• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Historia Tybetu



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8]
    Przeczytaj także...
    Centralny Rząd Tybetański (tyb. དབུས་བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས།, ang. Central Tibetan Administration, pełna nazwa: Centralny Rząd Tybetański Jego Świątobliwości XIV Dalajlamy) – tybetański rząd na uchodźstwie z siedzibą w Dharamsali w Indiach. Nie jest oficjalnie uznawany przez władze Chin, w których granicach Tybet się obecnie znajduje, ani przez żaden inny rząd na świecie.Wikramasila lub Wikramaśila – buddyjski klasztor i uniwersytet założony w drugiej poł. VIII wieku przez władców indyjskiej dynastii Pala. Kompleks znajdował się na terenie dzisiejszego stanu Bihar, w północno-wschodnich Indiach, stanowiąc kolejną w tym regionie, obok Nalandy, tzw. mahāvihārę (wielki klasztor).
    Pałac Potala w Lhasie, pochodzący z XVIII w., tradycyjna siedziba dalajlamów, od roku 1994 na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO (zdj. z 2009 r.)
    Mapa Tybetu; ciemnopomarańczowym kolorem oznaczono przybliżone granice historycznego Tybetu
    Songcen Gampo (605–649), założyciel imperium tybetańskiego i jedna z najwybitniejszych postaci historii Tybetu

    Historia Tybetu jest z jednej strony ściśle związana z historią buddyzmu, z drugiej zaś – z częstymi kontaktami z Mongolią i Chinami. Dawne dzieje Tybetu nie są dokładnie znane ze względu na to, że – po pierwsze – brak jest pisanych źródeł z tych czasów, a po drugie, kronikarze tybetańscy mieli zwyczaj mieszać legendy z faktami.

    Gelug (tyb. དགེ་ལུགས་པ།, Wylie: dge lugs pa, ZWPY: Gêlug-pa; nazwa po tybetańsku oznacza system szlachetności) – jedna z czterech głównych tradycji (szkół, obrządków) buddyzmu tybetańskiego nauczających hinajanę, mahajanę i wadżrajanę. Tradycja również nazywana jest "Nową Kadampą" ze względu na to, że rdzeniem jej nauk są przekazy tradycji kadam, jest również zwana jako tradycja "Gandenpa" ponieważ pierwszym jej klasztorem był klasztor o nazwie Ganden założony w 1409 przez Tsongkhapę, a zwierzchnicy gelugpy to Ganden Tripowie pochodzący właśnie z tego klasztoru (obecnie klasztor Ganden funkcjonuje również na uchodźstwie w Indiach). Wyznawcami tradycji zwie się również żółtymi czapkami ze względu na charakterystyczne ceremonialne nakrycia głowy oznaczające rangę w edukacji monastycznej.Henry Charles Keith Petty-Fitzmaurice, 5. markiz Lansdowne KG, GCSI, GCMG, GCIE (ur. 14 stycznia 1845 w Londynie, zm. 3 czerwca 1927 w Clonmel w Irlandii) – brytyjski administrator kolonialny i polityk, pełniący m.in. urzędy gubernatora generalnego Kanady oraz wicekróla Indii, a także zasiadający w gabinetach lorda Salisbury’ego, Arthura Balfoura i H.H. Asquitha.

    Do tradycyjnych dziejów Tybetu zalicza się półmityczną opowieść o pierwszych królach, którzy zstąpili z nieba. Początkowo królowie ci rezydowali w twierdzy Jumbulagang nad Brahmaputrą (ob. prefektura Shannan), która po tybetańsku nazywa się Jarlung – dlatego też pierwszą dynastię określa się jako "dynastia z Jarlungu". Za pierwszego historycznego króla uznaje się Songcena Gampo (610 – 649). Za jego rządów w Tybecie pojawił się buddyzm. Buddyzm umocnił znacznie swoją pozycję dopiero 150 lat później – za panowania Trisonga Decena (755 – ok. 800) i Ralpaczena (ok. 815 – 838). W 2 poł. VII i w całym VIII stuleciu państwo tybetańskie osiągnęło swój największy terytorialny zasięg oraz największe znaczenie polityczne. Od poł. IX do poł. XIII w. władza centralna w Lhasie była znacznie osłabiona, a na terenie kraju znajdowało się raz mniej, raz więcej silnych i samodzielnych organizmów państwowych. W XIII w. Tybet był pod znacznym wpływem imperium mongolskiego, co zbiegło się w czasie z umocnieniem wpływów szkoły sakja. Od XVI w. z kolei do głosu dochodzi szkoła gelug i jej najwyżsi inkarnowani lamowie – dalajlamowie, którzy – począwszy od V Dalajlamy (Ngałang Lobsang Gjaco) (1617 – 82) – stali się także świeckimi władcami Tybetu.

