• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Heraldyka polska



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Heroldia – urząd, zwykle monarszy, czasem państwowy lub prywatny, zajmujący się administrowaniem tytułami szlacheckimi – gromadzący i sprawdzający informacje o nadaniach tytułów, nobilitacjach, indygenatach, gromadzący wizerunki herbów wraz nazwiskami rodów, którym herby te są przypisane, oraz dbający o poprawność tych herbów. W wielu krajach, zwłaszcza obecnie np. w Wielkiej Brytanii, heroldie zajmują się nie tylko herbami rodowymi, ale i herbami, godłami i flagami korporacji, firm, organizacji i innych osób prawnych.Znajdziesz tu listę herbów. Jeśli poszukujesz informacji ogólnych o herbie szlacheckim zobacz artykuł herb szlachecki.

    Heraldyka polska – dział heraldyki zajmujący się herbami polskimi, badający m.in. historię powstania i używania herbów w Polsce, swoiste polskie cechy herbów i reguły heraldyczne, pod wieloma względami różniące się od heraldyki innych państw europejskich.

    Ze względu na specyficzny rozwój społeczeństwa feudalnego w Polsce prowadzący do objęcia znanym w całej Europie postulatem równości szlachty wyjątkowo szerokiego grona osób (inaczej niż np. w Anglii, gdzie tytuł dziedziczy tylko jedna osoba), także ze względu na odmienną historię i bliższe kontakty z ludami azjatyckimi, być może ze względu na dłuższe funkcjonowanie niż na Zachodzie pozostałości ustroju plemiennego heraldyka polska posiada kilka cech zasadniczo odróżniających ją od heraldyki w innych krajach.

    Heraldyka szkocka – dział heraldyki zajmujący się herbami szkockimi, badający m.in. historię powstania i używania herbów w Szkocji, specyficznie szkockie cechy herbów i reguły heraldyczne, pod wieloma względami różne się od heraldyki innych państw europejskich i heraldyki innych części Zjednoczonego Królestwa.Stworzenie zestawienia władców Francji może nastręczać problemy ze względu na wątpliwości w ustaleniu początku państwa francuskiego. Zwykle przyjmuje się, iż był nim początek dynastii Kapetyngów w 987 roku.

    Charakterystyka[ | edytuj kod]

    Szlacheckość heraldyki polskiej wiąże się z dominującą w dawnej Polsce rolą i liczbą herbów szlacheckich, w dość powszechnym mniemaniu wręcz monopolem szlachty na posiadanie herbów. W innych krajach posiadanie i używanie herbu nie było przywilejem tylko szlachty, herby mieli mieszczanie, a niekiedy i chłopi. W Polsce herb mieszczański nazywano nieco pogardliwie herbikiem i poza nielicznymi wyjątkami, nie istniały przypadki nadania mieszczaninowi herbu, bez nadania szlachectwa, co było praktykowane powszechnie np. w Niemczech, przez tzw. listy herbowe. Wiele rodzin mieszczańskich, idąc śladem szlachty, przyjmowało herby bez oficjalnego nadania. Często były to gmerki (znaki rzemieślniczo-kupieckie) poddane procesowi heraldyzacji, to znaczy umieszczone w tarczy herbowej, zazwyczaj bez korony rangowej.

    Marek Żukow-Karczewski (ur. 6 maja 1961 r.) – polski historyk, publicysta i działacz społeczny. Studiował historię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jest autorem kilkuset publikacji zamieszczanych w wydawnictwach książkowych i periodykach. Publikował m.in. w "Kalendarzu Serca Jezusowego", kwartalniku "Kraków (magazyn kulturalny)", miesięczniku "Aura", miesięczniku "Posłaniec Serca Jezusowego", tygodniku "Życie Literackie", tygodniku "Przekrój", "Gazecie Krakowskiej", "Echu Krakowa", "Czasie Krakowskim" oraz na portalach internetowych. Był współorganizatorem Obywatelskiego Komitetu Ratowania Krakowa, w którym w l. 1981-1994 sprawował funkcję sekretarza naukowego, organizując doroczne kwesty na krakowskich cmentarzach. Należy m.in do International Federation of Journalists oraz Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.Tytuł przyznawany przez władcę danego państwa, łączył się z nadaniem ziemi lub przywilejów dla obdarowanego na zasadzie dziedziczenia (primogenituralnie, secundogenituralnie lub dla wszystkich potomków), lub bez prawa dziedziczenia (szlachectwo osobiste), jako wyraz wdzięczności za działalność na rzecz państwa lub samego panującego.

