Iglaste

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
.mw-parser-output .takson-zwierzeta .naglowek{color:black;background:#d3d3a4}.mw-parser-output .takson-rosliny .naglowek{color:black;background:#90ee90}.mw-parser-output .takson-grzyby .naglowek{color:black;background:#add8e6}.mw-parser-output .takson-protozoa .naglowek{color:black;background:#f0e68c}.mw-parser-output .takson-chromalveolata .naglowek{color:black;background:#adff2f}.mw-parser-output .takson-excavata .naglowek{color:black;background:#f0e68c}.mw-parser-output .takson-amoebozoa .naglowek{color:black;background:#ffc8a0}.mw-parser-output .takson-opisthokonta .naglowek{color:black;background:#e0d0b0}.mw-parser-output .takson-sar .naglowek{color:black;background:Moccasin}.mw-parser-output .takson-bakterie .naglowek{color:black;background:#d3d3d3}.mw-parser-output .takson-archeony .naglowek{color:black;background:#f3e0e0}.mw-parser-output .takson-eukarionty .naglowek{color:black;background:#faf0e6}.mw-parser-output .takson-inne .naglowek{color:white;background:red}

Iglaste, szpilkowe (Pinopsida Burnett) − klasa drzew i krzewów należących do gromady nagonasiennych. W zależności od systemu klasyfikacyjnego obejmuje tylko rząd sosnowców Pinales z rodziną sosnowatych Pinaceae (231 gatunków) lub różnie łączone w rzędy także rodziny: araukariowatych, zastrzalinowatych, sośnicowatych, cyprysowatych i cisowatych, w sumie z ok. 600 gatunkami. Za wąskim ujęciem klasy przemawia problematyczna pozycja gniotowych Gnetopsida w wielu analizach filogenetycznych wskazywana jako zagnieżdżona w obrębie szeroko ujmowanych iglastych i tym samym czyniąca z nich takson parafiletyczny.

Araukariowce (Araucariales) – rząd roślin nagonasiennych wyróżniany w niektórych systemach klasyfikacyjnych. W ujęciu Christenhusza i in. (2011) obejmuje siostrzane rodziny araukariowatych (Araucariaceae) i zastrzalinowatych (Podocarpaceae). W ujęciu Crescent Bloom jest to rząd monotypowy z jedną rodziną araukariowatych. W wielu systemach klasyfikacyjnych wszystkie rodziny w obrębie iglastych (szpilkowych Pinopsida) włączane są do jednego rzędu – sosnowców (Pinales).Synonim w taksonomii (skrót syn.) – nierównoważne określenia odnoszące się do tego samego taksonu. Wyróżnia się synonimy nomenklatoryczne (homotypowe) i taksonomiczne (heterotypowe). Taksony opisane synonimami pierwszego rodzaju oparte są na tym samym typie nomenklatorycznym. Zgodnie z międzynarodowymi kodeksami nomenklatorycznymi tylko jedna nazwa może być ważna, tj. zgodna z tymi przepisami. W sytuacji, gdy dwie lub więcej nazw opisują ten sam takson, ustalana jest nazwa ważna (pierwsza prawidłowo opisana), pozostałe stają się synonimami nomenklatorycznymi. Synonimy taksonomiczne powstają, gdy w wyniku rozwoju wiedzy, pewne taksony są dzielone, łączone lub przenoszone. Nazwy określane jako synonimy taksonomiczne odnoszą się do taksonów posiadających różne typy nomenklatoryczne i stają się synonimami w wyniku taksonomicznego osądu.

Stosowana jako synonim nazwa naukowa Coniferopsida uznawana jest za niepoprawną, jako utworzona bez oparcia na żadnym istniejącym taksonie.

Morfologia[ | edytuj kod]

