• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Język gaelicki szkocki



    Podstrony: [1] 2 [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.Język urzędowy – język, który otrzymał wyjątkowy status prawny na terenie państwa lub regionu administracyjnego. Zazwyczaj jest to język używany w krajowych strukturach legislacyjnych, np. parlamencie, choć prawo niektórych krajów wymaga, by dokumenty urzędowe były przedstawiane również w innych językach.
    Historia i piśmiennictwo[]

    Początki języka[]

    Przypuszczalny zasięg języków celtyckich (niebieski) i dialektów języka angielskiego (żółty) ok. roku 1400 w Szkocji

    Dzisiejszy język szkocki wywodzi się z dialektu języka irlandzkiego, jakim posługiwali się irlandzcy osadnicy, tzw. Iroszkoci, którzy ok. 500 r. przybyli na tereny Dalriady południowo-zachodniej Szkocji. W IX i X wieku nastąpiła ekspansja języka szkockiego na kraj Piktów, a w następnym stuleciu na południową część dzisiejszej Szkocji, gdzie doszło do zderzenia (zwłaszcza w Lothian) z używanym w tym regionie północnym dialektem języka angielskiego, na bazie którego ukształtował się późniejszy język szkocki (germański). W końcu XII wieku pod naporem tego ostatniego zaczął się odwrót języka gaelickiego w rejon Wyżyn i Wysp (Highlands), choć jeszcze w XVI wieku wielu Szkotów z Nizin (Lowlands – zob. Nizina Środkowoszkocka) potrafiło nim mówić (najczęściej określali oni ten język jako Erse, czyli irlandzki), a w południowo-zachodniej Szkocji używano go jako języka codziennej komunikacji także w następnych stuleciach.

    Celownik (łac. dativus) – forma używana jako dopełnienie dalsze (Kasia dała Ali prezent) oraz do oznaczania celu pożytku lub szkody (np. dzieci zepsuły mu telewizor - mu nie dotyczy tu bezpośrednio akcji, a jedynie jej skutków). W języku polskim odpowiada na pytania: komu? czemu?. W języku niemieckim i greckim spełnia rolę narzędnika na zasadzie tzw. synkretyzmu przypadków.Wielka Brytania, Zjednoczone Królestwo (ang. United Kingdom), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią, Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.

    Parlament zwołany w 1308 przez Roberta I Bruce'a, obradujący na zachodnim wybrzeżu, był prawdopodobnie ostatnim, podczas którego posługiwano się tym językiem. Większość nazw miejscowości w północnej Szkocji ma pochodzenie gaelickie; do najstarszych należą te, które zawierają takie wyrazy jak: sliabh (wzgórze, wzniesienie), karraig (skała), kill (kościół), neimhid (święte miejsce), baile (osada) czy achadh (pole).

    Klany szkockie – grupy spokrewnionych ze sobą Szkotów tworzących jedną z lepiej zachowanych struktur klanowych w Europie. Jako zasadnicza forma organizacji społecznej przetrwały klany w Wyżynnej Szkocji (Highlands) do połowy XVIII wieku. Stanowiły jedną z głównych grup oporu przeciw zjednoczeniu z Anglią i angielskiej dominacji. Stąd wszystkie góralskie klany (z wyjątkiem klanu Campbell) popierały prawowitą szkocką dynastię Stuartów, masowo biorąc udział w szkockich powstaniach m.in. w 1715 i 1745. Polityka angielskich najeźdźców próbujących zniszczyć strukturę klanową przyczyniła się paradoksalnie do jej umocnienia, a renesans szkockiej kultury narodowej na początku XIX wieku, pozwolił przetrwać klanom do współczesności.Nowy Testament (gr. Ἡ Καινὴ Διαθήκη, on Kainē Diathēkē) – druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki.

    Najstarsze zabytki piśmiennictwa[]

    Najstarsze zabytki piśmiennictwa pochodzą z XII wieku; są to legendy dotyczące klasztoru w Deer oraz akty nadania mu ziemi i przywilejów (Book of Deer). Tradycja literacka sięga początków XIV wieku; zachował się wiersz datowany 1310, opiewający flotę jednego z wodzów. Przez kilka wieków język gaelicki był językiem szkockich górali, którzy stworzyli opartą na nim odrębną kulturę; jej podstawową formą twórczości były wiersze i ballady, przekazywane głównie drogą ustną. Obszerny zbiór ballad, wierszy i satyr pochodzi z XVI w. i znany jest jako Book of the Dean of Lismore. Pierwszą drukowaną książką w języku gaelickim był jednak przekład modlitewnika (Book of Common Order), nazywanego czasem liturgią Johna Knoxa, uzupełniony pewnymi dodatkami i wydany w 1567. Dwa lata później ukazał się pierwszy przekład Psalmów Dawida.