    Równość – ze względu na przywiązanie szlachty właściwej do zasady równości w obrębie stanu, heraldyka polskiej szlachty właściwej pozbawiona jest elementów mogących naruszać tę równość. Zgodnie z prawem w Rzeczypospolitej zakazane były zagraniczne tytuły arystokratyczne i ordery, a także ich odzwierciedlenie w herbach.

    Hybryda – figura heraldyczna przedstawiająca fantastyczne zwierzę, będące połączeniem cech zwierząt realnie istniejących.Dewiza heraldyczna jest krótką, najczęściej łacińską sentencją - choć spotkać można i dewizy w językach narodowych - przekazującą ogólną mądrość, wyraźnie nawiązującą do ideologii rycerskiej i szlacheckiej.

    Jedyną zwyczajowo przyjętą koroną w herbie była korona szlachecka i w przeciwieństwie do zasad w innych krajach była w Polsce nieodzownym elementem herbu szlacheckiego. Choć znane są też z zachowanych zabytków przypadki używania herbu bez korony. Herby mieszczańskie z zasady nie posiadały korony, podobnie jak herby angielskiej gentry.

    Herb mieszczący na jednej tarczy herbowej, podzielonej według reguł heraldycznych kilka herbów. Początkowo symbolizował wyłącznie władztwo lenne a stosowany był głównie w herbach wyższej szlachty i panów feudalnych. Później stosowany również dla podkreślenia więzów krwi. Herb złożony przedstawiał herby przodków jego nosiciela lub jego małżonki. Taki herb złożony tworzony był według ścisłych reguł i pozwalał poznać fragment genealogii jego posiadacza. Tarcza w herbach złożonych dzielona była najczęściej na 2, 3, 4 lub 5 pól. Niekiedy stosowano bardziej złożone podziały - zwłaszcza w heraldyce niemieckiej i hiszpańskiej - pełny herb królestwa pruskiego jest podzielony na 51 pól! Herby złożone tworzono także, od XVI w. jedynie dla udostojnienia wizerunku herbowego, tworząc herby złożone, których części składowe nie miały żadnego odniesienia do związków krwi czy posiadania ziemi. Niekiedy dla udostojnienia herbu, np. przy udzieleniu indygenatu lub nadaniu tytułu arystokratycznego monarcha dodawał herb swego kraju do herbu rodowego zaszczycanego szlachcica. Stosowane to było również w Polsce, gdzie wiele herbów cudzoziemskiej szlachty przyozdobiono Orłem Białym przy okazji nadania indygenatu.Herbowni (klejnotni, współherbowni) - osoby i rodziny posługujące się tym samym herbem, lub jego odmianą, staropolskie określenie rodu herbowego.

    Jedynym wyjątkiem w zasadach równości było dopuszczenie używania tytułu księcia dla nielicznej grupy dynastycznych książąt piastowskich, litewsko-ruskich i tatarskich. Była to jednak różnica czysto honorowa, nie pociągała ona za sobą żadnych przywilejów. Te rodziny używały w herbie mitry, często na hełmie, ale często przedstawiały swój herb jak zwykły herb szlachecki.

    Korona rangowa – element herbu rycerskiego i szlacheckiego. Umieszczana pierwotnie zwykle na hełmie jest jedną z heraldycznych oznak godności. Początkowo w XII-XIV w. korona umieszczana była tylko nad herbami królów i książąt. Później także nad herbami pozostałej arystokracji i zwykłej szlachty. Od końca XVI wieku najczęściej umieszczana bezpośrednio nad tarczą, zaś hełmy z klejnotami były umieszczane powyżej, bądź pomijane. W przypadku koron zamkniętych, mitry lub korony królewskiej, hełmy powyżej korony nie były umieszczane. W heraldyce napoleońskiej zamiast koron rangowych wprowadzono czapki (birety), zbliżone nieco wyglądem do mitry książęcej. Może ozdabiać jedynie herby nadane przez udzielnego monarchę. W heraldyce polskiej, w przeciwieństwie do zasad heraldycznych wielu innych krajów stanowi, umieszczana na hełmie, konieczny element herbu szlacheckiego.Rzeczpospolita, od XVII wieku częściej znana jako Rzeczpospolita Polska (lit. Respublika lub Žečpospolita, biał. Рэч Паспалітая, ukr. Річ Посполита, ros. Речь Посполитая, rus. Рѣчь Посполита, łac. Res Publica, współczesne znaczenie: republika) oraz Rzeczpospolita Obojga Narodów – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej (kres federacji w 1791 roku przyniosła Konstytucja 3 maja, ustanawiając państwo unitarne – Rzeczpospolitą Polską). Korona i Litwa stanowiły dla szlachty jedną całość, pomimo dzielących je różnic regionalnych, sprzecznych interesów i odrębności ustrojowych.

