• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Hiperbola - teoria literatury

    Przeczytaj także...
    Andrzej Borowski (ur. 1945) – literaturoznawca, teoretyk i historyk literatury, profesor, kierownik Katedry Historii Literatury Staropolskiej Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.Fakt w rozumieniu potocznym jest to wydarzenie, które miało miejsce w określonym miejscu i czasie. W tym sensie faktem nie może być zdarzenie, które nie miało jeszcze miejsca, można jednak mówić o przewidywaniu przyszłych faktów - czyli zdarzeń które najprawdopodobniej się wydarzą. Zdarzenia te jednak stają się faktami dopiero wtedy, gdy się już wydarzą.
    Teoria literatury – nauka, której przedmiotem badań jest literatura, ale która w odróżnieniu od historii literatury nie skupia się na periodyzacji zjawisk literackich, a w odróżnieniu od poetyki nie zajmuje się samą budową dzieła literackiego. Teoria literatury badając konkretne utwory i fakty literackie próbuje wykryć pewne ogólne prawidłowości nimi rządzące oraz określające ich charakter. Pojęcie pojawiło się w latach sześćdziesiątych XX wieku w pracach badaczy angielskich. We współczesnej teorii literatury daje się zauważyć następujące tendencje:
    Przypowieść o drzazdze i belce – obraz olejny Domenica Fettiego z 1619. Ilustracja do biblijnej hiperboli.

    Hiperbola (stgr. ὑπερβολή, łac. superlatio, veri superiectio), także przesadnia lub przesadatrop retoryczny używany w wypowiedziach, polegający na zastąpieniu cech – przypisanych do faktów, osób czy pojęć – innymi, dowolnymi cechami. Cechą w hiperboli jest zmienna, która może przybrać dowolną wartość; natomiast fakt, osobę lub pojęcie oddaje nazwa, której treść byłaby niewłaściwa, jeżeli zostałaby użyta w całym swoim zakresie znaczeniowym. Dlatego hiperbola wykracza poza granice prawdy lub prawdopodobieństwa.

    Związek frazeologiczny, frazeologizm – utrwalone w użyciu z ustalonym znaczeniem połączenie dwóch lub więcej wyrazów.Nazwa – obok zdania i funktora jedna z trzech głównych kategorii syntaktycznych wyróżnionych w teorii kategorii syntaktycznych; nazwa to każde wyrażenie złożone lub proste, które przy danym jego rozumieniu może pełnić funkcję podmiotu lub orzecznika w zdaniu podmiotowo-orzecznikowym. Niekiedy określa się nazwy jako wyrażenia mogące pełnić funkcję podmiotu, nie funkcję podmiotu i orzecznika.

    Teorią hiperboli zajmuje się retoryka. Zastosowanie hiperbol analizowane jest między innymi w językoznawstwie, teorii literatury, politologii, reklamie, public relations, czy semiologii. Hiperbole są bowiem bardzo często używane w debacie publicznej, na przykład posługują się nimi slogany reklamowe i polityczne.

    Katachreza, abusio (z gr. κατάχρησις, nadużycie) – odmiana metafory, którą odbiorca odczytuje jako nadużycie językowe lub metaforę pozbawioną przekonującej motywacji. Katachrezy występują tak w literaturze, jak i w języku potocznym. Katachrezy na gruncie literatury powstają najczęściej jako rezultat nadmiernej ekspresywności sformułowań, na gruncie języka potocznego jako efekt poślizgu językowego (np. "od tej chwili wszystko jest w rękach konia" wypowiedziane na wyścigach konnych). Niektóre katachrezy mogą na skutek zatarcia dawnego znaczenia wyrazu nie być odczuwane jako błędy stylistyczne (np. "kolorowa bielizna", wyrażenie stanowiące oksymoron, jako że przy dawnym znaczeniu słowa bielizna bielizna może być wyłącznie biała).Adam Bernard Mickiewicz herbu Poraj (ur. 24 grudnia 1798 w Zaosiu lub Nowogródku, zm. 26 listopada 1855 w Konstantynopolu) – polski poeta, działacz i publicysta polityczny, wolnomularz. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (grono tzw. Trzech Wieszczów) oraz literatury polskiej w ogóle, a nawet za jednego z największych na skalę europejską. Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek i założyciel Towarzystwa Filomatycznego, mesjanista związany z Kołem Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego. Jeden z najwybitniejszych twórców dramatu romantycznego w Polsce, zarówno w ojczyźnie, jak i w zachodniej Europie porównywany do Byrona i Goethego. W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