    Ugoda między Centralnym Rządem Ludowym i Lokalnym Rządem Tybetu dotycząca warunków pokojowego wyzwolenia Tybetu (chiń. upr.: 中央人民政府和西藏地方政府关于和平解放西藏办法的协议; chiń. trad.: 中央人民政府和西藏地方政府關於和平解放西藏辦法的協議; pinyin: Zhōngyāng rénmín zhèngfǔ hé Xīzàng dìfāng zhèngfǔ guānyú hépíng jiěfàng Xīzàng bànfǎ de xiéyì; tyb.: ཀྲུང་དབྱང་མི་དམངས་སྲིད་གཞུང་དང་བོད་ཀྱི་ས་གནས་སྲིད་གཞུང་གཉིས་ བོད་ཞི་བས་བཅིངས་བཀྲོལ་འབྱུང་ཐབས་སྐོར་གྱི་གྲོས་མཐུན།, Wylie: krung dbyang mi dmangs srid gzhung dang bod kyi sa gnas srid gzhung gnyis bod zhi bas bcings bkrol ’byung thabs skor gyi gros mthun, ZWPY: Zhungyang mimang sixung tang Poigi sanai sixung nyi Phoi xiwai jingzhoi jungtabgorgi choidün), potocznie zwana Siedemnastopunktowym porozumieniem (chiń. upr.: 十七条协议; chiń. trad.: 十七條協議; pinyin: Shíqī tiáo xiéyì) – 17-punktowy traktat zawarty 23 maja 1951 roku pomiędzy rządem Chińskiej Republiki Ludowej a przedstawicielami strony tybetańskiej, regulujący polityczny status Tybetu i określający warunki jego aneksji przez Chiny.Imperium tybetańskie – wczesny okres w historii Tybetu, który rozpoczął się wraz z powstaniem pierwszego państwa tybetańskiego w VII wieku n.e., a zakończył jego rozpadem dwieście lat później. Charakteryzował się największym w historii zasięgiem terytorialnym i niespotykanym w wiekach późniejszych znaczeniem politycznym.

    W XVIII w. Tybet został na krótko zajęty przez Ojratów (Dżungarów), a potem – przez Mandżurów, którzy wprawdzie pozostawili Tybetowi autonomię, ale w Lhasie ustanowili swoich urzędników (ambanów). Urzędnicy ci przetrwali aż do upadku dynastii mandżurskiej (Qing) w 1911 roku. Izolację Tybetu przerwała tzw. ekspedycja Younghusbanda (1903 – 04), która doprowadziła do zawarcia stosunków dwustronnych między Tybetem a Imperium Brytyjskim. Upadek dynastii Qing w praktyce oznaczał dla Tybetu odzyskanie niepodległości. Zakończyła się ona w 1950 roku inwazją armii ChRL i włączeniu Tybetu do Chin. Obecnie w ramach ChRL istnieje Tybetański Region Autonomiczny, który jednak zajmuje zaledwie ok. połowy historycznego obszaru Tybetu. Władze emigracyjne Tybetu rezydują w indyjskim mieście Dharamsala (stan Himachal Pradesh), a ich głównym przedstawicielem jest XIV Dalajlama Tenzin Gjaco.

