• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Imperium mongolskie



    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Isfahan (pers. اصفهان, translit. Eşfahān, transkryp. Esfahan); historycznie także jako Ispahan, starop. Aspadāna, średniop. Spahān, ) - trzecie co do wielkości miasto Iranu, położone ok. 340 km na południe od Teheranu. Stolica prowincji o tej samej nazwie. Populacja: ok. 2 mln.Xanadu (mong.: ᠱᠠᠨᠠᠳᠦ, Шанду; chiń.: 上都; hanyu pinyin: Shàngdū) – letnia stolica przedstawicieli dynastii Yuan do czasu, kiedy siedzibą stało się miasto Zhongdu (chiń: 中都), położona w Mongolii Wewnętrznej, ok. 275 km na północ od Pekinu i ok. 28 km na północny zachód od miasta Duolun.
    Historia polityczna[]
    Stary Świat przed ekspansją Mongołów

    Temudżyn i zjednoczenie Mongołów[]

    W XII wieku Wyżyna Mongolska była zamieszkiwana przez koczownicze plemiona (irgen), z których część zachowała spójność, część zaś rozpadła się na poszczególne rody (obog). Pomiędzy plemionami a rodami nie było zresztą wyraźnej różnicy, ponieważ dostatecznie silna grupa rodowa mogła drogą zdobywania nowych członków stosunkowo szybko osiągnąć siłę plemienia. Przynależność zarówno do plemienia, jak i rodu była oparta na motywowanej politycznie fikcyjnej genealogii, „co wyjaśnia czemu polityczne formacje oparte na takich lineażach i plemionach, samych w sobie tymczasowych i arbitralnych konstrukcjach, były z natury dynamiczne, elastyczne i niestabilne”. Na zachodnim skraju Wyżyny zamieszkiwali Najmanowie, prawdopodobnie pochodzenia tureckiego, którzy zachowywali polityczną jedność pod przywództwem swoich chanów aż do końca XII wieku, kiedy zniszczyła ją rywalizacja pośród rodziny panującej. Położeni blisko osiadłych sąsiadów Najmanowie przejęli od nich szereg technik administracyjnych i wyznawali nestoriańskie chrześcijaństwo. Na wschód od Najmanów mieszkali także wyznający nestorianizm Kereici, zajmujący ważne ze względów strategicznych i ideologicznych tereny górnego biegu Selengi i Orchonu. W XII wieku posiadali oni stabilne przywództwo i cieszyli się pewną jednością. Nestorianami byli również tureccy Onguci, zamieszkujący samo serce regionu Gobi. Ich książęta byli przynajmniej nominalnie wasalami dżurdżeńskiej dynastii Jin. Na północ od Ongutów znajdowali się Ongiraci, zajmujący zachodnie stoki Wielkiego Chinganu i raczej luźno zorganizowani pod rządami kilku różnych wodzów. Region stepowy na południe od Kerulenu zajmowali Tatarzy, jedno z potężniejszych i bardziej agresywnych plemion Wyżyny. Zgodnie ze swoją polityką utrzymywania rozbicia wśród nomadów Dżurdżeni podsycali konflikty pomiędzy Tatarami i plemionami sąsiednimi, zwłaszcza Mongołami i Kereitami, co w połowie XII wieku doprowadziło do stanu endemicznej walki pomiędzy nimi. Mongołowie, którzy w przyszłości mieli zjednoczyć wszystkie tutaj wymienione plemiona, żyli w tym okresie pomiędzy rzekami Kerulen a Onon, na północ od Tatarów. Na północny zachód od Mongołów żyli Trzej Merkici, podzieleni, jak na to wskazuje ich nazwa, na trzy odłamy, których terytoria rozciągały się wzdłuż dolnego biegu Selengi, na południe od Bajkału.

    Przełęcz Tucholska, Przełęcz Werecka (ukr. (Середньо-)Верецький перевал, (Seredńo-)Werećkyj perewał; węg. Vereckei-hágó) – przełęcz na terenie Ukrainy, w łańcuchu Zewnętrznych Karpat Wschodnich, w paśmie Bieszczadów Wschodnich. Wysokość – 841 m n.p.m. (źródła ukraińskie podają 839 m n.p.m.).Tołuj (ok. 1190–1232) – czwarty i najmłodszy syn Czyngis-chana i Börte. Jeden z wodzów imperium mongolskiego. W latach 1227-1229 regent imperium mongolskiego. Mąż Sorkaktani-beki. Ojciec Mongkego, Kubilaja, Aryka Böge i Hulagu-chana.

    Pierwszym chanem Mongołów miał być żyjący około pierwszej połowy XII wieku Kabuł, należący do najstarszego wśród nich rodu Bordżiginów. Kabuł został zabity przez Dżurdżenów i zagrożeni przez popieranych przez dynastię Jin Tatarów Mongołowie wybrali chanem Ambakaja, założyciela rodu Tajcziutów. Ten wkrótce został jednak schwytany przez Tatarów i oddany w ręce Dżurdżenów zginął z ich ręki. Mongołowie zwrócili się wówczas do Kutuły, trzeciego syna Kabuła, którego siły zostały jednak zniszczone w bitwie z Dżurdżenami nad jeziorem Bujr nuur gdzieś w latach 60-tych XII wieku. O jego dalszych losach nic nie wiemy, niemniej po tym wydarzeniu doszło do politycznej dezintegracji Mongołów. Najprawdopodobniej to właśnie w dekadzie lat sześćdziesiątych XII wieku urodził się Temudżyn (zm. 1227), syn Jesügeja, wnuka Kabuła. Jesügej zaręczył Temudżyna z Börte, córką Dej Seczena, jednego z wodzów Ongiratów, by wkrótce po tym wydarzeniu zostać otrutym przez Tatarów. Po jego śmierci podlegli mu ludzie rozproszyli się i jego pozbawiona stad rodzina wraz z małoletnim Temudżynem została pozostawiona samej sobie, z trudem walcząc o przetrwanie. Rywalizujący z Bordżiginami Tajcziuci nie zawahali się nawet przed porwaniem Temudżyna, ten jednak uciekł z niewoli. Okres izolacji rodziny Jesügeja skończył się kiedy Temudżyn udał się do Ongiratów po zaręczoną z nim niegdyś Börte i poślubiając ją odnowił dawny sojusz pomiędzy Bordżiginami a Ongiratami. Następnie Temudżyn udał się do Ong-chana (zm. 1203), władcy Kereitów, i przypominając mu że jego ojciec był „bratem krwi” (anda) chana, uznał że teraz ten jest dla niego „jak ojciec”. Ong-chan zaakceptował to roszczenie i obiecał Temudżynowi pomoc w ponownym zgromadzeniu podległych niegdyś jego ojcu ludzi, co samo w sobie wystarczyło by zaczęli oni gromadzić się pod przywództwem jego syna.

    Kaukaz – region na pograniczu Europy i Azji pomiędzy Morzem Czarnym a Kaspijskim wokół gór Kaukaz. Od północy graniczy z europejską częścią Rosji, od południa, w zależności od przyjmowanego podziału, z Bliskim Wschodem albo z Azją Zachodnią (Przednią).Baskak – urzędnik administracji Chanatu Kara Kitajów i imperium mongolskiego. Do jego obowiązków należało egzekwowanie obciążeń podatkowych, posiadał także ograniczone kompetencje wojskowe i nadzorcze.

    Wkrótce potem Merkici porwali Börte i Temudżyn wraz z Ong-chanem i swoim bratem krwi, Dżamuką (zm. 1205), pokonał ich w bitwie i odbił swoją żonę. Wojna z Merkitami miała miejsce gdzieś w latach 80-tych XII wieku i zwycięstwo w niej wydatnie powiększyło liczbę zwolenników Temudżyna. Kilka lat po jej zakończeniu obwołali go oni chanem. To doprowadziło do wojny pomiędzy nim a Dżamuką, który pokonał nowego chana w bitwie pod Dałan Bałdżit, co jednak nie zniszczyło wzrastającej siły Temudżyna. Datowanie tej bitwy w „Tajnej historii Mongołów” i u Raszida ad-Dina różni się o niemal dekadę, przy czym mało wiadomo o późniejszych działaniach Temudżyna. Gdzieś w tym okresie Ong-chan utracił władzę nad Kereitami i odzyskał ją dopiero dzięki pomocy Temudżyna, przy czym stało się to niedługo przed lub po tym jak w roku 1196 ten jako nominalny wasal Dżurdżenów współdziałając z ich siłami pokonał Tatarów. W ciągu kilku następnych lat Temudżyn zniszczył konkurencyjny mongolski ród Dżurkinów i wspólnie z Ong-chanem przedsięwziął zwycięską wyprawę na Najmanów. Następnie pokonał on Tajcziutów, jednak jego wzrastająca potęga spowodowała zawiązanie się przeciwko niemu w roku 1201 koalicji pod przywództwem Dżamuki, w skład której wchodzili m.in. Merkici, Najmanowie, syberyjscy Ojraci oraz resztka Tajcziutów. Temudżyn wraz z Ong-chanem rozbił tę koalicję, a w roku 1202 pokonał Tatarów i rozkazał stracić ich mężczyzn. W tym momencie Temudżyn był już co najmniej tak potężny jak Ong-chan i ten zaproponował by został on jego następcą. To jednak wzbudziło wrogość syna Ong-chana, Sengüma, który ostatecznie przekonał ojca do próby zdradzieckiego zamordowania chana Mongołów. Ta jednak nie powiodła się i mimo że Temudżyn został początkowo pokonany ostatecznie w roku 1203 rozbił on Kereitów i większość z nich rozdzielił pomiędzy swoich ludzi. Będąc teraz panem strategicznie położonej doliny Orchonu w latach 1204-1205 Temudżyn pokonał koalicję Najmanów, Merkitów, Ojratów i Dżamuki, przy czym ostatecznie stracił tego ostatniego. Tym samym wszyscy jego wrogowie zostali zniszczeni bądź zmuszeni do ucieczki i mimo tlącego się gdzieniegdzie oporu w roku 1205 Temudżyn stał się faktycznym władcą całej Wyżyny Mongolskiej.

