odrodziło się wraz z zainteresowaniem szeroko pojętą ludowością w okresie romantyzmu. Kluczową postacią w procesie odtwarzania norweskiego języka narodowego jest Ivar Aasen, który jako pierwszy zajął się badaniem krajowych dialektów. W latach 40. XIX wieku wyruszył w podróż dookoła Norwegii, której rezultatem była publikacja w 1848 Det norske Folkesprogs Grammatikk („Gramatyki norweskiego języka ludowego”) i w 1850 Ordbog over det norske Folkesprog („Słownika norweskiego języka ludowego”). Aasenowska propozycja utworzenia nowego języka standardowego w oparciu o wyniki jego badań przyczyniła się do wybuchu konfliktu językowego i podzielenia krajowych elit na zwolenników wariantu riksmål („język państwowy”), opartego na duńsko-norweskim koine, którego współczesną formą jest bokmål, oraz wariantu landsmål („język krajowy”), współcześnie znanego pod nazwą nynorsk. Od 1885 roku oba warianty pisane są równe i dopuszczone do użytku urzędowego. W XX wieku pojawiła się idea wspólnego języka pisanego pod nazwą samnorsk, jednak wskutek oporu opinii publicznej projekt zawieszono w latach 50. i ostatecznie odrzucono w 2002.

    Spółgłoska nosowa miękkopodniebienna – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczanej symbolem: [ŋ].Lenicja (łac. LĒNIŌ „łagodzę, zmiękczam”) – proces fonetyczny, zachodzący w wielu językach, w którym głoska ulega osłabieniu w określonych sytuacjach, jak na przykład spółgłoska pomiędzy samogłoskami czy w wygłosie, może także odgrywać rolę gramatyczną.

    Obecnie norweski pozostaje językiem silnie zróżnicowanym dialektalnie, chociaż obserwuje się pewne spłaszczanie lokalnych wariantów i ekspansję gwar miejskich. Bokmål i nynorsk nadal są równouprawnione; w 2014, przy okazji rewizji konstytucji Norwegii, po raz pierwszy przedstawiono ją w obu wersjach językowych. Sporadyczne próby powrotu do idei samnorsk czy też uczynienia wariantu bokmål jedynym urzędowym spotykają się z silną opozycją zarówno w społeczeństwie, jak i w środowiskach rządowych.

    Język russenorsk (pol. język rosyjsko-norweski, inne nazwy: kaksprek, moja pa tvoja) – jeden z języków pidżynowych; używany był w XVIII, XIX i XX wieku aż do rewolucji październikowej. Używany był na północy Norwegii w handlu między Norwegami i Rosjanami; do 1850 mówili nim rybacy i kupcy, później jego wpływy ograniczyły się wyłącznie do języka rybaków. Russenorsk składał się z ok. 150–200 słów stanowiących jego korpus i pochodzących w ok. 40% z rosyjskiego i w 50% z norweskiego. Cechował się dużym uproszczeniem gramatycznym i prostą fonetyką.Spółgłoska szczelinowa krtaniowa bezdźwięczna - rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczana jest symbolem: [h]

    Fonologia[]

    Fonologia języka norweskiego przypomina fonologię sąsiedniego języka szwedzkiego, ale norweszczyzna nie posiada standardu wymowy. Wskutek znacznego rozdrobnienia dialektalnego, jak również wysokiego prestiżu wymów regionalnych każda wymowa jest uznawana za równie poprawną. Norweski jest stosunkowo bliski równowagi spółgłoskowo-samogłoskowej, przy czym o ile samogłoski są stosunkowo stabilne (występują niewielkie odchylenia w poszczególnych dialektach), o tyle w systemie spółgłoskowym różnice są dość znaczne.

    Liczba mnoga – forma fleksyjna, tj. przypadek w deklinacji i w koniugacji, oznaczający wiele przedmiotów lub osób, a także w przypadku przedmiotów zbiorowych – grupy tych przedmiotów (np. piasek w liczbie pojedynczej oznacza wiele ziaren piasku, ale istnieje też forma w liczbie mnogiej – piaski – mogąca się odnosić do większych zbiorów – np. piaski pustyni; podobnie armia to grupa ludzi, gramatycznie liczba pojedyncza, istnieje jednak rzeczownik armie w liczbie mnogiej).Latynizm – zwrot, wyraz lub składnia zdania wywodzące się z łaciny. W literaturze staropolskiej latynizmy występowały jako tzw. makaronizmy.

    Samogłoski[]

    Monoftongi[]

    Samogłoski wschodnionorweskie

    Norweski posiada dziewiętnaście fonemów samogłoskowych. Długość jest cechą dystynktywną wyłącznie w sylabach akcentowanych (iloczas jest więc powiązany z akcentem, podczas gdy np. w języku czeskim i historycznie w polskim długa samogłoska może znaleźć się w sylabie nieakcentowanej). Dodatkowo samogłoski nieakcentowane ulegają redukcji. /ə/ występuje wyłącznie w sylabach nieakcentowanych.