    Chan (chin. 禪 pinyin: chán; sans. ध्यान dhyāna ; kor. sŏn (선), sŏn chong (선종); jap. zen (禅), zen shū (禅宗); wiet. thiền, thiền tông) – jedna z najważniejszych szkół chińskiego buddyzmu, założona w VI wieku przez Bodhidharmę. Szkoła ta należy do praktycznej i medytacyjnej tradycji buddyzmu, w odróżnieniu od teoretycznej i filozoficznej tradycji doktrynalnej.Bön (język tybetański: བོན་ wylie: bon, wymowa: pʰø̃̀(n), właściwa nazwa w języku zhang-zhung to "gyer" wymowa: dzier; właściwie pełna poprawna nazwa brzmi: Jungdrung Bön) – starożytna tybetańska tradycja religijna, istniejąca przed buddyzmem tybetańskim, po prześladowaniach ze strony buddystów trwających wiele wieków, współcześnie z nim koegzystująca.

    Spis treści

  • 1 Początki
  • 2 Pierwsi królowie (do VI w. n.e.)
  • 2.1 Siedmiu niebiańskich królów
  • 2.2 Dalsi królowie
  • 3 Imperium tybetańskie
  • 3.1 Songcen Gampo (ok. 618 – ok. 650)
  • 3.2 Mangsong Mantsen (ok. 650 – 677), Tridu Songcen (677 – 704), Mesagtsom (704 – 755)
  • 3.3 Trisong Decen (756 – 797)
  • 3.4 Muné Cenpo (797 – 799) i Sadnalegs (799 – 815)
  • 3.5 Ralpaczen (815 – 836) i Langdarma (836 – 843)
  • 4 Rozbicie dzielnicowe (842–1247)
  • 5 Imperium mongolskie i szkoła sakja
  • 6 Dynastia Phagmodru
  • 6.1 Rody Rinpung i Cangpa
  • 7 Dalajlamowie
  • 7.1 Ngałang Lobsang Gjaco
  • 8 Dżungarowie i Mandżurowie w Tybecie
  • 9 Wojna z Gurkhami
  • 10 Wiek XIX
  • 10.1 Dekrety cesarza Qianlonga. Złota urna
  • 10.2 II połowa XIX wieku. Umowy chińsko-brytyjskie
  • 11 Europejczycy w Tybecie
  • 11.1 Inwazja brytyjska
  • 12 Tybet w latach 1912 – 1950
  • 13 Chińska aneksja Tybetu
  • 14 Tybet pod administracją chińską
  • 15 Zobacz też
  • 16 Przypisy
  • 17 Literatura
  • 18 Linki zewnętrzne
  • Ningma (tyb.: རྙིང་མ་, Wylie: rnying ma, ZWPY: Nyingma) – jedna z czterech głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego. Tradycja ta uznawana jest za pierwszą tradycję buddyzmu tybetańskiego.Atīśa (982-1054), znany również jako Dīpamkara Śrījñāna. Wielki indyjski mistrz buddyjski i uczony. Jeden z głównych nauczycieli słynnego uniwersytetu Vikramaśīla. Otrzymał nauki od wielu ważnych nauczycieli, a w szczególności od Dharmakīrtiego, pod kierunkiem którego studiował w Indonezji. Ostatnich 10 lat życia spędził w Tybecie, nauczając i pomagając w tłumaczeniach tekstów buddyjskich. Jego uczeń Dromton założył szkołę kadampa, wokół której zgromadzili się również inni jego uczniowie. Praktyka tonglen polegająca na wymianie własnego szczęścia na cierpienie innych, którą Atiśa rozpropagował ma szczególne znaczenie we wszystkich szkołach buddyzmu tybetańskiego.

    Początki[]

    Ponieważ praktycznie nie istnieją żadne świadectwa dotyczące najstarszej historii Tybetu, a najwcześniejsze dokumenty pisane datują się na VII w. n.e. – od czasów króla Songcena Gampo, bardzo trudno odtworzyć początki tybetańskiej państwowości. Historyczne postaci i wydarzenia pochodzące sprzed VII w. są umieszczone w kronikach z lat późniejszych, przemieszane z postaciami legendarnymi. Współcześni badacze często różnią się w poglądach, które wydarzenia i postaci są rzeczywiście historyczne, a które z całą pewnością należy zaliczyć do legend.