    Kara Hülëgü (? - zm. 1252) – chan sprawujący władzę nad ułusem Czagataja w latach 1244/1245 do 1246 i ponownie w latach 1251 - 1252.Leszek Podhorodecki (ur. w 1934 w Pruszkowie, zm. w 2000 roku) – polski historyk, autor kilkudziesięciu książek i artykułów, w większości dotyczących I Rzeczypospolitej.

    Czyngis-chan[]

    Czyngis-chan
     Osobny artykuł: Czyngis-chan.

    Pozycję Temudżyna jako władcy nowej federacji koczowników potwierdził kurułtaj zwołany u źródeł Ononu w roku 1206, na którym obwołano go Czyngis-chanem, który to tytuł zazwyczaj odczytuje się jako „chan oceaniczny”, to jest uniwersalny. Plemiona wchodzące w skład nowego państwa stały się znane jako Mongołowie, niezależnie od swojego pochodzenia etnicznego, co było zgodne ze stepowym zwyczajem przyjmowania przez federację plemienną nazwy jej plemienia wiodącego. Jej dalsza ekspansja była nieunikniona, ponieważ tylko ona mogła być źródłem łupów, niezbędnych dla wynagrodzenia ciągle wzrastającej liczby zwolenników nowego chana i tym samym utrzymania przez niego władzy. W roku 1207 Czyngis-chan za pośrednictwem Dżocziego podporządkował sobie tzw. „ludy leśne”, zamieszkujące region Jeziora Bajkał, w tym Kirgizów i Ojratów. Jego pierwsza większa wyprawa była jednak skierowana przeciwko tanguckiemu państwu Xixia. Już w latach 1205 i 1207 Mongołowie przedsięwzięli pierwsze rajdy przeciwko Tangutom, a w roku 1209 wysłali przeciwko nim silną armię z zadaniem zdobycia ich stolicy. Tanguci obronili ją, jednak ich władca, Weiming Anquan (1206-1211), został zmuszony do uznania zwierzchności Czyngis-chana i oddania mu swojej córki za żonę. Tymczasem Ojraci doprowadzili Dżocziego do najmańskich i merkickich uciekinierów w rejonie Irtyszu, którzy zostali przez niego pokonani. Zginął wtedy wódz Merkitów Toktoa, zaś jego synowie uciekli na terytoria Ujgurów w Kotlinie Kaszgarskiej. Czyngis wysłał za nimi w pościg Dżebe i Sübeeteja, zaś obecność ich wojsk w regionie była być może bezpośrednią przyczyną podporządkowania się Ujgurów Mongołom na wiosnę 1209 roku. W sojuszu z Ujgurami Merkici zostali ostatecznie zniszczeni, ale pościg za nimi doprowadził do pierwszej, przypadkowej bitwy pomiędzy Mongołami a wojskami chorezmszaha Ala ad-Dina Mohammada (1200-1220), po której ich armia wycofała się na wschód. W tym samym czasie przywódca ocalałych Najmanów Küczlük (1213-1218) znalazł gościnne przyjęcie wśród Kara Kitajów, by w roku 1211 wykorzystując ich wojnę z Ala ad-Dinem Mohammadem zagarnąć władzę nad ich państwem dla siebie. W tej nowej sytuacji podlegli dotychczas Kara Kitajom Karłucy z regionu rzeki Ili wybrali podporządkowanie się Mongołom.

    Bajkał (ros. Озеро Байкал) – jezioro tektoniczne w Azji, zwane „Syberyjskim morzem” i "Błękitnym okiem Syberii", położone na terytorium Rosji (Syberia) w Republice Buriacji i obwodzie irkuckim. Jest ono najstarszym i najgłębszym jeziorem na świecie, a ponadto – pod względem powierzchni – drugim jeziorem w Azji i siódmym na świecie.Kajdu (albo Chajdu) (ur. ok. 1235/1236, zm. ok. 1301) – chan Mongołów z rodu Ugedeja, panujący w Turkiestanie i części Syberii od roku 1263 aż do śmierci.

    Najważniejszym przeciwnikiem Czyngis-chana była dżurdżeńska dynastia Jin, zarówno ze względu na jej położenie, potęgę i bogactwo, jak i historię walk z plemieniem Mongołów. Pozycja Dżurdżenów na terenach przygranicznych uległa osłabieniu, kiedy zabili oni w ich ocenie skrycie sprzyjającego Mongołom wodza Ongutów Ałakusz-digit-kuri (zm. 1207). Akcja ta przyniosła skutek odwrotny od zamierzonego, ponieważ jego następca zerwał z Dżurdżenami i uznał zwierzchność Mongołów. W roku 1211 Czyngis-chan wykorzystał terytorium Ongutów jako bazę do inwazji na Jin. Podczas gdy on dowodził armią centrum, zdobywając szereg dżurdżeńskich fortyfikacji na froncie północnym, Dżebe i Sübeetej atakowali w kierunku zatoki Pohaj, a Dżoczi spustoszył Shanxi. W trakcie tych walk na stronę Mongołów przeszło wielu koczowników służących Dżurdżenom, w szczególności Kitanów, a także niektórzy Chińczycy. Mongołowie rozbili główną armię Dżurdżenów w otwartej bitwie, jednak nie udało im się zdobyć żadnej z ich stolic i na początku 1212 roku wycofali się z większości zajętych terytoriów. Przez resztę 1212 roku Mongołowie nie prowadzili większych kampanii, jednak pozycja Dżurdżenów uległa dalszemu pogorszeniu w wyniku podniesionego przez Kitanów w Mandżurii buntu pod wodzą Yelü Liuge. W roku 1213 Mongołowie przeprowadzili kolejny atak, pustosząc północne części Hebei, Szantungu i Shanxi oraz docierając nawet do Huang He. Czyngis-chan zamierzał tym razem zdobyć centralną stolicę dynastii Jin, Zhongdu (dzis. Pekin), jednak zadanie to okazało się nadzwyczaj trudne. Na wiosnę 1214 roku zarówno zwierzęta, jak i ludzie w armii mongolskiej zaczęli chorować w ciepłym klimacie równiny. W tym momencie wśród Dżurdżenów doszło do zamachu stanu i cesarza Weishaowanga (1208-1213) zastąpił Xuanzong (1214-1223). Nowy cesarz zaproponował by Jin płaciło Mongołom trybut i ci przystali na te warunki. Kiedy jednak latem 1214 roku Dżurdżeni przenieśli stolicę do Kaifengu Czyngis-chan zinterpretował to jako przygotowanie do wojny i zaatakował ponownie. Opuszczone przez dwór i pozbawione nadziei na odsiecz Zhongdu 31 maja 1215 roku poddało się mongolskiej armii, która w znacznym stopniu składała się z byłych chińskich i kitańskich poddanych Jin. Mongołowie jednocześnie zdobyli dżurdżeńskie stolice zachodnią (Xijing; dzis. Datong), wschodnią (Dongjing; dzis. Liaoyang) i północną (Beijing, w Mandżurii). Nie był to koniec porażek Jin, ponieważ w roku 1214 wysłany w celu stłumienia buntu Yelü Liuge Puxian Wannu wykorzystał okazję do proklamowania się niezależnym władcą w Mandżurii, która tym samym została bezpowrotnie stracona, zaś w Szantungu wybuchła chłopska rebelia tzw. Czerwonych Płaszczy. W rezultacie tych wydarzeń terytorium Jin zostało zredukowane do regionu wokół Huang He i stało się ono buforowym państwem otoczonym przez Mongołów, Xixia, Czerwone Płaszcze w Szantungu i dynastię Song na południu.