    Robert I, Robert VIII de Bruce, (średniowieczny gael. Roibert a Briuis; współczesny gael. Raibeart Bruis (ur. 11 lipca 1274, zm. 7 czerwca 1329) – król Szkocji 1306 – 1329.Lenicja (łac. LĒNIŌ „łagodzę, zmiękczam”) – proces fonetyczny, zachodzący w wielu językach, w którym głoska ulega osłabieniu w określonych sytuacjach, jak na przykład spółgłoska pomiędzy samogłoskami czy w wygłosie, może także odgrywać rolę gramatyczną.

    Piśmiennictwo w XVIII i XIX w.[]

    Aż do połowy XVII wieku literacki gaelic był wspólny dla Szkocji i Irlandii. Wraz ze zmianami, jakie zaszły na Wyżynach po upadku powstań jakobickich i zniszczeniu klanów, kultura szkocka w znacznym stopniu podupadła. W 2 poł. XVIII wieku podjęto próby uchronienia jej od zapomnienia. Przekład Biblii (1767 Nowy Testament, 1801 Stary Testament), dokonany przez grupę ministrów z hrabstw Perth i Argyll, ustalił standard gaelickiego języka literackiego na następne stulecia.

    Minister – dawne, obecnie rzadziej używane określenie duchownych kościołów protestanckich, zwłaszcza kalwińskich.Szkocka Gaelicka Wikipedia – edycja Wikipedii tworzona w języku szkockim gaelickim, założona we wrześniu 2003 roku.

    Od końca XVIII wieku datuje się rozwój prozy (w tym religijnej) i poezji, która przestaje mieć charakter klanowy, stając się literaturą narodową (przedstawicielem jest np. A. MacDonald). Ta nowa literatura gaelicka wykracza poza swe dotychczasowe tradycyjne ramy i podejmuje cały szereg wątków społecznych, politycznych i obyczajowych, odnoszących się do różnych zjawisk związanych z przemianami zachodzącymi w społeczeństwie szkockim od XVIII stulecia. Jednym z ważniejszych dzieł tego okresu jest obszerny przekład Iliady dokonany przez Ewena MacLachlana.

    Samogłoska – głoska, przy powstawaniu której uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Samogłoski charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie. Podczas ich artykulacji słychać tylko jedną głoskę, wymawia się je tak samo jak się pisze.Księga Psalmów [Ps] (hebr. תְהִלִּים tehillim; gr. Ψαλμοί Psalmoi) – wchodząca w skład Biblii (Stary Testament) księga zawierająca zbiór 150 utworów poetyckich w języku hebrajskim. Samodzielne tłumaczenie bądź parafraza Księgi Psalmów, czasem w średniowieczu zawierające dodatkowe kantyki i hymny, to psałterz.

    W XIX wieku nastąpił rozwój szkolnictwa, promowany przez powstałe wówczas towarzystwa szkół gaelickich, a także prasy. Dokonały się również pewne przemieszczenia ośrodków kultury gaelickiej; z jednej strony wiązało się to z emigracją zamorską, z drugiej z migracjami wewnętrznymi; silne społeczności gaelickojęzyczne powstały zwłaszcza w Glasgow i Clydeside. W okresie 1882–1916 rozpoczęły działalność katedry kultury celtyckiej w uniwersytetach Glasgow, Aberdeen i w Edynburgu, w których m.in. podjęto poważne badania lingwistyczne, a także zaczęto kształcić nauczycieli do nowo tworzonych szkół średnich z gaelickim jako językiem wykładowym. Ważnym wydarzeniem było także powołanie w 1891 Ligi Gaelickiej (An Comunn Gaidhealach), która postawiła sobie za zadanie promocję języka, tak aby wszyscy mieszkańcy „rejonów celtyckich” (gael. Gaidhealtachd) byli dwujęzyczni. Towarzystwo to działa do dziś i organizuje coroczne festiwale kulturalne oraz konkursy dla śpiewaków, gawędziarzy i osób piszących, jak również zawody w czytaniu (dla dzieci).