    Hiperbola występuje w dwóch formach – powiększenia lub pomniejszenia. W hiperboli powiększeniu lub pomniejszeniu podlega jedna cecha faktu, osoby lub pojęcia. Powiększenie wzmacnia, natomiast pomniejszenie osłabia dany fakt, osobę lub pojęcie.

    Hiperbola uważana jest za odmianę metafory (zwłaszcza katechrezy) lub alegorii. O ile jednak w metaforze cecha przypisana faktowi, osobie lub pojęciu zmienia tylko sens dosłowny, nie zmieniając sensu właściwego, to hiperbola zmienia także sens właściwy, przypisując cechy w sposób przesadny. Teoria retoryki zaleca używanie hiperboli w sposób ostrożny, gdyż przesada może prowadzić do utraty wiarygodności, na przykład gdy nadmiernie powiększa („uczciwy zbrodniarz”) lub nadmiernie pomniejsza („zbrodniczy prezydent naszego kraju”).

    Cecha – w sensie teoriopoznawczym cecha to to, co odróżnia w porządku poznania jeden przedmiot od innego (umożliwia rozpoznanie danego przedmiotu). W sensie metafizycznym cecha to wszystko, z wyjątkiem istoty i istnienia, co o danym przedmiocie można orzec, a więc synonim przypadłości. W logice tradycyjnej dzieli się cechy na istotne, przypadkowe i kontradyktoryczne, a także wyróżnia cechy swoiste i cechy charakterystyczne. W logice współczesnej utożsamiać można natomiast pojęcie cechy z pojęciem zbioru w sensie dystrybutywnym.Slogan (z ang. slogan, a to z irl. i szk. sluagh-ghairm – zawołanie bojowe) – znany, utarty i oklepany zwrot, który poprzez nadmierne używanie w wypowiedziach publicznych stracił na swoim znaczeniu, stając się czystym formalizmem.

    Najczęściej stosowaną formą hiperboli jest porównanie stopnia wyższego cechy jakiegoś faktu, osoby czy pojęcia z daną cechą – na przykład „coś jest bielsze niż śnieg”, „ktoś jest czarniejszy niż noc”, „że do tego doszło jest jaśniejsze niż słońce”. W zastosowaniu potocznym i debacie publicznej hiperbola często przybiera formę liczbowego zawyżenia („są nas miliony”), nadmiernego porównania („jest jak Hitler”), nieadekwatnego używania gramatycznego stopnia najwyższego („jesteś najpiękniejsza”), ulepszających rzeczywistość przymiotników („cudowna kraina”) lub przesadnego składnika związków frazeologicznych („mega-sklep”).

    Trop (gr. tropos oznacza: zwrot, kierunek, kształt) – termin z zakresu retoryki, oznaczający zastąpienie pewnego słowa lub wyrażenia innym - dla większej obrazowości, wyrazistości i skuteczności przekazu słownego.Definicja intuicyjna: Porównanie to zestawienie wskazujące na podobieństwo pod jakimś względem dwóch przedmiotów lub zjawisk przy użyciu słów typu jak (jakby, na podobieństwo...), np. "on jest (głupi) jak osioł".