    Unia kalmarska (duń., szw., norw. Kalmarunionen) – unia personalna zawarta latem 1397 na zamku w Kalmarze pomiędzy Danią, Szwecją i Norwegią.Telemark – jeden z 19 okręgów administracyjnych w Norwegii, położony w południowej części kraju, nad cieśniną Skagerrak.

    W dialektach wschodnich i z regionu Trøndelag pojawia się zjawisko harmonii wokalicznej (jamning). Proces ten może być całkowity (utjamning), tzn. samogłoski stają się identyczne (np. strnord. vera → trøn. varra /ˈʋɑɾɑ/; bm. være /ˈʋæːɾə/, nn. vere /ˈʋeːʀə/), lub częściowy (tiljamning), tzn. samogłoski zbliżają się do siebie względem pewnych cech, np. zaokrąglenia czy długości, ale pozostają różne (np. strnord. vika → sunnm. vekko /ˈʋeku/; bm. uke /ˈʉːkə/, nn. veke /ˈʋeːkə/). Norweska harmonia wokaliczna jest ograniczona do tych wyrazów, których rdzenna sylaba w języku starnordyjskim była lekka, tzn. składała się z krótkiej spółgłoski i krótkiej samogłoski.

    W zdaniu złożonym współrzędnie zdania składowe (tzw. zdania współrzędne) nie określają się wzajemnie. Jedno zdanie składowe nie wynika z treści drugiego i może istnieć osobno (np. Jem obiad i czytam gazetę. - Jem obiad. Czytam gazetę.).Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM) – powstały w 1919 państwowy uniwersytet z siedzibą w Poznaniu. Według ogólnoświatowego rankingu szkół wyższych Webometrics Ranking of World Universities ze stycznia 2013, opracowanego przez hiszpański instytut Consejo Superior de Investigaciones Científicas uczelnia zajmuje 3. miejsce w Polsce wśród uniwersytetów, a na świecie 393. pośród wszystkich typów uczelni.

    Dyftongi[]

    Norweski posiada trzy fonemiczne dyftongi (dwugłoski): /œɪ æɪ æʉ/. Frekwencja ich występowania różni się między poszczególnymi dialektami – im dalej na wschód, tym dyftongi są rzadsze. Wynika to z historycznych procesów monoftongizacyjnych, które zaszły we wschodniej części kraju. Oprócz trzech dyftongów fonemicznych od połowy XX wieku obserwuje się pojawianie się nowych dyftongów: /ɛɪ ɔɪ ɑɪ/, których dystrybucja jest ograniczona do zapożyczeń. Część badaczy skłania się do postrzegania norweskich dyftongów jako sekwencji samogłoska+półsamogłoska [j w], podobnie jak w języku duńskim.

    Homografia – ortograficzna tożsamość słów różniących się sposobem ich wymawiania oraz znaczeniem. W języku polskim homografia przeważnie łączy się z homofonią, np. "zgniły" jako 3. os. l. mn. czasu przeszłego czasownika "zgnić" i jako przymiotnik w mianowniku l. poj. a także gra jako 3. os. l. poj. czasu teraźniejszego czasownika grać i jako rzeczownik gra w mianowniku. Istnieją jednak w języku polskim także słowa homograficzne, ale nie homofoniczne, np. odmienne czytane cis jak dźwięk i jako roślina, czy czasowniki zamarzać (od mróz) i zamarzać (od morzyć).Samogłoska – głoska, przy powstawaniu której uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Samogłoski charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie. Podczas ich artykulacji słychać tylko jedną głoskę, wymawia się je tak samo jak się pisze.

    Spółgłoski[]

    Norweski inwentarz spółgłosek podlega znacznym wahaniom dialektalnym. Na poziomie fonemicznym różnice dotyczą realizacji spółgłoski rotycznej, która na zachodzie i południu kraju realizowana jest jako bezdźwięczna ([χ]) lub dźwięczna spółgłoska szczelinowa języczkowa ([ʁ]), lub też jako spółgłoska drżąca języczkowa ([ʀ]), co powstrzymuje jego asymilację z kolejną spółgłoską i wytworzenie się retrofleksyjnych spółgłosek w miejsce zbitek, a także zlania się fonemów /ʂ/ i /ç/ w jeden dźwięk, zwykle [ʃ~ʂ]. Języczkowa realizacja spółgłoski rotycznej staje się coraz powszechniejsza szczególnie wśród młodych ludzi. Proces zlewania się fonemów /ʂ/ i /ç/ spotyka się natomiast z pewnym oporem społecznym i jest nacechowany negatywnie.