    Ortografia (z gr. ορθο-, ortho- = poprawny, γραφος, grafos = piszący) inaczej pisownia – zbiór zasad i norm regulujących sposób zapisu słów danego języka za pomocą liter alfabetu lub innych symboli. W skład zasad ortograficznych wchodzą również zasady dotyczące interpunkcji, natomiast typografia jest osobnym zagadnieniem.Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

    Wiek XX[]

    Procentowy udział ludności powyżej 3 lat, znającej język gaelicki szkocki według hrabstw Szkocji (stan z 2001)

    W 1932 benedyktyn Henry C. Dieckhoff opublikował A Pronouncing Dictionary of Scottish Gaelic, słownik gaelicko-angielski opracowany na podstawie dialektu Glengarry, stanowiącego najbardziej oryginalną formę tego języka. W latach trzydziestych ubiegłego stulecia, obok szkolnictwa, książek i gazet rozpoczęto promocję języka gaelickiego w radiu. W tym okresie rozpoczyna się także najnowszy nurt poezji gaelickiej, uprawianej przez autorów dwujęzycznych, wykorzystujących szeroko nowoczesne środki wyrazu (D. Thomson, D. MacAulay, G. Campbell Hay, S. MacLean). Ważnym stymulatorem życia kulturalnego jest od 1951 kwartalnik literacki Gairm, charakter naukowy posiada natomiast czasopismo Scottish Gaelic Studies. Publikuje się też słowniki, podręczniki, poezję, prozę itp. Promocją książek w języku szkockim zajmuje się Gaelic Books Council (zał. 1968), która m.in. dotuje podręczniki szkolne. W Inverness działa wydawnictwo Club Leabhar specjalizujące się w publikowaniu książek gaelickojęzycznych. Z literatury pięknej najbardziej popularną formą są opowiadania. Dodatki gaelickie zamieszcza wiele popularnych szkockich czasopism, jak. np „Scotsman”. Jednym z najwszechstronniejszych autorów współczesnych, piszącym także w języku angielskim (nierzadko te same utwory), jest ur. w 1928 Iain Crichton Smith.

    Alfabet łaciński, łacinka, alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.Język celtyberyjski – wymarły język z grupy celtyckiej. Posługiwali się nim Celtyberowie w północnej Hiszpanii przed epoką Imperium rzymskiego. Zaświadczony jedynie w niewielu inskrypcjach w specyficznym alfabecie będącym kombinacją znaków fenickich i greckich oraz w imionach i nazwach geograficznych. Język ten należy do podgrupy języków kontynentalnych oraz do q-celtyckich, w odróżnieniu od pozostałych języków tej podgrupy będących językami p-celtyckimi.

    Obecna sytuacja języka[]

    Mimo wielu wysiłków podejmowanych od drugiej połowy XIX wieku, liczba ludności znających język gaelicki w XX wieku systematycznie spadała (od ok. 250 tys. w 1901 do ok. 81 tys. w 1961). Dopiero w 1971 odnotowany został nieznaczny wzrost (o 8 tys. osób). W ostatnim dwudziestoleciu tendencja ta utrzymuje się, co jest wynikiem swoistej mody na uczenie się języka gaelickiego wśród części patriotycznie nastawionych Szkotów. W 1972 w miejscowości Sabhal Mór Ostaig na wyspie Skye rozpoczął działalność gaelicki college. O wzroście zainteresowania językiem szkockim świadczyć mogą także liczne wznowienia podręcznika-samouczka w słynnej serii Teach Yourself Books (R. MacKinnon – „Gaelic”, wyd. I, London 1971).

    Argyll (gael. Earra-Ghàidheal) - historyczne hrabstwo w Szkocji, obecnie w okręgu Argyll and Bute. Od II w n.e. zamieszkane przez Celtów z Irlandii (Szkoci). Już w wieku III Argyll znalazł się pod panowaniem Celtów, którzy stworzyli na jego obszarze królestwo Dalriada (V-IX w.). W drugiej połowie IX wieku weszło w skład Szkocji.Spółgłoska – dźwięk języka mówionego powstający w wyniku całkowitego lub częściowego zablokowania przepływu powietrza przez aparat mowy (kanał głosowy). W czasie wymawiania spółgłosek powstaje szmer, gdy powietrze natrafia na przeszkodę (zwarcie, zbliżenie).