    Hiperbola jest tropem retorycznym, który bardzo często wchodzi w skład różnych środków stylistycznych, wykorzystywanych podczas wypowiedzi. W amplifikacji stosuje się hiperbolę najczęściej podczas uwypuklenia różnych faktów, osób lub pojęć według intensywności znaczeniowej – aż do uzyskania stopnia najniższego lub najwyższego merytorycznie – wychodząc niekiedy poza granice wiarygodności, na przykład „genialny polityk”. W exemplum nierównie podobnym wykorzystuje się hiperbolę przy przesadnym porównaniu cechy jakiejś osoby do cechy innej osoby, na przykład urody dowolnej kobiety do urody Afrodyty, czy działań lokalnego polityka do czynów heroicznego bohatera. W emfazie za pomocą hiperboli poszerza się, w sposób nieprzenośny i celowy, zakres znaczeniowy faktu, osoby czy pojęcia – na przykład „bądź mężczyzną” w znaczeniu „bądź dzielna”.

    Styl potoczny, styl konwersacyjny – styl funkcjonalny mowy stosowany przede wszystkim do swobodnych kontaktów językowych, opozycyjny wobec języka książkowego. Główną cechą stylu potocznego, odróżniającą go od innych stylów, jest jego charakter ustny. Tworzy on formę języka zauważalnie nacechowaną pod względem ekspresywnym i emocjonalnym, niespecjalistyczną i antropocentryczną; charakteryzuje się gęstym występowaniem związków frazeologicznych, wyrazistą strukturą słowotwórczą wyrazów i ich konkretnością. W stylu potocznym występują liczne środki językowe oceniające rzeczywistość ujemnie; cechuje się on szybko zmieniającą się leksyką, w której duży udział mają wyrażenia o pochodzeniu środowiskowym i obcym. Obserwuje się w nim wiele skrótów oraz tzw. potok składniowy, czyli tendencję do luźnego, niepełnego porządkowania wyrazów pod względem logiczno-syntaktycznym. Na płaszczyźnie dźwiękowej styl potoczny cechuje się wyrazistą wymową, przejawiającą się przede wszystkim w większej rozciągłości zjawisk asymilacyjnych wewnątrz słów i w końcówkach wyrazowych. Slogan polityczny - jest to krótkie wyrażenie (czasem jedno słowo), mające na celu wypromowanie partii politycznej (lub osoby, czy jej poglądów). Slogan taki ma najczęściej charakter propagandowy. Często spotykane są również slogany negatywne - mające na celu zdyskredytowanie innych partii (przeciwników politycznych).

    Hiperbola często stosowana jest w poezji. Przykładem utworu zbudowanego z przesadni, są Stepy akermańskie Adama Mickiewicza, w którym hiperbole ułożone są stopniowo: Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu, Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi, Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi, Omijam koralowe ostrowy burzanu.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Ziomek 1990 ↓, s. 192–193.
    2. Plett 2001 ↓, s. 380.
    3. Ziomek 1990 ↓, s. 192.
    4. Ziomek 1990 ↓, s. 117.
    5. Lausberg 2002 ↓, s. 248.
    6. Ziomek 1990 ↓, s. 195.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Heinrich Lausberg(ang.): Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze. Albert Gorzkowski (tł.), Jerzy Axer, Andrzej Borowski, Maria Cytowska, Romuald Turasiewicz (konsultacja naukowa). Bydgoszcz: Wydawnictwo Homini, 2002. ISBN 83-87933-21-X.
  • Heinrich F. Plett: Hyperbole. W: Encyclopedia of Rhetoric. Thomas O. Sloane (ed.). Oxford: Oxford University Press, 2001, s. 380–381. ISBN 0-19-512595-9.
  • Jerzy Ziomek: Retoryka opisowa. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990. ISBN 83-04-03544-8.
  • Romuald Turasiewicz (ur. 11 października 1930 w Bydgoszczy, zm. 31 stycznia 2005 w Krakowie) – filolog klasyczny, brat Adama; od 1976 profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1997 do 2002 profesor Katedry Filologii Klasycznej Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego; od 1990 członek PAU. Tworzył prace o retoryce greckiej (m.in. Życie i twórczość Lizjasza... 1999 i starożytnej myśli politycznej Życie polityczne w Atenach w V i IV wieku 1968); przekłady dzieł greckich mówców (m.in. Demostenesa i Lizjasza); wraz ze Stanisławem Stabryłą przełożył i opracował wybór Nowele antyczne (wydanie 2 rozszerzone 1992).Język grecki klasyczny, greka klasyczna – stadium rozwojowe języka greckiego, używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, w okresie klasycznym działali Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.