Pokrój Drzewa (w tym okazałe, osiągające 100 m wysokości) i krzewy, zazwyczaj monopodialne (z jedną wyraźną osią – łodygą), silnie rozgałęzione, czasem też niskie, płożące i wielołodygowe krzewy (jałowiec i Lepidothamnus). U części przedstawicieli pędy zróżnicowane są na krótko- i długopędy. Jeden gatunek to bezzieleniowy pasożyt (Parasitaxus). Liście Skrętoległe, rzadziej naprzeciwległe, wyjątkowo okółkowe (sośnica). Najczęściej igiełkowate lub łuskowate, rzadko o blaszce szerokiej i płaskiej (agatis i nierozwidnia), często zróżnicowane morfologicznie na liście młodociane i dojrzałe. Wyjątkowo liście są silnie zredukowane i wówczas funkcję asymilacyjną pełnią spłaszczone pędy (kokietnik). Liście zwykle są długotrwałe, czasem utrzymują się na roślinach do 10 lat, ale też u 15 gatunków z 5 rodzajów liście są zrzucane przed zimą (np. modrzew). Kwiaty Męskie i żeńskie organy generatywne są rozdzielone, przy czym rozwijają się na tych samych roślinach (jednopienność) lub na różnych (dwupienność). Męskie organy – mikrosporangia (zwane tu też pylnikami i woreczkami pyłkowymi) rozwijają się na dolnej (odosiowej) stronie liści (mikrosporofili) zebranych na osi tworzącej szyszkowaty mikrostrobil. Takie strobile bywają zebrane w strobile złożone. Pyłek powstający w mikrosporangiach bywa zaopatrzony w parę pęcherzyków powietrznych ułatwiających przenoszenie przez ruchy powietrza oraz przyklejanie się pyłku i jego wciąganie do okienka. Organy żeńskie to otoczone osłonką (integumentem) zalążki rozwijające się na górnej (doosiowej) powierzchni liścia nasiennego (łuski nasiennej) wyrastającego w kącie liścia wspierającego (łuski wspierającej). Te liście zebrane są w specyficznie dla poszczególnych taksonów wykształcone szyszki. Często one drewnieją, budowane przez liczne łuski i zawierają liczne nasiona. U jałowców łuski szyszek mięśnieją i się zrastają tworząc szyszkojagodę. U cisowatych i zastrzalinowatych w żeńskich organach dojrzewa tylko pojedyncze nasiono otoczone w różnym stopniu własną osnówką (często mięsistą i jaskrawo zabarwioną).

Systematyka i pochodzenie[ | edytuj kod]

Systematyka iglastych jest przedmiotem nieustannej dyskusji, dlatego też rośliny te są rozmaicie klasyfikowane. Przyczyną braku przejrzystego systemu jest duże zróżnicowanie słabo poznanych pod względem relacji pokrewieństwa form kopalnych oraz wciąż nieustalone jednoznacznie pokrewieństwo tych roślin z gniotowatymi Gnetopsida. Iglaste stanowią jedną z czterech grup nagonasiennych, obok sagowcowych, gniotowych i miłorzębowych.

Integrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).Rozgałęzienia typu monopodialnego – charakteryzują rośliny jednoosiowe (monopodialne). Oś główna roślin o tym typie rozgałęzień rośnie silniej od odgałęzień bocznych, w efekcie zawsze jest od nich dłuższa. Odgałęzienia każdego kolejnego rzędu rosną słabiej od odgałęzień wyższych rzędów.

Dawniej powszechne szerokie ujęcie tej klasy, jako obejmującej wszystkie współczesne rodziny roślin drzewiastych o liściach iglastych lub łuskowatych oraz nasionach rozwijających się w różnie wykształcających się szyszkach, jest współcześnie problematyczne, choć obecne np. w systemie Ruggiero i in. z 2015 oraz Christenhusza i in. z 2011. W związku z niejasną pozycją filogenetyczną gniotowych dla uzyskania taksonów monofiletycznych rośliny zaliczane do iglastych rozdzielane są na klasy Pinopsida sensu stricto (tylko rząd sosnowców Pinales z rodziną sosnowatych Pinaceae) i osobną klasę Cupressopsida lub relacje przedstawiane są między rodzinami i rzędami, bez grupowania ich w wyższej rangi taksony.

Osnówka, epimacjum, arylus (łac. arillus) – twór obrastający częściowo lub całkowicie nasiona niektórych roślin, ewentualnie wyrostek na nasionach. Ma on różne pochodzenie, zwykle wykształca się z różnych części zalążka np. osłonki (integumentum) lub sznureczka (funiculus).Nierozwidnia (Nageia) – rodzaj drzew z rodziny zastrzalinowatych (Podocarpaceae). Obejmuje pięć do siedmiu gatunków występujących w południowej i wschodniej Azji – od południowych Indii (N. wallichiana jest jedynym przedstawicielem nagonasiennych na tym obszarze), poprzez Bangladesz, Półwysep Indochiński po Chiny i Japonię na północy i Nową Brytanię na południu. Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne.