    Język islandzki (isl. íslenska) - język z grupy języków nordyckich, którym posługują się mieszkańcy Islandii. Posługuje się nim około 320 tys. osób., głównie Islandczycy w kraju i na emigracji. Zapisywany jest alfabetem łacińskim.Skandynawia – region północnej Europy, obejmujący kraje: Szwecję, Norwegię oraz Danię. Obejmuje część z krajów nordyckich.

    Na poziomie allofonicznym różnice są większe. Dotyczą one m.in.:

  • sposobu wymowy grupy spółgłoskowej rd, która w dialekcie trønderskim, dialekcie wschodnionorweskim i w południowych gwarach północnonorweskich jest artykułowana jako [ɽ], nazywane potocznie „grubym l” (tjukk l). Jego status jako fonemu jest dyskusyjny z powodu świadomego unikania tego dźwięku w starannej wymowie.
  • dystrybucji dźwięcznych i bezdźwięcznych spółgłosek zwartych. W południowych i południowo-zachodnich gwarach norweskich zachodzi udźwięcznienie zwartych w pozycji między samogłoskami (lenicja; kake „ciasto” > [ˈkɑːgə], baker „piekarz” > [ˈbɑːgæʁ], piker „dziewczyny” > [ˈpiːgɵʁ]). Podobny proces miał miejsce wcześniej w języku duńskim.
  • dyssymilacji grup spółgłoskowych, podobnie jak w języku islandzkim. Jest to cecha wiejskich gwar zachodniej Norwegii. W wyniku dyssymilacji pierwszy element geminaty zostaje zamieniony na odpowiadającą miejscem artykulacji spółgłoskę zwartą (nn > [dn]: kunne [ˈkʉdnɑ], ll > [dl]: kalle [ˈkɑdlɑ], mm > [bm]: gammal [ˈgɑbmɑl]. Przez analogię proces ten często jest rozszerzany na spółgłoski retrofleksyjne, szczególnie [ɳ], które przybiera wymowę [dn]: barn [bɑdn].
  • preaspiracji spółgłosek zwartych.
  • Prozodia[]

    Akcent dynamiczny[]

    Norweski akcent dynamiczny jest ściśle powiązany z wagą sylaby i pada najczęściej na ostatnią sylabę ciężką w rdzeniu, tj. zamkniętą (struktura CVC) bądź zawierającą długą samogłoskę (struktura CVː) – kaste, stryke. Zasada ta dotyczy przede wszystkim słownictwa rodzimego. Wyróżnia się trzy podstawowe odstępstwa:

    Trøndelag – region w środkowej Norwegii składający się z dwóch okręgów: Nord-Trøndelag i Sør-Trøndelag. Głównym miastem jest Trondheim nad rzeką Nidelvą.Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:
  • w derywatach powstałych przy pomocy dodania prefiksu pochodzenia rodzimego akcent może padać na prefiks (forstand, unngå, vantru, ale forsøk, unnvike, vanhelse),
  • akcent dynamiczny nigdy nie pada na zapożyczone z języka dolnoniemieckiego prefiksy an-, be- i ge-, które, jako nieproduktywne, często postrzegane są jako część rdzenia, a nie morfemy słowotwórcze,
  • w latynizmach i galicyzmach zwykle zachowane zostaje miejsce padania akcentu z języka oryginalnego (professor, informasjon, kafé, klisjé).
  • Wyrazy gramatyczne w nienacechowanej emocjonalnie czy stylistycznie wypowiedzi nie posiadają własnego akcentu i tworzą zestroje akcentowe z wyrazami słownikowymi.

    Alfabet łaciński, łacinka, alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.Grawis (akcent ciężki, akcent słaby) – znak diakrytyczny używany w językach: greckim, katalońskim, wietnamskim, norweskim, portugalskim, francuskim, walijskim, włoskim i innych, oznaczający akcent samogłoski krótkiej o intonacji opadającej. Nazwą gravis określa się również sam taki akcent.

    Akcent toniczny[]