    Rzadko stosowano również w polskiej heraldyce inne elementy herbu – jak trzymacze heraldyczne czy dewizy herbowe.

    Herby złożone – w polskiej heraldyce odzwierciedlały zazwyczaj związki krwi, herby małżonków, matki, dziadków, w innych krajach zazwyczaj wiązały się z zwierzchnictwem lennym lub posiadaniem ziem, do których herby się odnosiły. W Polsce herby złożone oddające zwierzchnictwa lenne występują w heraldyce królewskiej i książęcej.

    List herbowy (z niem. Wappenbrief) – dyplom nadania herbu, w odróżnieniu od dyplomu nobilitacji najczęściej przyznający jedynie prawo do używania herbu, bez przywilejów szlacheckich. Popularny m.in. w państwach niemieckich, Wlk. Brytanii, Holandii, rzadko wydawany również przez polskich monarchów. Najstarszy znany list herbowy wydał cesarz Ludwik IV Bawarski i w 1338 r. hrabiom Carbonesi. Obecnie wydawane są w większości państw, w których istnieją heroldie, a więc głównie w monarchiach. W niektórych krajach władcy cedowali prawo nadawania herbów na inne prócz heroldii urzędy i osoby, np. w Rzeszy Niemieckiej prawo nadawania herbów w imieniu cesarza mieli także hofpfalzgrafowie (hrabiowie pałacowi). Od XVII wieku listy herbowe wystawiali także władcy poszczególnych państw Rzeszy, niektórzy biskupi, mający godność elektora a nawet głowy niektórych niesuwerennych rodów (hrabiowie von Schönborn). List herbowy przyznawał najczęściej herb rodzinom mieszczańskim (za tym następowała często późniejsza nobilitacja), organizacjom, cechom, korporacjom itp. W Polsce listy herbowe, nadajace tylko herb, bez nobilitacji, są rzadkie. Można do nich zaliczyć nadania tytułu zlotego rycerza oraz nadanie herbu geometrze Mikołajowi Hybnerowi przez Jana Albrychta Radziwiłła z 1612 r..Klejnot, cymer (łac. clenodium, staropol. z niem. (Helm-)Kleinod) – zwieńczenie hełmu łączące się z nim za pośrednictwem korony rangowej lub przepaski, z której rozwijały się labry.

    Elementy[ | edytuj kod]

    Godła heraldyczne[ | edytuj kod]

    Charakterystyczne dla polskich herbów to podkowy, krzyże, strzały, półksiężyce, gwiazdy. Często występują w nich znaki, przypominające gmerki czy pismo runiczne. Stało się to zresztą podstawą do odrzuconej już teorii Franciszka Piekosińskiego o runicznym pochodzeniu polskich herbów.

    Herbarz – dzieło opisujące herby wraz z ich rysunkami i herbownymi, podstawowe źródło historyczne pomocniczej nauki historii - heraldyki. Herb mieszczański – charakterystyczny znak rodowy ustalony według określonych reguł heraldycznych używany w średniowieczu na wzór herbu rycerskiego przez patrycjat miejski i bogatsze mieszczaństwo.

    Często linearny charakter wielu polskich godeł tłumaczy się zwykle, tym że wywodzą się one z plemiennych znaków własnościowych i stanic, które musiały być łatwe do wycięcia lub wypalenia np. na drzewach, barciach, słupach granicznych, skórze bydła itp. Herby zachodnioeuropejskie powstawały zaś jako obiekty malowane na tarczach, stąd większe bogactwo i plastyczność ich godeł.

    Mitra (z łac. przepaska na głowę, turban, inaczej infuła) – wysokie liturgiczne nakrycie głowy i znak godności chrześcijańskich dostojników kościelnych – biskupów, kardynałów, opatów, infułatów oraz archimandrytów, noszone podczas pełnienia czynności liturgicznych.Zawołanie bojowe klanów szkockich in. War Cry (ang – slogan z gael sluagh-ghairm ,wym.slogorn) – krótkie hasło identyfikujące i zwołujące członków klanu, głównie na polu bitwy.