    Obecnie językiem gaelickim mówi kilka procent ludności, głównie z terenów północno-zachodniego wybrzeża oraz przede wszystkim Hebrydów Zewnętrznych, na których posługuje się nim ponad 70% mieszkańców (jest to obszar o największym procencie ludności celtycko-języcznej na Wyspach Brytyjskich).

    Ortografia i wymowa[]

    Język gaelicki szkocki zapisywany jest alfabetem łacińskim. Używa się osiemnastu liter: a, b, c, d, e, f, g, h, i, l, m, n, o, p, r, s, t, u. Litery oznaczające samogłoski mogą mieć dodatkowo znak długości: à, è, ì, ò, ù (przed przeprowadzoną niedawno reformą ortografii używano też znaków ó i ú, ale obecnie zastępuje się je odpowiednio przez ò i ù). Literą h oznacza się lenicję spółgłoski inicjalnej. Samogłoski dzielą się na dwie klasy: caol (ang. slender – „wąskie”): e, i, è, ì oraz leathann (ang. broad – „szerokie”): a, o, u, à, ò, ù. Litery oznaczające samogłoski czyta się tak jak po polsku, przy czym znak diakrytyczny nad literą oznacza długość samogłoski. Zbitkę ao czyta się jak dźwięk pośredni między u i e, w sposób zbliżony do wymowy niemieckiego ü.

    Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Czasowniki są nazwami czynności jakie wykonują w danym czasie istoty żywe, narzędzia lub maszyny, oraz nazwami stanów, w jakich te istoty bądź przedmioty się znajdują. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.Iroszkoci – wspólna nazwa wyznawców Kościoła iroszkockiego zamieszkujących Irlandię oraz Szkocję. Byli to żeglarze, podróżnicy, zakonnicy, którzy w mowie i piśmie utrwalali kulturę antyczną w średniowieczu. W V i VI w. założyli wiele klasztorów, które w VII i VIII w. stały się centrum akcji misyjnej sięgającej Saksonii, Bawarii, Austrii, Italii, Skandynawii. Iroszkoccy mnisi pozostawili po sobie bogaty dorobek kulturalny: zdobione krzyże, iluminowane księgi, dzieła literackie i naukowe.

    W języku gaelickim każda litera lub zbitka liter oznaczających spółgłoski może znajdować się w otoczeniu liter oznaczających samogłoski z tylko jednej z powyższych grup. Np. w wyrazie litreachadh zbitka tr jest w otoczeniu dwóch liter oznaczających samogłoski wąskie, zaś ch dwóch liter oznaczających samogłoski szerokie. W języku szkockim reguła ta nazywa się caol ri caol agus leathann ri leathann („wąskie do wąskich i szerokie do szerokich”). Jest to tylko reguła ortograficzna i często zdarza się, że obok siebie występują dwie lub trzy litery samogłoskowe, z których czyta się tylko jedną. Nieczytane litery samogłoskowe mogą jednak świadczyć o określonym sposobie czytania liter spółgłoskowych w swoim otoczeniu – zob. niżej.

    Języki celtyckie - grupa językowa w obrębie języków indoeuropejskich. Wiele języków z tej grupy wymarło. Współcześnie grupa ta jest reprezentowana przez języki: iryjski (irlandzki), szkocki (gaelicki), walijski i bretoński. Również te języki zagrożone są wymarciem, dlatego też prowadzone są działania na rzecz ich zachowania. Posługuje się nimi około 1,3 mln mówiących.Powstania szkockie – narodowowyzwoleńcze powstania wzniecane przez jakobickich zwolenników legitymistycznej dynastii Stuartów.

    Sposób czytania niektórych liter oznaczających spółgłoski zależy od klasy samogłoski, którą oznacza litera występująca po nich lub przed nimi. Dodatkowo wymowa tych liter zależy od ich położenia w wyrazie. Ilustruje to poniższa tabela:

    Spółgłoski welarne występują tylko przed samogłoskami klasy leathann, zaś spółgłoski palatalne tylko przed samogłoskami caol.