    Chociaż w języku norweskim obserwuje się akcent toniczny, jego znaczenie jest marginalne, o czym świadczy z jednej strony niewielka liczba par minimalnych, które byłyby odróżnialne tylko za pomocą tej cechy – i jeszcze mniejsza liczba takich par minimalnych, których odróżnienie jest trudne kontekstowo, a z drugiej ich zanik w wielu gwarach północnej Norwegii i okręgu Hordaland. Pochodzenie norweskiego i szwedzkiego akcentu tonicznego, jak również najprawdopodobniej powiązanego z nimi duńskiego stødu, nie zostało do końca wyjaśnione. W języku norweskim występują dwa tony, których realizacja fonetyczna różni się między poszczególnymi regionami. W gwarach zachodnich ton 1 rozpoczyna się wysoko na sylabie akcentowanej i opada w dalszych segmentach zestroju akcentowego, a ton 2 rozpoczyna się nisko na sylabie akcentowanej i nieznacznie tylko opada w dalszych segmentach zestroju. W gwarach wschodnich ton 1 rozpoczyna się wysoko na sylabie akcentowanej, nieznacznie opada, po czym ponownie wzrasta w dalszych segmentach zestroju, podczas gdy ton 2 rozpoczyna się podobnie wysoko, ale opada dosyć znacznie przed ponownym wzrostem w dalszych segmentach. W gwarach pozbawionych opozycji tonalnej intonacja wyrazowa zbliżona jest do zachodnionorweskiego tonu 1. W dialektach tonicznych różnica między tonami może się zacierać w wymowie nacechowanej emocjonalnie czy stylistycznie.

    Liczba pojedyncza (skróty: l.poj., l.p.) to szereg form fleksyjnych, tj. przypadków w deklinacji i osób w koniugacji, oznaczających jeden przedmiot bez względu na to, czy jest to rzeczywiście jednostka (np. mały chłopiec biegnie), czy gatunek (np. pies szczeka), czy też zbiorowość (np. armia walczy). Nieliczne rzeczowniki mają tylko formy liczby pojedynczej (singulare tantum). Są to niektóre nazwy własne (np. Wisła, Bałtyk), większość rzeczowników będących nazwami materiałów (np. miedź), wiele rzeczowników oznaczających pojęcia oderwane (np. dobroć, radość) oraz rzeczowniki zbiorowe (np. szlachta, sitowie)Wzdłużenie zastępcze – proces fonetyczny, w wyniku którego samogłoska staje się długa, aby zachować energię potrzebną na wypowiedzenie wyrazu, kiedy następna samogłoska zanikła. Zaszło np. w łacinie, języku fińskim i w języku polskim (przy zaniku jerów). Podobnie jak wokalizacja jerów jest wynikiem wyrównań kompensacyjnych. Przy wzdłużeniu zastępczym zanikający jer oddaje swój iloczas samogłosce pełnej – powodując jej wzdłużenie.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5] [6] [7]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Para minimalna - jest to para wyrazów lub wyrażeń danego języka, różniących się tylko jedną głoską i posiadających różne znaczenia. Cechy odróżniające głoski pary minimalnej są cechami fonologicznie relewantnymi, np. w języku polskim parę minimalną tworzą wyrazy koza i kosa - wyrazy te różnią się tylko jedną głoską ([z] : [s]) i posiadają różne znaczenia. Wynika z tego, że cechy odróżniające głoski [z] i [s] (w tym wypadku jest to dźwięczność) są w systemie fonologicznym języka polskiego cechami fonologicznie relewantnymi, a głoski [z] i [s] są realizacjami dwóch różnych fonemów. Natomiast w języku hiszpańskim głoski te są realizacjami tego samego fonemu - /s/. Głoska [z] jest w hiszpańskim jedynie wariantem fonemu /s/ występującym przed spółgłoskami nosowymi i półotwartymi, np. w wyrazie capitalismo.
    Zestrój akcentowy – obdarzona sensem grupa sylab posiadająca jeden główny akcent. Pojęcie z zakresu teorii poezji. Na powtarzalności zestrojów akcentowych w obrębie wersów bazuje system wersyfikacyjny w poezji, zwany tonizmem.
    Strona – kategoria gramatyczna właściwa czasownikowi, wyrażająca stosunek między czynnością oznaczaną przez ten czasownik a gramatycznym podmiotem i gramatycznym dopełnieniem.
    Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.
    Tryb łączący (łac. coniunctivus, subiunctivus) – tryb gramatyczny, występujący w wielu językach indoeuropejskich, służący do wyrażania życzeń, poleceń, emocji, możliwości, osądów, potrzeb oraz stwierdzeń przeciwnych aktualnym faktom. Użycie trybu jest zależne od zasad kierujących językiem. W języku polskim funkcje trybu łączącego są podzielone między tryb przypuszczający oraz tryb rozkazujący. Istnieje jednakże w języku polskim odpowiednik trybu łączącego. Tworzy się go poprzez dodanie za partykułą "oby", "żeby", "gdyby" formy dawnego imiesłowu przeszłego, np. Oby on to zrobił. Chciałbym, żeby już napisał list.
    Język szwedzki (szw. svenska språket, svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.
    Spółgłoska – dźwięk języka mówionego powstający w wyniku całkowitego lub częściowego zablokowania przepływu powietrza przez aparat mowy (kanał głosowy). W czasie wymawiania spółgłosek powstaje szmer, gdy powietrze natrafia na przeszkodę (zwarcie, zbliżenie).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.632 sek.