Względnie stabilny jest podział zaliczanych tu roślin współczesnych na szczeblu rodziny – jest ich zwykle wyróżnianych 6 (sosnowate, araukariowate, zastrzalinowate, sośnicowate, cyprysowate i cisowate), czasem dodatkowo z zastrzalinowatych wyodrębniane są Phyllocladaceae, a z cisowatych – głowocisowate. W latach 60. XX wieku iglaste dzielono na 53 rodzaje, w XXI wieku wyróżnianych jest ich zwykle 71.

Krzew – roślina drzewiasta o zdrewniałej łodydze, która od nasady rozgałęzia się na wiele pędów równorzędnych. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej – pnia.Filogeneza (gr. φυλη – gatunek, ród i γενεσις – pochodzenie) – droga rozwoju rodowego, pochodzenie i zmiany ewolucyjne grupy organizmów, zwykle gatunków. Termin wprowadzony w 1866 roku przez Ernsta Haeckla w Generelle Morphologie der Organismen.

Za najstarsze ślady kopalne iglastych uważane są karbońskie skamieniałości Swillingtonia denticulata znalezione w Yorkshire i datowane na 310 milionów lat, aczkolwiek zasugerowano także, że to raczej ślady roślin należących do widłaków. Ślady kopalne iglastych stają się coraz częstsze z kolejnego okresu – permu. Wielkie ich różnicowanie nastąpiło w triasie, kiedy wyewoluowały wszystkie rodziny obecne we florze współczesnej. Najstarsze iglaste klasyfikowane są do wymarłych rodzin: Utrechtiaceae (obejmują wyróżniane dawniej lebachiowate Lebachiaceae), ulmaniowate Ullmanniaceae i Walchiaceae.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji, gutacji i wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.Okienko, mikropyle, okienko mikropylarne – u roślin nasiennych otwór na szczycie kanalika w osłonce (integumencie) zalążka.
Podział według Christenhusza i in. z 2011

podklasa: Pinidae Cronquist, Takht. & Zimmerm., Taxon 15: 134 (1966)

  • rząd: sosnowce Pinales Gorozh., Lekts. Morf. Sist. Archegon.: 88 (1904)
  • rodzina: sosnowate Pinaceae Spreng. ex F.Rudolphi, Syst. Orb. Veg.: 35 (1830)
  • rząd: araukariowce Araucariales Gorozh., Lekts. Morf. Sist. Archegon.: 72 (1904)
  • rodzina: araukariowate Araucariaceae Henkel & W.Hochst., Syn. Nadelhölz.: xvii, 1 (1865)
  • rodzina: zastrzalinowate Podocarpaceae Endl., Syn. Conif.: 203 (1847)
  • rząd: cyprysowce Cupressales Link, Handbuch 2: 470 (1829)
  • rodzina: sośnicowate Sciadopityaceae Luerss., Grundz. Bot.: 265 (1877)
  • rodzina: cyprysowate Cupressaceae Gray, Nat. Arr. Brit. Pl. 2: 222. (1822)
  • rodzina: cisowate Taxaceae Gray, Nat. Arr. Brit. Pl. 2: 222, 226 (1822)
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2021-03-11] (ang.).
    2. Robert W. Kiger, James L. Reveal: A comprehensive scheme for standardized abbreviation of usable plant-family names and type-based suprafamilial names. University of Maryland. [dostęp 2021-03-11].
    3. Peter F. Stevens, Pinales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website [online], Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-11] (ang.).
    4. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 306-307. ISBN 83-214-1305-6.
    5. M.J.M. Christenhusz i inni, A new classification and linear sequence of extant gymnosperms, „Phytotaxa”, 19, 2011, s. 55–70 [dostęp 2021-03-24].
    6. D. B. Neale, N. C. Wheeler: The Conifers: Genomes, Variation and Evolution. Springer, 2019, s. 1-5.
    7. Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, Heidelberg, London: Elsevier, Academic Press, 2010, s. 145-156. ISBN 978-0123743800.
    8. David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 719. ISBN 978-1-107-11502-6.
    9. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Botanika. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-10952-1.
    10. Ran, J.-H., T.-T. Shen, M.-M. Wang, and X.-Q. Wang. Phylogenomics resolves the deep phylogeny of seed plants and indicates partial convergent or homoplastic evolution between Gnetales and angiosperms. „Proc. R. Soc. B.”. 285(1881), 2018. DOI: 10.1098/rspb.2018.1012. 
    11. Ying Lu, Jin-Hua Ran, Dong-Mei Guo, Zu-Yu Yang, Xiao-Quan Wang. Phylogeny and Divergence Times of Gymnosperms Inferred from Single-Copy Nuclear Genes. „PLoS ONE”. 9, 9: e107679, 2014. DOI: 10.1371/journal.pone.0107679. 
    12. K.J. Willis, The evolution of plants, J.C. McElwain (red.), New York: Oxford University Press, 2002, s. 148-155, ISBN 0-19-850065-3.
    13. Maren Hübers, Benjamin Bomfleur, Hans Kerp, Dispersed lycopsid cuticles from the Mississippian of Chemnitz (Saxony, Germany), and their implications for the affinity of the putative earliest conifer and for lycopsid palaeoecology, „Review of Palaeobotany and Palynology”, 167 (1-2), 2011, s. 10–15, DOI10.1016/j.revpalbo.2011.07.003 [dostęp 2021-03-12] (ang.).
    Długopęd – boczny pęd roślin drzewiastych o długich międzywęźlach (odległościach między poszczególnymi liśćmi) i silnym przyroście na długość. Na pędzie takim występują pojedyncze pąki liściowe, rzadko kwiatowe (np. u forsycji). Cechy morfologiczne długopędów odgrywają często istotną rolę przy oznaczaniu gatunków i odmian.Drzewa – grupa roślin, do której zaliczają się największe rośliny lądowe. Grupa ta nie jest taksonem – grupuje tylko organizmy roślinne podobne morfologicznie i funkcjonalnie. Drzewa są roślinami wieloletnimi o zdrewniałych łodygach (i zwykle też korzeniach). Od innych roślin drzewiastych (krzewów i krzewinek) różnią się posiadaniem łodygi głównej (pnia) rozgałęziającej się dopiero od pewnej wysokości. Liczne rozgałęzienia wraz z listowiem tworzą koronę drzewa. Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające kłodzinę zamiast pnia zakończoną pękiem liści tj. paprocie drzewiaste, sagowcowe, palmy, pandany, juki i draceny. Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody. W leksykonach lub spisach gatunków roślin drzewa bywają oznaczane symbolem przypominającym symbol Saturna lub alchemiczny symbol ołowiu, tj. podwójnie kreślone h. (Pojedynczo kreślone h, czyli ħ, oznacza krzew)