    Oddiyana (Uddiyana), Oddijana – na wpół legendarna kraina buddyjska, często wymieniana w buddyjskich naukach jako źródło pochodzenia nauk tantrycznych i miejsce urodzenia najwybitniejszych mistrzów Wadżrajany, takich jak Garab Dordże, Wimalamitra, i Padmasambhawa. Na podstawie badań lokalizuje się ono w północno-zachodnim rejonie Pakistanu do okresu upadku kultury buddyjskiej w wyniku ekspancji Hinduizmu i Islamu. Wiele tybetańskich tekstów sytuuje Oddijanę, w prosty sposób, jako "na zachód od Indii". Wielki mistrz tybetański, Patrul Rinpocze, udostępnia więcej szczegółów opisując miejsce narodzin mistrza Garab Dordże - prekursora szkoły Ningma. Opisuję Oddiyanę jako leżącą niedaleko jeziora Kutra w regionie Dhanakosha, a więc dzisiejszy obszar północno-wschodniego Kaszmiru (obecnie Pakistan), który znajduje się pomiędzy krainami Chitral, Gilgit i Swat.Jumbulagang (tyb.: ཡུམ་བུ་ལྷ་སྒང༌།, Wylie: yum bu bla sgang; chin.: 雍布拉康, pinyin: Yōngbùlākāng) – budowla typu dzong, znajdująca się w powiecie Nêdong, prefekturze Shannan, w Tybetańskim Regionie Autonomicznym. Pierwotnie zamek dynastii Jarlung, który wraz z przeniesieniem siedziby władców Tybetu do Lhasy, został zamieniony na klasztor.

    Niektóre tybetańskie źródła mówią o czterech lub sześciu – ewentualnie o innej liczbie – plemion, które niegdyś zamieszkiwały Wyżynę Tybetańską. Według podania członkowie tych plemion byli potomkami małp, narodzonych ze związku samca małpy z rakszasi – demonem skalnym (rodzaju żeńskiego). Najszlachetniejszymi z plemion miały być Se, Dong, Tong i Mu. Plemiona wiodły między sobą nieustanne kłótnie, w wyniku których powstało aż 40 królestw, o których jednak praktycznie nic nie wiadomo. Dużo później te królestwa miały zjednoczyć się w tzw. cztery wielkie kultury.

    Ogólnochińskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych (skrót. OZPL; chiń. upr.: 全国人民代表大会; chiń. trad.: 全國人民代表大會; pinyin: Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì; w skrócie 人大, Réndà) – parlament Chińskiej Republiki Ludowej.Trinlej Gjaco (tyb. འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ་, Wylie: ʼphrin-las-rgya-mtsho, ZWPY: Chinlai Gyaco; ur. 1856 lub 1857, zm. 1875) – najwyższy inkarnowany lama szkoły Gelug buddyzmu tybetańskiego, dwunasty dalajlama.

    O innych plemionach również wiemy mało – nawet nie możemy w przybliżeniu określić czasu ich istnienia. Ludzie zasiedlili Tybet co najmniej 21 tys. lat temu. Ta populacja została w znacznym stopniu zastąpiona ok. 1000 lat p.n.e. przez neolitycznych przybyszy z północnych Chin. Jednak za pomocą badań genetycznych można wykazać ciągłość między osadnikami z paleolitu a dzisiejszymi Tybetańczykami.

    Miao (Miaosi), Meo, nazwa własna – Hmong (Hmongowie) – grupa etniczna w Azji Wschodniej: w Chinach (苗, Miáo), Mjanmie (mun lu-myo), Tajlandii (แม้ว, Maew), Wietnamie (Mèo, H’Mông), i Laosie .Je Tsongkhapa Losang Drakpa (tyb.: ཙོང་ཁ་པ།, Wylie: tsong kha pa, ZWPY: Zongkaba; ur. 1357, zm. 1419) – reformator i uczony buddyjski z Tybetu, założyciel szkoły Gelug. Tsongkhapa znany jest również jako Dzie Rinpocze.