    Kurułtaj - rada chanów mongolskich zbierająca się dla odbycia narad politycznych lub wyboru nowego wielkiego chana. Kompetencje tej rady nie były ściśle wyznaczone.Ludy tureckie (także turkijskie, turkskie, turskie, turańskie) – rodzina ludów wspólnego pochodzenia i kultury, posługujących się językami tureckiej rodziny językowej. Zamieszkują rozległe terytoria ciągnące się pasem od Azji Mniejszej przez Kaukaz, Azję Środkową i południową Syberię (pas ten ogólnie pokrywa się z Wielkim Stepem) aż niemal po Czukotkę oraz liczne izolowane terytoria w Europie wschodniej, na Bliskim Wschodzie i w Chinach. Ludy tureckie liczą dziś około 150 milionów ludzi.

    Czyngis-chan pod koniec 1215 roku powrócił do Mongolii, pozostawiając w Chinach swojego wodza Mukalego. Tymczasem Küczlük zaatakował mongolskich sojuszników w Azji Środkowej, w tym karłuckiego władcę Ałmałyku i Ujgurów. W odpowiedzi zimą 1216/1217 roku Czyngis-chan wysłał przeciwko Küczlükowi Dżebego. Ten umiejętnie wyzyskał wrogość miejscowej ludności wobec najmańskiego władcy i przyjął kapitulację dawnego baskaka Kara Kitajów, Hosimaili. Küczlük uciekł na południe, ale w roku 1218 Hosimaili na czele swych oddziałów doścignął go i zabił w rejonie Badachszanu. W tym samym czasie Dżoczi także walczył na zachodzie, gdzie wybuchło powstanie ludów leśnych, które stłumił na przełomie 1218 i 1219 roku. Pod koniec 1218 roku Mongołowie zajęli dawne terytoria Kara Kitajów i stanęli na granicy państwa Chorezmszahów. Jeszcze wiosną 1218 roku chorezmijski namiestnik Otraru zabił członków mongolskiej karawany i przejął ich majątek, zaś wysłani przez Czyngis-chana posłowie domagający się od chorezmszaha zadośćuczynienia za ten czyn zostali zabici. To wydarzenie stało się casus belli inwazji na Chorezm. Rozpoczęła się ona prawdopodobnie jeszcze w roku 1218 atakiem Dżebego na Ferganę. By mu się przeciwstawić Ala ad-Din Mohammad skoncentrował na tym kierunku wiele wojsk ściągniętych z innych regionów, osłabiając całościową obronę. Poza tym wbrew radom swoich dowódców nie zdecydował się on stawić czoła przeciwnikowi w otwartym polu, lecz rozproszył swoją armię tworząc z niej garnizony w poszczególnych miastach, co prawdopodobnie pozbawiło go wszelkich szans na zwycięstwo. Wiosną 1219 roku Dżoczi zaatakował tereny stepowe na północ od Syr-Darii, a latem Czyngis-chan wyruszył z głównymi siłami znad Irtyszu. Pozostawiając wojska dla oblegania Otraru, który ostatecznie padł w lutym 1220 roku po pięciomiesięcznym oblężeniu, skierował się on w stronę Buchary, by w marcu zdobyć zarówno to miasto, jak i Samarkandę. Na wieść o upadku Buchary chorezmszah wraz ze swoimi wojskami wycofał się za Amu-darię, by wkrótce w obliczu szybkości pochodu Mongołów uciec jeszcze dalej i ostatecznie schronić się na wyspie na Morzu Kaspijskim, gdzie zmarł na przełomie 1220 i 1221 roku. Przywódcą oporu wobec Mongołów stał się teraz syn Ala ad-Dina Mohammada, Dżalal ad-Din (1220-1231), który w 1221 roku zadał Mongołom jedyną poważną porażkę w tej kampanii w bitwie pod Parwanem. Jesienią tego roku Czyngis-chan pokonał go jednak w bitwie nad brzegami Indusu i zmusił do ucieczki do Indii. W trakcie najazdu Mongołowie dokonali straszliwych zniszczeń, doprowadzając m.in. do zagłady całych populacji takich miast jak Termez, Merw, Balch, Niszapur, Herat i Rej. Wysłani przez Czyngis-chana w pościg za Ala ad-Dinem Mohammadem Sübeetej i Dżebe dotarli do północnego Iranu, a następnie Kaukazu, gdzie dwukrotnie rozbili wojska gruzińskie, a potem różne plemiona kaukaskie i Kipczaków. Po przekroczeniu Kaukazu mongolscy wodzowie wkroczyli na stepy dzisiejszej południowej Rosji, gdzie w 1223 roku pokonali koalicję książąt ruskich i Kipczaków w bitwie nad Kałką. Niedługo przedtem lub potem Dżebe zmarł, ale Sübeetej dotarł aż nad Dniepr, by potem zawrócić na wschód i wdać się w krótkie starcie nad rzeką Kamą z Nadwołżańskimi Bułgarami, którzy potrafili stawić skuteczny opór i wygrać bitwę. W 1224 roku wojska Sübeeteja dotarły do zachodniej Mongolii.

    Chorezm – historyczna kraina nad dolną Amu-darią, obejmująca obszar dzisiejszego Uzbekistanu, Turkmenistanu i Iranu.Karakorum – stolica mongolskiego imperium w XIII wieku. Początkiem była baza wojenna założona przez Czyngis-chana w 1220. Stolicą została za wielkiego chana Ugedeja w 1234. Karakorum zbudowano w północnej Mongolii nad Orchon gol (Orchonem), w uświęconym tradycjami rejonie głównych siedzib władców imperiów koczowniczych od czasów Xiongnu. Do zasług Ugedeja należy rozbudowa tego ośrodka do rozmiarów rozległego, aczkolwiek niezbyt gęsto ani też niezbyt wspaniale zabudowanego miasta. Wyjątek stanowiły takie większe budowle, jak pałac wielkiego chana lub dwory innych książąt, czy też najwyższych dostojników państwowych. Poza częścią pałacową miasto posiadało dzielnicę kupiecką, gdzie przeważali muzułmanie, i rzemieślniczą, którą zamieszkiwali głównie Chińczycy. W Karakorum można było spotkać mistrzów rzemieślniczych uprowadzonych z krajów Azji zachodniej, Bliskiego Wschodu, a nawet Europy.

    Do roku 1223 Turkiestan i Chorasan zostały opanowane przez Mongołów, którzy nie zajęli jednak południowego i zachodniego Iranu, umożliwiając tym samym Dżalal ad-Dinowi późniejsze zorganizowanie oporu w tym regionie po powrocie z Indii. Czyngis-chan wycofał większość swojej armii i dotarł nad Irtysz latem roku 1224, zaś do centralnej Mongolii na wiosnę 1225 roku. Pozostawiony przez niego w Chinach Mukali, mimo dysponowania stosunkowo niewielkimi siłami, w roku 1216 oczyścił z jednostek dżurdżeńskich dolinę rzeki Liao, by w roku 1218 podjąć dalszą ofensywę, zakończoną zdobyciem ważnej twierdzy Taiyuan. Wtedy też Mongołowie pierwszy raz wkroczyli na terytorium Korei, zmuszając dwór Goryeo do płacenia rocznego trybutu w zamian za wycofanie wojsk. Do końca roku 1219 tylko południowy skrawek prowincji Shanxi pozostawał poza mongolską kontrolą. W roku 1220 Mukali opanował Hebei i zaatakował zachodni Szantung, zdobywając Jinan. Względna łatwość tej kampanii była spowodowana zaangażowaniem się od 1217 roku wojsk Dżurdżenów w wojnie przeciwko dynastii Song. Pod koniec 1220 roku Mukali pokonał nową armię Jin w bitwie nad brodem Huanglingkang na południowym brzegu Huang He, w pobliżu Kaifengu, i w rezultacie Mongołowie rozciągnęli swoją kontrolę nad większością terytorium Dzurdżenów na północ od tej rzeki, z wyłączeniem wschodniego Szantungu, zajętego przez Czerwone Płaszcze, i Shaanxi, które pozostawało w rękach Jin. Po klęsce kolejnej kontrofensywy Dżurdżeni wysłali do Czyngis-chana posła z propozycją zawarcia pokoju, ten jednak zażądał by cesarz Jin przyjął niższy tytuł króla (wang), tym samym akceptując jego zwierzchność, i oddał Shaanxi, co zostało uznane za warunki nie do przyjęcia. W połowie 1221 roku Mukali rozpoczął kampanię w Shaanxi i wschodnim Gansu, by na wiosnę pozostawić w Shaanxi swojego zastępcę, a samemu zatrzymać nową ofensywę Jin w rejonie Shanxi. Jednak nawet po powrocie Mukalego jesienią 1222 roku Mongołowie nie byli w stanie zdobyć wielu kluczowych miast Shaanxi, a ich ofensywa zdecydowanie straciła rozpęd kiedy Tanguci wycofali swoje posiłki, a wczesną wiosną 1223 roku Mukali zmarł. W roku 1224 Dżurdżeni zawarli pokój z Songami i przerzucili swoje oddziały do południowego Shanxi, odzyskując część terytoriów. Także Czerwone Płaszcze wykorzystały sytuację poszerzając swoje terytorium w Szantungu i na krótko zajmując część Hebei. Czyngis-chan po swoim powrocie z zachodu nie zwrócił się jednak przeciwko Dżurdżenom, ale Tangutom. Kiedy Mongołowie rozpoczynali wojnę z Chorezmem, Tanguci nie przysłali żądanych przez nich posiłków. Później wsparli oni Mukalego, ponieważ sami prowadzili wojnę z Jin, jednak na początku 1223 roku niespodziewanie wycofali swoje oddziały. W tej sytuacji Czyngis-chan zaproponował nowemu władcy Xixia Weiming Dewangowi (1223-1226) by ten przysłał swojego syna jako zakładnika gwarantującego jego przyszłą lojalność, ten jednak nie tylko nie spełnił tego żądania, ale jesienią 1225 roku zawarł pokój z Dżurdżenami. W odpowiedzi Czyngis-chan zmobilizował wielką armię i rozpoczął metodyczny, miasto po mieście, podbój państwa Tangutów, atakując je od zachodu. Ostatni władca Xixia, Weiming Xian (1226-1227), poddał siebie i swoją stolicę po półrocznym oblężeniu we wrześniu 1227 roku. Państwo Xixia zostało całkowicie zniszczone, jego ród panujący niemal wytępiony, a Tanguci wymordowani lub rozproszeni. Niedługo jednak przed ich ostatecznym upadkiem, prawdopodobnie 26 sierpnia 1227 roku, Czyngis-chan zmarł.