    Zasady pisania małą i wielką literą[]

    Zasady pisania małą i wielką literą zbliżone są do reguł przyjętych w języku angielskim. Trzeba jednak zwrócić uwagę na fakt istnienia w języku gaelickim tzw. nazalizacji, czyli przesłonięcia. W pewnych warunkach syntaktycznych i morfologicznych następuje zmiana wymowy spółgłoski inicjalnej wyrazu. Literę odpowiadającą nowemu dźwiękowi stawia się wtedy przed całym wyrazem. Litera ta pozostaje mała, nawet jeśli cały wyraz piszemy wielką literą. Np.: Béarla (język angielski) → i mBéarla (po angielsku).

    Wyspa Skye (ang. Isle of Skye, gael. An t-Eilean Sgitheanach) – druga co do wielkości (1700 km) wyspa Szkocji, a czwarta w Wyspach Brytyjskich, największa i położona najbardziej na północ w archipelagu Hebrydów Wewnętrznych.John Knox (ur. 1514, zm. 24 listopada 1572) – duchowny kalwiński, pierwotnie kapłan katolicki, przywódca reformacji w Szkocji, czołowy twórca narodowego protestanckiego Kościoła Szkocji.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Wołacz (łac. vocativus) – przypadek gramatyczny, siódmy przypadek polskiej deklinacji, występuje także w wielu innych językach.
    Scots (lallans, lowland scots) – język zachodniogermański (rodzina indoeuropejska), którym posługuje się prawdopodobnie około 1,5 mln mieszkańców Szkocji.
    Hebrydy Zewnętrzne (ang. Outer Hebrides, gael. Na h-Eileanan Siar) – archipelag około 200 wysp na północnym zachodzie Szkocji, stanowiący jedną z 32 jednostek administracyjnych Szkocji. Główne z nich to: Lewis i Harris, North Uist, Benbecula, South Uist, Barra. W głównym mieście, Stornoway (Steornabhagh), mieszka ok. 8 tys. ludzi. Powierzchnia pagórkowata i górzysta. Obszar emigracyjny o systematycznie zmniejszającej się liczbie ludności. Populacja Hebrydów Zewnętrznych (według spisu ludności w 2011 roku) wynosi 27 690 osób. Hodowla bydła i owiec, wyrób tkanin (tweed), rybołówstwo. Język gaelicki ma na wyspach status regionalnego języka urzędowego.
    Rzeczownik – samodzielna składniowo i semantycznie odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, organizmy, zjawiska, pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik w języku polskim pełni funkcję głownie podmiotu w zdaniu, może też pełnić funkcję dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika. Może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach. Odmianę rzeczowników przez przypadki określa się mianem deklinacji. Istnieje także grupa rzeczownikow całkowicie nieodmiennych (np. atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu, kamikaze itp.). Rzeczownik tworzy związki składniowe i semantyczne z rzeczownikami (zaimkami rzeczownymi), przymiotnikami (zaimkami przymiotnymi), liczebnikami (zaimkami liczebnymi) i czasownikami lub (rzadko) przysłówkami (zaimkami przysłówkowymi).
    Liga Gaelicka (irl. Conradh na Gaeilge) - irlandzka organizacja, stawiająca sobie za cel ochronę i zachowanie języka irlandzkiego.
    Archipelag (z stgr. Ἀρχιπέλαγος Archipelagos - nazwa prowincji bizantyjskiej obejmującej główne wyspy Morza Egejskiego) - grupa wysp położonych blisko siebie, najczęściej o wspólnej genezie i podobnej budowie geologicznej. Ze względu na ułożenie wysp można wyróżnić roje wysp - archipelagi składające się z bezładnie rozmieszczonych niedużych wysp oraz łańcuchy wysp, w których wyspy rozmieszczone są rzędem obok siebie.
    Klan – grupa ludzi, którzy wywodzą swe pochodzenie od wspólnego przodka, mają często ten sam totem i wykonują razem wiele zadań. Każda z nich posiada nazwę, swe kolektywne poczucie jedności, zwykle specjalny mit określający jej charakter. Klan jest często poddziałem plemienia opartym na zasadzie dwudzielności, gdzie mamy dwa, cztery lub osiem klanów. Większość ludów posiada jednak nieparzystą liczbę klanów. Ten podział łączy się zazwyczaj z zakazem zawierania małżeństw w obrębie własnego klanu (egzogamia).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.079 sek.