    W Tybecie znajduje się kilka megalitów, pochodzących sprzed 4 tys. lat, które mogły być używane jako ośrodki kultu. Nie wiadomo jednak, czy były one zbudowane przez starożytnych Tybetańczyków. Trwalsze osadnictwo rozpoczęło się w Tybecie prawdopodobnie na początku naszej ery.

    Lista światowego dziedzictwa (ang. World Heritage List; fr. Liste du patrimoine mondial) – lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2013) 981 obiektów w 160 krajach, w tym 759 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 193 przyrodniczego (P) i 29 mieszanych (K, P). O wpisaniu danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 r. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje. Jeżeli wniosek o wpisanie danego miejsca na listę nie zostanie uwzględniony, może być złożony ponownie.Dharamsala (lub też Dharamśala, hindi: धर्मशाला) – miasto w północnych Indiach w stanie Himachal Pradesh, w zachodnich Himalajach.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Lhasa (tyb. ལྷ་ས་, Wylie: lha-sa, ZWPY: Lhasa; chin. trad. 拉薩, chin. upr. 拉萨, pinyin: Lāsà) – miasto w zachodnich Chinach, stolica Tybetańskiego Regionu Autonomicznego. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 124 796. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 397 886 mieszkańców. Lhasa jest zamieszkana głównie przez Tybetańczyków (ok. 80%) i Chińczyków Han (ok. 17%).
    Awalokiteśwara (skt. अवलोकितेश्वर trl. Avalokiteśvara, ang. Avalokiteshvara, dosł. Pan patrzący w dół ([na świat], tzn. ze współczuciem); tyb. སྤྱན་རས་གཟིགས།, Wylie: spyan ras gzigs, wymowa: Czenrezig lub Cienrezig – jest jednym z najważniejszych bodhisattwów w buddyzmie mahajany i wadżrajany, uosabiającym współczucie.
    Norbulingka (tyb.: ནོར་བུ་གླིང་ཀ་; Wylie: Nor-bu-gling-ka, ZWPY: Norbulingka; chiń. upr.: 罗布林卡; chiń. trad.: 羅布林卡; pinyin: Luóbùlínkǎ) − pałac otoczony największym w Tybecie parkiem, znajdujący się kilka kilometrów na zachód od centrum Lhasy. Nazwa tybetańska w dosłownym tłumaczeniu znaczy "Ogród Skarbów". Budowla, wzniesiona w drugiej połowie XVIII w. przez VII Dalajlamę, służyła jako letnia rezydencja kolejnych Dalajlamów aż do powstania antychińskiego w 1959 roku. Obecny, XIV Dalajlama rozpoczął w 1954 roku budowę Nowego Pałacu, ukończonego w 1956 roku. Budowle ucierpiały znacznie podczas ostrzału przez armię chińską podczas powstania 1959 r. oraz podczas rewolucji kulturalnej. Odbudowę niektórych budynków rozpoczęto dopiero w 2003 roku. Pomimo zniszczeń, zespół Norbulingka został wpisany, wraz z pałacem Potala, na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
    Chińska wojna domowa (1927-1950) – wojna domowa między chińskimi komunistami i narodowcami z Kuomintangu, która trwała od kwietnia 1927 do maja 1950 roku.
    Kabul (pers. کابل) – stolica i największe miasto w Afganistanie, liczy ponad 2,5 miliona mieszkańców, i znajduje się w prowincji Kabul. Znane było w starożytności jako Ortospana lub Kabura. Dokładna liczba mieszkańców nie jest określona, ale populacja całej prowincji wynosi między od 3,5 do 5 miliona ludzi.
    Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
    Manjushri (skr. मञ्जुश्री, Mañjuśrī, Manjushri, Mandziuśri (chiń. 文殊師利 Wénshū Shīlì, 文殊 Wénshū; kor. Munsu(sari); jap. Monju) – w buddyzmie Bodhisattwa Mądrości.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.162 sek.