    Lista największych państw w historii – największe terytorialnie imperia i państwa jakie istniały na przestrzeni dziejów i – porównawczo – Polski (Rzeczypospolitej w największym osiągniętym terytorium w 1618 roku).Tümen (l. mn. tümet; por. stpl. ćma "mnóstwo", scs. tъma "10 tys., mnóstwo,; prawdopodobnie zapożyczone z jakiegoś języka tureckiego) – w średniowieczu oddział wojsk mongolskich liczący 10 000 wojowników. Czasami oznaczający oddział składający się z kilku minganów.

    Ugedej[]

    Ugedej
     Osobny artykuł: Ugedej.

    Pochodzenie Dżocziego, najstarszego syna Czyngis-chana, było wątpliwe, ponieważ urodził się on wkrótce po odbiciu Börte z niewoli Merkitów. Drugi syn Czyngis-chana, Czagataj, walcząc o sukcesję po ojcu nie wahał się sugerować merkickiego rodowodu swojego starszego brata. W sytuacji ostrego konfliktu pomiędzy swoimi dwoma najstarszymi synami Czyngis-chan desygnował na swojego następcę trzeciego z braci, Ugedeja (1229-1241). Ponadto zgodnie ze stepową tradycją jeszcze za swojego życia rozdzielił pomiędzy członków rodu panującego, tj. w szczególności swoich synów i braci, ułusy, czyli ludzi wraz z trzodami i pastwiskami. I tak według Dżowajniego Dżoczi otrzymał ziemie od Kajaliku i Chorezmu na wschodzie do Saksinu i Bułgaru na zachodzie, a stamtąd terytoria „tak daleko jak dotarły kopyta mongolskich koni”, co było prawdopodobnie aluzją do terenów rajdu Dżebego i Sübeeteja. Cza’adaj otrzymał ziemie rozciągające się od terytorium Ujgurów do Samarkandy i Buchary (bez tych miast), zaś jego sezonowe rezydencje leżały nad rzeką Ili, w okolicy miasta Ałmałyk. Ugedej otrzymał ziemie na północny wschód od jeziora Bałchasz, nad rzekami Imil i Czarny Irtysz w późniejszej Dżungarii, zaś jako najmłodszy (otczigin) Tołuj otrzymał koczowiska ojca, czyli prawdopodobnie doliny rzek Kerulen i Onon. Ponadto Czyngis-chan rozdzielił także swoje mongolskie oddziały – jego trzech najstarszych synów otrzymało po 4 tys. żołnierzy, zaś pozostałą po podziałach większość armii, 101 tys. żołnierzy, otrzymał Tołuj. Były mu one powierzone niejako w imieniu państwa i oczekiwano, że będzie w razie potrzeby oddawał je do jego dyspozycji, niemniej kontrola potomków Tołuja nad tak wielkimi siłami niechybnie wzmacniała ich pozycję w rywalizacji pomiędzy poszczególnymi gałęziami Czyngisydów. To także Tołuj został regentem imperium po śmierci Czyngis-chana i kontrkandydatem Ugedeja, chociaż niezbyt mocno forsowanym. Jesienią 1229 roku zwołany nad Kerulenem kurułtaj potwierdził przekazanie władzy Ugedejowi, który jako pierwszy z władców imperium przyjął tytuł „kaana” (tur. kagan, w jęz. pol. tytuł ten często jest oddawany jako Wielki Chan), by w ten sposób odróżnić się od swoich używających tytułu „chan” braci.

    Bitwa pod Legnicą – bitwa, która rozegrała się 9 kwietnia 1241 między rycerstwem dolno- i górnośląskim, mało- i wielkopolskim, w liczbie ok. 6 tysięcy wojowników oraz posiłkami cudzoziemskimi, w tym morawskimi i niemieckimi (głównie rycerstwo trzech zakonów: templariuszy, joannitów i krzyżaków) w liczbie ok. 2 tysięcy zbrojnych, a Mongołami (Tatarami, zwanymi Thartari – "z piekła rodem"), w liczbie ok. 8 tysięcy wojowników.Dinar – arabska złota moneta, bita w VII – XV wieku, używana głównie w handlu międzynarodowym. Początkowo moneta ważyła ok. 4,25 grama złota.

    Za Ugedeja Mongołowie kontynuowali ekspansję w trzech głównych kierunkach: przeciwko pozostałościom państwa Dżurdżenów, terenom Iranu i dalekiemu zachodowi, to jest ziemiom za Uralem, Rusi i Europie Wschodniej. Kaan był osobiście najbardziej zainteresowany wojną z Jin i w trakcie inwazji przedsięwziętej w 1231 roku osobiście dowodził armią centrum atakującą Shanxi, podczas gdy armia lewego skrzydła najechała Szantung, a armia prawego skrzydła Shaanxi. Działający pod nominalnym zwierzchnictwem Tołuja Sübeetej dotarł do północnego Syczuanu i Mongołowie poprosili Songów o zgodę na przejście przez ich terytorium w celu zaatakowania Kaifengu od południowego wschodu. Kiedy ci odmówili, armia mongolska wywalczyła sobie przejście siłą. Sübeetej został otoczony przez dżurdżeńskiego dowódcę Wanyan Heda na ośnieżonej górze Sanfeng, jednak zaatakował przeciwnika podczas gwałtownej śnieżycy i zwyciężył. Po tym zwycięstwie odniesionym na początku roku 1232 pozycje Jin kompletnie się załamały i latem wszystkie trzy mongolskie kolumny osiągnęły rejon Kaifengu. W tym momencie Ugedej i Tołuj poważnie się rozchorowali i kaan zawarł rozejm, po czym powrócił wraz z bratem do Mongolii. Ugedej ostatecznie wyzdrowiał, ale Tołuj jeszcze w tym samym roku zmarł. Pozostawiony na czele wojsk mongolskich w Chinach Sübeetej dokonał sabotażu zawartego przez Ugedeja rozejmu i wzmocnił ataki na Kaifeng. W lutym 1233 roku ostatni cesarz Jin, Aizong (1224-1234), uciekł z oblężonego miasta, które w maju wpadło w ręce Mongołów. Aizong schronił się w Caizhou w południowym Henanie i poprosił Songów o pomoc. Ci jednak woleli podjąć próbę odzyskania terytoriów utraconych niegdyś na rzecz Dzurdżenów i zawarli sojusz z Mongołami. Aizong został teraz oblężony przez siły mongolskie i dynastii Song w Caizhou, by po kilku miesiącach desperackiego oporu odebrać sobie życie. Wraz z zajęciem Caizhou przez Mongołów 9 lutego 1234 państwo Dżurdżenow przestało istnieć. Po jego upadku siły Songów podjęły próbę zajęcia całego Henanu, jednak szybko zostały przepędzone przez Mongołów. Na kurułtaju w roku 1235 postanowiono dokonać podboju państwa Songów, ale przez pozostałą część panowania Ugedeja Mongołowie byli zajęci ekspansją na południu i zachodzie. Jednocześnie z najazdem na Jin Mongołowie zaatakowali także Koreę. Tajemnicza śmierć mongolskiego posła w roku 1225 posłużyła za pretekst do przedsięwziętej jesienią 1231 roku inwazji, która w grudniu tego roku zakończyła się otoczeniem stolicy Goryeo, Kaegyǒng (dzis. Kaesŏng). Dwór Goryeo przeniósł się jednak na wyspę Kanghwa w pobliżu wybrzeża Morza Żółtego i będąc w ten sposób poza zasięgiem nieprzyjacielskich wojsk odmawiał żądaniom Mongołów, pomimo straszliwych spustoszeń jakich ci dopuścili się podczas kolejnych najazdów w latach 1232 i 1235-1239.

    Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość – 3531 km, powierzchnia zlewni – 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty – Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.Chanat Kara Kitajów (albo Karakitajów, Karakitanów) (mong. Хар Хятад - Czarni Kitanowie) albo Zachodnia dynastia Liao (chiń. upr.: 西辽; chiń. trad.: 西遼; pinyin: Xī Liáo) – państwo w Turkiestanie z ośrodkiem w dolinie rzeki Czu i Siedmiorzeczu, istniejące w latach ok. 1130 do 1218, założone przez Kitanów, którzy uciekli na zachód po upadku dynastii Liao.

    W Iranie jeszcze w roku 1228 Mongołowie zaatakowali Dżalal ad-Dina, jednak w bitwie pod Isfahanem 25 sierpnia 1228 roku ponieśli tak ciężkie straty, że wycofali się na północ. Systematyczny podbój pozostałości państwa Chorezmszahów rozpoczął się kiedy w roku 1229 Ugedej wysłał do Iranu armię pod wodzą Czormagana. Sytuacja Mongołów była o tyle korzystna, że prowadzący ciągłe wojny ze swoimi sąsiadami Dżalal ad-Din 10 sierpnia 1230 roku poniósł klęskę w bitwie u stóp góry Jasy Czaman, w pobliżu Erzincanu, z koalicją sułtana Rumu, władcy Dżeziry Al-Malika al-Aszrafa (1229-1237) i ajjubidzkich książąt. Armia Czormagana pojawiła się w Iranie wkrótce po tym wydarzeniu i Dżalal ad-Din był zmuszony uciekać przed jej pościgiem. W ciągu roku Czormagan zajął Tebriz i Maraghę, dwa główne ośrodki Azerbejdżanu Irańskiego i zarazem rezydencje chorezmszaha, zaś błąkający się w górach z garstką swych ludzi Dżalal ad-Din w sierpniu 1231 roku zginął z ręki Kurdów nieopodal Majjafarikinu (dzis. Silvan). Czormagan następnie dopilnował podporządkowania się Mongołom rządzących Farsem Salghurydów i Kermanem Kutlugchanów, by później rozpocząć oblężenie Isfahanu, który opierał się do roku 1235/1236. W roku 1237 Czormagan zajął Dżezirę. Jego siły potykały się często z wojskami Abbasydów, jednak nie podjęto wówczas żadnej większej kampanii przeciwko Bagdadowi. Najważniejszym osiągnięciem Czormagana był jednak podbój Azerbejdżanu i Arranu, które to terytoria w przyszłości miał stać się głównym ośrodkiem państwa Ilchanidów, oraz podporządkowanie Mongołom w latach 1236-1239 Królestwa Gruzji oraz szeregu lokalnych dynastii Zakaukazia.

    Kitanowie – koczowniczy lud azjatycki, który w X wieku zdominował obszar rozciągający się od Korei na wschodzie do Ałtaju na zachodzie i podbijając część północnych Chin ustanowił Dynastię Liao (907-1125). Od nazwy tego ludu pochodzi "Kataj", jedna ze starszych nazw Chin w językach europejskich.Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

    Największy rozmach terytorialny w czasie panowania Ugedeja miały podboje na zachodzie. Jeszcze Czyngis-chan zlecił Dżocziemu zadanie podboju Kipczaków i Rusi, ten jednak go nie zrealizował przed swoją śmiercią w roku 1227. Już w roku 1229 Ugedej wysłał armię w sile trzech tümenów by oczyściła region dolnej Wołgi przed zamierzonym atakiem na zachód. Plemiona wschodnich Kipczaków stawiły jednak nadspodziewanie silny opór pod przywództwem lokalnego wodza, Baczmana (zm. 1236), opóźniając o kilka lat planowaną inwazję terenów za Uralem. Ostatecznie decyzję o wysłaniu wielkiej wyprawy na zachód podjęto na kurułtaju w roku 1235. Formalnie miał nią dowodzić syn Dżocziego Batu, jednak rzeczywistą kontrolę nad operacjami wojskowymi sprawował towarzyszący mu Sübeetej. Pierwszym celem ataku Mongołów była Bułgaria Wołżańsko-Kamska, która została przez nich podbita jesienią 1236 roku. W tym samym czasie dowodzący lewym skrzydłem mongolskiej armii Möngke (1251-1259) zaatakował Kipczaków. Jeden z ich wodzów, w źródłach chińskich nazywany Hulusuman, poddał się Mongołom jeszcze przed rozpoczęciem inwazji, jednak pokonanie i zabicie Baczmana wymagało przedsięwzięcia trudnego pościgu po bagnistych terenach delty Wołgi. Zimą 1236/1237 roku Möngke ostatecznie zdobył jednak jego położoną na wyspie bazę. Śmierć z rąk Mongołów spotkała też wodza Alanów. W grudniu 1237 roku Mongołowie zdobyli Riazań, a następnie jego los podzieliły kolejno Kołomna, Moskwa, Włodzimierz i Suzdal. Wielki Książę Włodzimierski Jerzy II (1212-1216, 1218-1238) został pokonany w dwóch bitwach, przy czym w drugiej z nich zginął. Na początku marca 1238 roku Mongołowie zajmowali czternaście miast, ale wiosenne roztopy zmusiły ich do zaniechania marszu na Nowogród i wycofania się na stepy. W tym samym roku udało im się jednak podporządkować sobie zamieszkujące rejon rzeki Ural ludy Burtas i Baszkirów oraz przedsięwziąć kolejny atak na Kipczaków, w rezultacie którego czterdzieści tysięcy z nich pod wodzą Kötena (zm. 1241) uciekło na Węgry. 26 grudnia 1238 roku Mongołowie splądrowali Sudak, po czym niemal dwa kolejne lata spędzili na konsolidacji dotychczasowych podbojów. W roku 1239 zajęli Czernihów i zniszczyli stolicę Alanów, a 6 grudnia 1240 roku zdobyli Kijów, „kończąc erę ruskiej historii”. Po upadku Kijowa wojska Batu zajęły kolejne miasta Księstwa halicko-wołyńskiego. Jego władca, Daniel Halicki (1228-1264), uciekł na Węgry. To właśnie one były celem kolejnej kampanii Batu w Europie Wschodniej, jednak w celu uniemożliwienia wysłania posiłków Węgrom Mongołowie najpierw zaatakowali Polskę. Siły dowodzącego najazdem Ordy 13 lutego 1241 roku splądrowały Sandomierz, a 22 marca Kraków, zaś 9 kwietnia zniszczyły wojska polskich książąt w bitwie pod Legnicą, przy czym dowodzący nimi Henryk II Pobożny (1238-1241) zginął. Po tym zwycięstwie siły Ordy ruszyły na Morawy, by dołączyć do armii działającej na Węgrzech. Batu wraz z Sübeetejem wkroczyli na Węgry przez Przełęcz Werecką, podczas gdy inna mongolska armia uderzyła na Siedmiogród. Ze względu na fizyczne podobieństwo Kipczaków do Mongołów, jak i obecność ich pobratymców w armii tych ostatnich, wśród Węgrów pojawiły się pogłoski o ich współpracy z najeźdźcami. W rezultacie Köten został zlinczowany przez rozgniewany tłum, a ocaleli z pogromu Kipczacy wyruszyli na południe w kierunku Bułgarii, po drodze plądrując i walcząc z węgierskimi oddziałami zmierzającymi na miejsce koncentracji królewskiej armii. W rezultacie tego zamieszania i szybkości mongolskiego pochodu królowi Beli IV (1235-1270) nie udało się zmobilizować wszystkich dostępnych sił. Mimo to w stoczonej 11 kwietnia 1241 roku bitwie na równinie Mohi Mongołowie byli bliscy przegranej, i zwyciężyli dopiero gdy Sübeetej obszedł pozycje nieprzyjaciela nad rzeką Sajó przeprawiając się po moście pontonowym w dolnym jej biegu. Po zniszczeniu armii Beli Mongołowie spalili Peszt, po czym pozostali na Węgrzech przez lato i jesień, zamierzając widocznie w nich pozostać. W Boże Narodzenie 1241 roku zniszczona została Buda, a mongolscy zwiadowcy dotarli aż na przedmieścia Wiednia. Bela schronił się w położonym na wyspie u wybrzeży Dalmacji mieście Trogir i ścigający go Kadaan nie był w stanie zmusić jego mieszkańców do wydania króla. Ugedej zmarł 11 grudnia 1241 roku i na wieść o tym na wiosnę 1242 roku Batu wraz ze swoją armią wycofał się z Węgier.

    Farab (t. Otrar; kaz. Отырар) – słynne niegdyś na całą Azję Środkową miasto na Jedwabnym Szlaku, w pobliżu dzisiejszego miasta Karatau w Kazachstanie. Leży 170 km na północny zachód od Szymkentu i 60 km od Turkiestanu.Syr-daria (w starożytności Jaksartes) – rzeka w Uzbekistanie, Tadżykistanie i Kazachstanie. Długość 2212 km, powierzchnia dorzecza 219 tys. km².