    Warto wiedzieć że... beta

    PMID (ang. PubMed Identifier, PubMed Unique Identifier) – unikatowy identyfikator przypisany do każdego artykułu naukowego bazy PubMed.
    Kokietnik (Phyllocladus) – rodzaj drzew i krzewów z rodziny zastrzalinowatych (Podocarpaceae). Obejmuje we florze współczesnej cztery gatunki występujące na obszarze od Filipin i Indonezji po Tasmanię i Nową Zelandię. W przeszłości podczas trzeciorzędu przedstawiciele tego rodzaju byli bardziej zróżnicowani i odgrywali większą rolę we florze tego obszaru. Należą tu zarówno rośliny dwupienne jak i jednopienne. Wyróżniają się charakterystycznie spłaszczonymi pędami – fyllokladiami.
    Takson monofiletyczny – takson, który obejmuje wszystkich potomków wspólnego przodka, znanego lub hipotetycznego. Przykładami są ssaki lub gąbki.
    Gatunek (łac. species, skrót sp.) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:
    Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców.
    iNaturalist – projekt z zakresu nauki obywatelskiej oraz serwis społecznościowy przyrodników, wolontariuszy oraz biologów oparty na idei nanoszenia na mapy i publikowania obserwacji gatunków roślin, zwierząt i grzybów. Obserwacje (zwykle dokumentowane zdjęciem) mogą zostać opublikowane poprzez stronę internetową oraz aplikację mobilną. Informacje zebrane przez projekt są wartościowym, publicznie dostępnym źródłem danych wykorzystywanym przez różne projekty naukowe, muzea, ogrody botaniczne, parki oraz inne organizacje. Aplikacja i strona internetowa są dostępne w języku angielskim.
    Sośnica japońska (Sciadopitys verticillata Sieb. & Zucc.) – gatunek zimozielonego drzewa, będący jedynym współczesnym przedstawicielem rodziny sośnicowatych (Sciadopityaceae). Jest żywą skamieniałością ze względu na brak bliskich żyjących krewnych. Występuje w stanie dzikim tylko w Japonii (endemit). Rośnie w wilgotnym klimacie o łagodnych zimach, na żyznych, głębokich i kwaśnych glebach. W warunkach polskich polecana do uprawy tylko w zachodniej części kraju.

    Reklama