    Warto wiedzieć że... beta

    Amplifikacja, rozszerzenie - figura retoryczna polegająca na zastąpieniu wyrazu obszernym, szczegółowym opisem, nagromadzeniu w zamian wielu bliskoznacznych określeń
    Public relations (PR) (z ang. publiczne relacje, kontakty z otoczeniem) – kształtowanie stosunków publicznie działającego podmiotu z jego otoczeniem. Celem działań public relations jest dbałość o dobry wizerunek, akceptację i życzliwość wobec działań danej osoby lub firmy.
    Alegoria (stgr. ἀλληγορία allēgoría, od ἀλληγορέω allēgoréo - "mówię w przenośni, obrazowo") – w literaturze i sztukach plastycznych przedstawienie pojęć, idei, wydarzeń, przy pomocy obrazu artystycznego o charakterze przenośnym lub symbolicznym, np. poprzez personifikację. Odczytanie alegorii umożliwiają m.in. atrybuty lub emblematy o konkretnym znaczeniu, dlatego, w przeciwieństwie do symbolu, przesłanie alegorii jest zazwyczaj jednoznaczne.
    Domenico Fetti lub Feti (ur. 1589, zm. 1624) - włoski malarz epoki baroku. Nawiązywał w swej twórczości do szkoły weneckiej i Caravaggia. Działał głównie w Rzymie, Mantui i Wenecji. Malował obrazy o treści religijnej (zwłaszcza nawiązujące do tematyki biblijnej, freski i portrety.
    Jerzy Ziomek (ur. 7 sierpnia 1924 w Dąbrowie Górniczej, zm. 13 października 1990) – polski historyk literatury. Doktorat uzyskał na Uniwersytecie Wrocławskim w 1951 jako uczeń Tadeusza Mikulskiego. Karierę akademicką rozpoczął we Wrocławiu, jednocześnie pracował także w IBL PAN. Od 1953 był związany z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza, gdzie pracował do końca życia, w ostatnich latach pełniąc funkcję kierownika Katedry Teorii Literatury.
    Prawdopodobieństwo – ogólne określenie jednego z wielu pojęć służących modelowaniu doświadczenia losowego poprzez przypisanie poszczególnym zdarzeniom losowym liczb, zwykle z przedziału jednostkowego (w zastosowaniach często wyrażanych procentowo), wskazujących szanse ich zajścia. W rozumieniu potocznym wyraz „prawdopodobieństwo” odnosi się do oczekiwania względem rezultatu zdarzenia, którego wynik nie jest znany (niezależnie od tego, czy jest ono w jakimś sensie zdeterminowane, miało miejsce w przeszłości, czy dopiero się wydarzy); w ogólności należy je rozumieć jako pewną miarę nieprzewidywalności.
    Osoba (πρόσωπον [prosopon], łac. persona) – pierwotnie, zarówno po grecku, jak i po łacinie słowo to oznaczało „maskę”, którą zakładali aktorzy w teatrze starożytnym. Następnie zaczęto go używać w odniesieniu do roli, jaką jednostka odgrywa w dramacie życia. Podmiot o rozumnej naturze. Może nim być człowiek, a także Bóg, rozumiany jako byt wyróżniający się najdoskonalszą formą istnienia. We współczesnej filozofii pojęcie kluczowe dla chrześcijańskiego i niechrześcijańskiego personalizmu, mającego źródła w chrześcijańskim (zwłaszcza tomistycznym) rozumieniu człowieka jako bytu odrębnego od świata rzeczy, przyrody, w tym także zwierząt.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.031 sek.