    Güjük[]

    Zgodnie z mongolskim prawem zwyczajowym po śmierci głowy rodziny jego wdowa administrowała pozostawionym przez nią majątkiem do czasu gdy najstarszy syn osiągnął dojrzałość. Na tej podstawie regencję po śmierci Ugedeja objęła wdowa po nim, Töregene-katun, przy czym nie zawahała się ona przed dymisją lub wręcz zabiciem większości najwyższych urzędników za panowania jej męża, na których miejsce wprowadziła własnych faworytów, co spotkało się z opozycją wielu Czyngisydów. Najpoważniejszym kandydatem do objęcia dziedzictwa po Ugedeju był najstarszy syn jego i Töregene, Güjük (1246-1248), lecz jego kandydatura była nie do przyjęcia dla głowy Ułusu Dżocziego, Batu, ponieważ od czasu ich sporów podczas wielkiej wyprawy na zachód ci dwaj potomkowie Czyngis-chana byli osobistymi wrogami. Batu odwlekał jak mógł odbycie kurułtaju, na którym mogłoby dojść do wyboru Güjüka, i w rezultacie okres interregnum po śmierci Ugedeja trwał aż cztery i pół roku. W tym czasie większe operacje wojskowe generalnie uległy zawieszeniu. Jedynie na Bliskim Wschodzie następca Czormagana, Bajdżu, w roku 1243 pokonał anatolijskich Seldżuków w bitwie pod Köse Dağ i zmusił ich do uznania mongolskiej zwierzchności, a w Chinach w ramach kampanii przeciwko Songom na południe od rzeki Huai zdobyto Shouchou (dzis. Shouchun w Anhui). Ostatecznie kurułtaj odbył się latem 1246 roku i pod nieobecność Batu (potomków Dżocziego reprezentował jego brat, Orda) Güjük został obwołany kaanem. Po objęciu tronu syn Ugedeja przywrócił do łask jego dawnych urzędników i bezlitośnie ukarał faworytów matki. Przystąpił także energicznie do przywracania autorytetu władzy centralnej, odwołując jarłyki i pajdze wydane po śmierci swojego ojca. Nie zawahał się również przed odebraniem rządów nad ułusem Cza’adaja jego wnukowi, Kara Hüleü, i mianowaniem na jego miejsce swojego przyjaciela, Jisü Möngke. Ambicją Güjüka było dalsze poszerzenie terytoriów Mongołów na zachodzie, to jest w Europie i na Bliskim Wschodzie, jednak wszelkie dalekosiężne kampanie nie były możliwe, dopóki w Ułusie Dżocziego rządził wrogi kaanowi Batu. Stąd na wiosnę roku 1248 Güjük wyruszył wraz ze swoją armią w kierunku Ułusu Dżocziego, jednak niedługo po rozpoczęciu wyprawy zmarł, prawdopodobnie otruty przez wysłanników Batu.

    Stanisław Kałużyński (ur. 6 sierpnia 1925 roku w Świerczowie, zm. 6 stycznia 2007) – profesor zwyczajny, doktor habilitowany, światowej sławy ałtaista, językoznawca i badacz kultury Azji Środkowej i Syberii, mongolista i jakutolog, popularyzator wiedzy o Mongolii, w latach 1970-2004 członek komitetu redakcyjnego „Rocznika Orientalistycznego”, oraz w latach 1974-2005 serii „Prace Orientalistyczne”. Autor blisko 150 prac naukowych, wykładowca uniwersytecki.Jenisej (ros. Енисей) – rzeka w azjatyckiej części Rosji, w Syberii środkowej. Jej długość wynosi 4102 km, a powierzchnia dorzecza 2580 tys. km. Powstaje z połączenia Wielkiego i Małego Jeniseju, w pobliżu miasta Kyzył. W górnym biegu przełamuje się przez pasma górskie Sajanu Wschodniego i Sajanu Zachodniego. W środkowym i dolnym biegu, Jenisej oddziela Nizinę Zachodniosyberyjską od Wyżyny Środkowosyberyjskiej. W odległości ok. 300 km od ujścia do Morza Karskiego dzieli się na szereg ramion. Niemal na całej długości żeglowna, dostępna dla statków morskich na odcinku ok. 1000 km od ujścia. Jenisej jest najbardziej zasobną w wodę rzeką syberyjską, dzięki czemu posiada olbrzymi potencjał energetyczny, wykorzystywany przez liczne elektrownie wodne.

    Möngke[]

    Po śmierci Güjüka regencję przejęła wdowa po nim, Oguł Kajmysz, którą Batu zmusił do złożenia przyrzeczenia że pozostawi u władzy urzędników zmarłego kaana. Ögödeidzi nie byli w stanie zjednoczyć się wokół jednego kandydata, podczas gdy Dżoczydzi i Tołujidzi osiągnęli porozumienie wokół kandydatury najstarszego syna Tołuja, Möngkego (1251-1259). W roku 1250 zorganizowany przez nich na terytorium Dżoczydów kurułtaj obwołał Möngkego kaanem przy obecności niewielkiej tylko liczby przedstawicieli Ögödeidów i Cza’adaidów. Protesty Ögödeidów, którzy zaczęli kwestionować legalność wyboru Möngkego, sprawiły, że zwołano drugi kurułtaj, tym razem w tradycyjnym regionie pomiędzy Kerulenem a Ononem. W lecie 1251 roku potwierdził on wybór Möngkego, po czym nastąpiła krwawa rzeź potomków Ugedeja i Cza’adaja, którzy mieli podobno próbować zamachu stanu. Ułus pozostałych przy życiu potomków Ugedeja został zamieniony w zespół porozrzucanych po terytorium Azji Wewnętrznej apanaży, a terytorium ułusu Cza’adaja w Mawarannahrze uległo ograniczeniu na rzecz Dżoczydów. W ten sposób „Möngke zabezpieczył swą pozycję, ale zła wola pozostała i ostatecznie znalazła odbicie w długoterminowym oporze w stosunku do władzy jego i jego następców ze strony Kajdu, który ustanowił konkurencyjny reżim w Syberii i innych”.

    Ilchanidzi (albo Hulagidzi) – dynastia pochodzenia mongolskiego rządząca w latach 1256-1335 państwem powstałym w wyniku rozpadu imperium mongolskiego na terenach Bliskiego Wschodu. Jej nazwa pochodzi od tytułu „ilchan”, używanego przez jej władców, których nazywa się czasem także Hulagidami, od imienia założyciela dynastii.Chrześcijaństwo, chrystianizm (gr. Χριστιανισμóς, łac. Christianitas) – monoteistyczna religia objawienia, bazująca na nauczaniu Jezusa Chrystusa zawartym w kanonicznych ewangeliach. Jej wyznawcy uznają w nim obiecanego Mesjasza i Zbawiciela, który ustanowił Królestwo Boże poprzez swoje Zmartwychwstanie. Kanon wiary chrześcijańskiej został spisany w Nowym Testamencie i przekazywany jest przez Kościoły.

    Na kurułtaju roku 1251 podjęto także decyzje o dalszych podbojach na terenie Bliskiego Wschodu, Korei i Chin. Wysłany na Bliski Wschód brat Möngkego, Hüleü (1256-1265), wezwał miejscowych władców do podporządkowania się Mongołom, zapewniając że ich celem jest zniszczenie nizarytów (asasynów), którzy kontrolowali wiele niedostępnych twierdz, zagrażając mongolskiemu panowaniu. Odzew był błyskawiczny, „gremialnie przybywali władcy z Azji Mniejszej, Zachodniego Iranu (tzw. Irak Perski), Chorasanu, Azerbejdżanu, Gruzji, Arranu, którzy obawiając się gniewu Hulagu [tj. Hüleü], deklarowali swoją pomoc w wyprawie przeciwko asasynom”. W roku 1256 Hüleü zdobył szereg twierdz nizarytów i doprowadził do poddania się ich przywódcy, Chorszaha (1255-1257). Na rozkaz Möngkego pojmani nizaryci z Chorszahem na czele zostali zabici. W tym samym roku wysłany przez Hüleü Bajdżu ponownie podbił seldżucką Anatolię, pokonując sułtana Kajkawusa (1246-1260) w bitwie pod Akseraj. Po zniszczeniu nizarytów Hüleü wezwał do podporządkowania się kalifa Al-Mustasima (1242-1258), a spotkawszy się z odmową wyruszył przeciwko jego stolicy, Bagdadowi. Miasto padło w lutym 1258 roku i Mongołowie zabili zarówno kalifa, jak i większość jego mieszkańców. W międzyczasie przedsięwzięto szereg kampanii towarzyszących, zdobywając mniejsze miasta Iraku i zachodniego Iranu oraz atakując Sistan i Kaszmir.

    Chan – głowa chanatu, tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej i Europy Wschodniej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich.Iran (pers. ايران – Irān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

    Czwarta mongolska wyprawa na Koreę w roku 1253 doprowadziła do tego, że rok później Goryeo przysłało na zakładnika następcę tronu księcia Jeona (1259-1274) i rozpoczęło płacenie trybutu. Jednak król Gojong (1213-1259) nadal ociągał się z osobistym złożeniem hołdu kaanowi. W rezultacie Mongołowie przedsięwzięli trzy kolejne ekspedycje w latach 1254, 1255 i 1257, podczas których Goryeo poniosło wielkie straty materialne i w ludziach. Niemniej Korea podporządkowała się Mongołom dopiero po śmierci Gojonga, kiedy powracający z mongolskiego dworu książę Jeon objął władzę jako Wonjong. W Chinach Möngke nakazał swojemu bratu Kubiłajowi (1260-1294) podbić Królestwo Dali w Junnanie, czego ten dokonał w latach 1253-1254. Podboju Junnanu dokończył syn Sübeeteja, Uriangkadaj, który po pokonaniu lokalnych plemion w roku 1257 zaatakował Wietnam, po zdobyciu Hanoi zmuszając jego władcę do uznania zwierzchności imperium mongolskiego. W rezultacie ziemie Songów zostały okrążone od południa. W roku 1258 Möngke osobiście zaatakował Syczuan, zajmując w nim szereg miast. W roku 1259 do ataku przyłączyły się armie Kubiłaja, który wyruszył przeciwko miastu Ochou (dzis. Wuchang) w środkowym biegu Jangcy, Taghaczara, atakującego Huainan (dzis. Anhui), i Uriangkadaja, z południowego Junnanu mającego połączyć się z Kubiłajem. Ten koncentryczny atak na Song załamał się jednak, kiedy Möngke zmarł 11 sierpnia 1259 podczas oblężenia Hechou (dzis. Hechuan), prawdopodobnie na skutek zarazy.

    Ambakaj - chan mongolski z połowy XII wieku. Syn Sengüma Mądrego, krewny i następca pierwszego chana Mongołów - Kabuła, żonaty z Orbaj i Sokotaj. Przywódca rodu Tajczutów.Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, Darja-je Chazar; ros. Каспийское море, Kaspijskoje morie; azer. Xəzər dənizi; kaz. Каспий теңізі, Kaspij tengyzy; turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km² (zmieniającą się wskutek wahań poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Dla porównania powierzchnia całkowita Polski to ok. 313 tys. km². Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od słodkowodnej części północnej do 10-12‰ w części środkowej i południowej i do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętej zatoce Kara-Bogaz-Goł. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie. W epoce antycznej i przez znaczną część średniowiecza powszechnie uważano, że Morze Kaspijskie stanowi zatokę wielkiego oceanu północnego (pogląd taki głosili m.in. Eratostenes, Strabon, Pomponiusz Mela, Izydor z Sewilli).

    Rozpad imperium[]

    Kubiłaj
    Hüleü

    Przed udaniem się do Chin Möngke pozostawił w Karakorum swojego najmłodszego brata, Aryka Böge (zm. 1266), który rozpoczął przygotowania do przejęcia władzy. Na wieść o tym Kubiłaj pospiesznie zorganizował kurułtaj w pobliżu ośrodka swoich posiadłości w Chinach, Kaiping, gdzie 5 maja 1260 roku ogłoszono go kaanem. Aryk Böge nie uznał tego odbytego pod nieobecność większości Czyngisydów kurułtaju za legalny i wkrótce jego zwolennicy proklamowali go kaanem w Karakorum. W ten sposób rozpoczęła się wojna pomiędzy braćmi. Aryk Böge był popierany przez regentkę ułusu Cza’adaja, Organę, oraz nowego chana ułusu Dżocziego, Berke (1257-1266). Kubiłaj próbował obalić Organę wysyłając wnuka Cza’adaja Abiszkę, jednak protegowany Aryka Böge, Ałgu (1260-1266), okazał się skuteczniejszy w przejmowaniu kontroli nad posiadłościami Cza’adaidów. Zamieszanie panujące w Azji Środkowej pogłębiał bunt wnuka Ugedeja, Kajdu (zm. 1301), który już w roku 1256 aresztował wysłannika Möngkego, teraz zaś zmierzał do zaognienia konfliktu pomiędzy potomkami Tołuja, mając nadzieję na zniszczenie potęgi ich rodu. Oprócz tego istniały także napięcia pomiędzy Berke a Hüleü. Za czasów Batu Iran, a w szczególności Azerbejdżan, był uważany za część ułusu Dżocziego, wysłany zaś na te tereny przez Möngkego Hüleü zaczął podporządkowywać miejscową administrację sobie. Ponadto Berke był muzułmaninem i miał protestować przeciwko atakowaniu, a następnie zabiciu kalifa. W rezultacie zagrożony Hüleü czuł się zmuszony do wycofania wraz z większością swych sił z Syrii, gdzie prowadził kampanię przeciwko Ajjubidom i mamelukom. Pozostawiony na czele pomniejszonej armii dowódca Hüleü, Kitboga, został pokonany przez mameluków w bitwie pod Ajn Dżalut 3 września 1260 roku i „był to koniec panowania Mongołów w Syrii i Egipt uwolnił się od groźby mongolskiego najazdu”.

    Dynastia Song (chiń.: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch’ao) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.Języki tureckie albo turkijskie (dla wyraźniejszego odróżnienia od języka tureckiego będącego jedynie członkiem całej rodziny) - najliczniejsza podrodzina języków ałtajskich, obejmująca około 140 mln mówiących. Zamieszkują oni obszar Azji Mniejszej (Turcja), Zakaukazia (Azerbejdżan), Azji Środkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) i Syberii (Jakucja), a także Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze). Dzielą się na następujące grupy: bułgarską (dziś tylko język czuwaski), oguzyjską, kipczacką, karłucką czyli krachanidzką, północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański) i południowosyberyjską.

    Wzbierająca wojna domowa w imperium mongolskim zahamowała nie tylko jego ekspansję na Bliskim Wschodzie. W roku 1259 Berke przedsięwziął najazd na Polskę i jego dowódca Burundaj splądrował Kraków i Sandomierz, uprowadzając na stepy ogromną liczbę jeńców. Siły mongolskie zaatakowały też Litwę i Prusy. Po najeździe na Polskę, w 1260 lub początku 1261 roku, Berke wysłał poselstwo do Ludwika IX (1226-1270) z żądaniem poddania się, równocześnie naciskając na Belę IV by ten zawarł przymierze z Mongołami i stanął u ich boku w kampanii przeciwko łacińskim sąsiadom. Berke jednak nigdy nie zrealizował swoich planów inwazji na Europę. Wojna pomiędzy nim a Hüleü wybuchła ostatecznie w roku 1261 i doszło do masakry oddziałów Dżoczydów, które służyły w Iranie. Część sił Dżoczydów zbiegła do mameluków, gdzie otrzymała azyl od sułtana Bajbarsa (1260-1277) i została wcielona do jego armii. W roku 1262 Berke zawarł sojusz z Bajbarsem i „był to pierwszy przypadek, kiedy książę mongolski okazał gotowość do nawiązania przyjaznych stosunków z zewnętrzną (i nadal niepodporządkowaną) siłą, dzieląc z nią wrogość wobec współbraci mongolskich”. Usadowiony w Karakorum Aryk Böge potrzebował dostaw żywności z Chin, które kontrolował Kubiłaj. W odpowiedzi Aryk Böge przeniósł swoją bazę do rolniczej kolonii Kem-Kemdżij w dzis. Tuwie i ziem Kirgizów nad Jenisejem (dzis. Chakasja). W sierpniu Kubiłaj zajął Mongolię, a 27 października tego roku wodzowie Aryka Böge zostali pokonani pod Guzang (dzis. Wuwei). Kubiłaj wrócił do Chin, a w następnym roku Aryk Böge przepędził jego garnizony w Mongolii. Podczas jej powtórnej inwazji Kubiłaj pokonał siły swojego brata 27 listopada 1261 roku w bitwie nad jeziorem Szimu’ultu (na północ od dzisiejszego Zhangjiakou), jednak straż tylna Aryka Böge pod wodzą syna Möngkego Asudaja zadała ciężkie straty zbyt pewnym siebie po odniesionym zwycięstwie oddziałom przeciwnika. Bitwy, zimno i blokada zdziesiątkowały jednak siły Aryka Böge. Dodatkowo kiedy zaczął on dokonywać rekwizycji na terytoriach podlegających Ałgu, ten w roku 1262 przeszedł na stronę Kubiłaja. Mimo że Asudajowi udało się pokonać Ałgu, sytuacja pozbawionego wystarczającego zaopatrzenia Aryka Böge stawała się krytyczna. W trakcie zimy 1263/1264 roku rozpoczęły się dezercje z jego obozu i w obliczu kolejnego ataku Kubiłaja Aryk Böge poddał się swojemu bratu 21 sierpnia 1264 roku. Aryk Böge zmarł w niewoli w 1266 roku, co dało pożywkę spekulacjom na temat jego otrucia.

    Huai He (chin.: 淮河; pinyin: Huái Hé) – rzeka we wschodnich Chinach o długości 1094 km i powierzchni dorzecza 186 000 km², lewy dopływ Jangcy. Na całej swej długości płynie przez Nizinę Chińską. Duże wahania stanu wód, w okresie letnim zasilana opadami monsunowymi rozlewa się na szerokość ponad 20 km, prowadząc wtedy nawet do 20 tys. m³ wody/s. Rzeka płynie w obwałowaniach, w znacznej części powyżej poziomu otaczającej niziny, co powoduje katastrofalne powodzie (np. w 1938 roku – 600 tys. ofiar w ludziach). W latach pięćdziesiątych niebezpieczeństwo powodzi znacznie ograniczono, wykonując rozległe prace regulacyjne i budując liczne zbiorniki.Liaoyang (chin.: 辽阳; pinyin: Liáoyáng) – miasto o statusie prefektury miejskiej w północno-wschodnich Chinach, w prowincji Liaoning, na wschód od miasta Anshan. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 742 723. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 1 791 951 mieszkańców. Ośrodek przemysłu maszynowego, chemicznego, cementowego, papierniczego, włókienniczego i spożywczego.

    Pomimo pokonania swojego brata Kubiłajowi nie udało się przywrócić jedności mongolskiemu imperium. Jego władzy nadal nie uznawał Kajdu oraz Berke, a wkrótce wypowiedział mu posłuszeństwo także nowy chan ułusu Cza’adaja, Barak (1266-1271). W związku z tym Kubiłaj został odcięty od uznającego jego autorytet Hüleü w Iranie, który założył tam dynastię Ilchanidów, i jego zwierzchność nad tymi ostatnimi miała charakter czysto nominalny. Kubiłaj w roku 1266 przeniósł stolicę z Karakorum do Dadu (dzis. Pekin) i poświęcił większość swojej energii podbojowi Chin, a nie pokonaniu swoich mongolskich rywali. W roku 1271 przyjął on chińską nazwę Yuan dla założonej przez siebie w Chinach dynastii i zaczął występować przed swymi chińskimi poddanymi wyposażony we wszystkie tradycyjne atrybuty chińskiego cesarza, z popieraniem kultu przodków i wystawieniem ołtarza Konfucjuszowi włącznie. Ten krok w stronę sinizacji był tylko elementem szerszego procesu przyjmowania przez Mongołów na zajmowanych terytoriach kultury, religii, a często także języka ludów podbitych. Na zachodzie imperium odpowiednikiem sinizacji była stopniowa islamizacja, czego przykładem może być nawrócenie Berke, a także późniejsze Ghazana (1295-1304), Özbega (1313-1341) i Tarmaszirina (1331-1334). W rezultacie „mówiący różnymi językami, pokładający zaufanie w różnych religiach i dążący do różnych celów w różnych habitatach Mongołowie nie mogli dłużej stanowić jednego organizmu politycznego”. Terytorium imperium stało się areną walk pomiędzy poszczególnymi gałęziami rodu Czyngis-chana, które utworzyły faktycznie samodzielne państwa. W roku 1304 następcy Kubiłaja, Temürowi Öldżejtü (1294-1307), po pokonaniu Kajdu udało się zawrzeć pokój z jego synem Czeperem (1303-1306) i na powrót doprowadzić do uznania jego zwierzchnictwa przez wszystkich Czyngisydów. Jednak już rok później ponownie wybuchła wojna, co było widomym świadectwem tego że rezydujący w Chinach kaan faktycznie nie kontroluje zdolnych do prowadzenia całkowicie samodzielnej polityki wyłonionych z dawnych ułusów państw. Pomimo tego że okresowo ich przywódcy nadal nominalnie uznawali zwierzchność kaana, to na początku XIV wieku ostatecznie ukształtowały się cztery odrębne państwa sukcesyjne po imperium mongolskim: założona przez Kubiłaja dynastia Yuan w Chinach, Ułus Dżocziego (Złota Orda) w Europie Wschodniej oraz części zachodniej Syberii i Azji Środkowej, Chanat Czagatajski w reszcie Azji Środkowej i Ilchanat w Iranie.

    Tuwa, Republika Tuwy (ros. Тува lub Тыва, tuwin. Тыва; historyczne nazwy: Tannu-Tuwa, Урянхайский край – Kraj Urianchajski) – republika autonomiczna w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej. Graniczy z Mongolią oraz rosyjskimi jednostkami administracyjnymi: Republiką Ałtaju, Chakasją, Krajem Krasnojarskim, obwodem irkuckim i Buriacją.Chanat Czagatajski – chanat mongolski powstały z ułusu syna Czyngis-chana Czagataja (zm. 1244/1245), obejmujący większość terytorium Azji Środkowej do momentu rozpadu w latach 1346-1370.

    Struktura Imperium w dobie jego rozkwitu[]

    Struktura administracyjna[]

    Na czele Imperium stała zawsze osoba zwana Wielkim Chanem. Wielki Chan był wybierany przez kurułtaj, czyli zjazd wszystkich chanów. Kurułtaj mógł teoretycznie wybrać na wielkiego chana dowolną osobę ze swojego grona, jednak w praktyce był to zawsze ktoś z rodziny Czyngis-chana.

    Kabuł-chan żyjący na przełomie XI i XII wieku pierwszy chan Mongołów. Miał siedmiu synów z których wywodziły się później najpotężniejsze rody mongolskie, Najstarszym i formalnym dziedzicem jego władzy nad rodem był Ökin Barak, drugim Bartan Dzielny ojciec Jesügeja Baatura a dziad Czyngis-chana. Na następcę wyznaczył swego kuzyna Ambakaja.Bagdad (arab. بغداد = Baghdād) – stolica Iraku; liczba mieszkańców wynosi ponad 7 mln. Położony na zachodnim brzegu Tygrysu jest jednym z największych miast na Bliskim Wschodzie.

    Imperium dzieliło się na ułusy, czyli pół-samodzielne jednostki terytorialne, których dowódcy (nazywani chanami) mieli prawo powoływać własne wojsko i za zgodą wielkiego chana organizować swoje własne podboje. Po rozpadzie Imperium część ułusów przekształciła się w samodzielne państwa.

    Ułusy dzieliły się z kolei na tümeny, czyli jednostki terytorialne, które były w stanie wystawić 10 000 żołnierzy. Tümenami nazywano też same dziesięciotysięczne oddziały. Dowódca tümenu, który w czasach pokoju administrował jego terytorium, nazywał się nojonem. Za życia Temudżyna byli oni powoływani bezpośrednio przez niego, a później prawo jego powoływania scedowano na poszczególnych chanów.

    Broń biała – rodzaj broni służących do walki wręcz, a nie do miotania pocisków za pomocą energii chemicznej (broń palna) lub zakumulowanej energii mechanicznej (broń miotająca).Ludwik Bazylow (ur. 4 kwietnia 1915, zm. 17 stycznia 1985) – polski historyk, badacz dziejów Europy Wschodniej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wojskowej Akademii Politycznej.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.
    Kołomna (ros. Коломна) – miasto w Rosji, w obwodzie moskiewskim, nad Oką, przy ujściu rzeki Moskwa. Zamieszkuje je ok 148 tys. mieszkańców.
    Liao He (chin. upr.: 辽河; chin. trad.: 遼河; pinyin: Liáo Hé) – rzeka w północno-wschodnich Chinach, uchodzi do Zatoki Liaotuńskiej na Morzu Żółtym. Jej źródła znajdują się w górach Qilaotu Shan. Długość rzeki wynosi 1430 km, a powierzchnia jej dorzecza to 219 tys. km². Przepływa przez Nizinę Mandżurską, przez miejscowości Tonghua i Yingkou.
    Wojłok – gorszego gatunku filc lub filc produkowany metodami tradycyjnymi. Produkowany z wełny odpadowej i sierści zwierzęcej. Główne zastosowanie: produkcja chodników, koców, podkładek pod siodła, butów filcowych tzw. walonek.
    Dżoczi (mong.: Jöji Xaan, tur: Joci Han; ok. 1181-1227) – pierwszy syn Czyngis-chana, brat Czagataja, Ugedeja i Tołuja. Od Dżocziego wywodzą się władcy Złotej Ordy oraz państw powstałych po jej rozpadzie, a także pierwsi władcy Kazachów i Uzbeków.
    Antiochia Margiańska (wcześniej Aleksandria Margiańska) – ruiny starożytnego miasta położone nad rzeką Murgab w pobliżu obecnego miasta Mary (do 1937 Merw) w Turkmenistanie; swoją nazwę zawdzięcza Antiochowi I Soterowi, który ją odbudował i krainie w której jest położona - Margianie. W ostatnich latach, w jej ruinach, prowadzone są wykopaliska.
    Suzdal (ros. Суздаль) to miasto (od 1778) w Rosji w obwodzie włodzimierskim, 11 tysięcy mieszkańców (2008). Położone nad rzeką Kamienką, dopływie Nerli. Miasto należy do tzw. Złotego Pierścienia Rosji. W czasie II wojny światowej w Suzdalu znajdował się obóz dla jeńców polskich.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.276 sek.