    Nieco podobne do polskich godła występują w herbach i znakach rodowych sąsiednich narodów, m.in. Litwy i Ukrainy, jeszcze przed połączeniem z Rzecząpospolitą. Niektórzy heraldycy wywodzili godła polskich, litewskich i ruskich herbów od tamg sarmackich. Podczas gdy niektóre herby rodów tatarskich, litewskich i ruskich niewątpliwie pochodzą od tamg, to wywodzenie szerszej grupy herbów rdzennie polskich od tych znaków nie znajduje dziś w oczach historyków uzasadnienia.

    Adopcja herbowa – urzędowe uznanie osoby o pochodzeniu nieszlacheckim za członka swojego rodu i nadanie mu własnego herbu. Sam herb był często przy tym odmieniany. Była to jedna z wcześniejszych form nobilitacji.Ordery herbowe nadawały herbowi dostojności, były pewnego rodzaju oznaką godności. Ordery, nadawane konkretnej osobie za konkretne zasługi, nie wchodziły na trwałe do herbu i nie podlegały dziedziczeniu.

    Jednocześnie dużo rzadziej niż w heraldyce zachodnioeuropejskiej stosowane są figury heraldyczne tj. figury powstałe przez podział tarczy herbowej.

    Stanisław Mieroszewski wylicza 38 przedmiotów heraldycznych w głównych herbach staropolskich z tego 18 określa jako przedmioty główne. Wyróżnia również sześć stopni połączenia przedmiotów. Za podstawowe uznaje herby pierwiastkowe.

    Obok figur zaszczytnych (proste i łamane pasy i linie dotykające krawędzi tarczy) występowały również figury uszczerbione (proste i łamane pasy i linie nie dotykające krawędzi tarczy), krzyże (mogą występować jako figury zaszczytne lub też uszczerbione), przedstawienia ciała ludzkiego, elementów uzbrojenia, elementów architektonicznych, sprzętów gospodarskich, ciał niebieskich, roślin i innych przedmiotów oraz przedstawienia zoomorficzne (wizerunki zwierząt występujących w naturze, a także znanych z bestiariuszy gryfów, smoków i hybryd - tj. stworów łączących w sobie cechy kilku realnie istniejących stworzeń). Herby z godłami zoomorficznymi nie należą do najstarszych w heraldyce polskiej - przywędrowały one zazwyczaj z Europy Zachodniej. Do najstarszych polskich znaków herbowych należą godła o prostym rysunku (kreska, belka, krzyż, miecz, strzała, podkowa).

    Litwa, Republika Litewska (lit. Lietuva, Lietuvos Respublika) – państwo w Europie, jeden z krajów bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO; graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią, od północy z Łotwą.Gmerk (z niem. Gemerk) – znak osobisty i rodzinny umieszczany na pieczęciach, przedmiotach użytkowych, wyrobach i budowlach najczęściej jako sygnatura autora dzieła, pierwotnie znak garncarski czy kamieniarski, którym kamieniarze oznaczali obrobione przez siebie elementy.

    Klejnoty herbowe[ | edytuj kod]

    Klejnot herbowy występujący obecnie w herbach staropolskiej szlachty właściwej jest zwykle uboższy od zachodnioeuropejskich. Najczęściej powtarzają się niezmienione w wielu różnych herbach pióra strusie lub pawie. Jest to wynik niesumienności wydawców dawnych herbarzy, którzy dla oszczędności w druku ujednolicili herbowe klejnoty. Pierwotne cymery polskich herbów nie były mniej bogate i fantazyjne od zachodnich.

    Heraldyka – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmuje się badaniem rozwoju i znaczenia oraz zasadami kształtowania się herbów. Wywodzi się od słowa herold – oznaczającego urzędnika dworskiego, wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w turniejach. W innych językach europejskich nazywana jest podobnie (ang. heraldry, franc. heraldique , niem. Heraldik) lub słowami pochodzącymi od nazwy herb (niem. Wappenkunde).Montjoie (franc. Góra chwały) – wpółlegendarny, bojowy proporzec Karola Wielkiego. Jest to również okrzyk bojowy cesarza, później królów Francji, a właściwie skrócona wersja pełnego zawołania - Montjoie Saint Denis (franc. - Góra chwały św. Dionizego).

    Barwy herbów[ | edytuj kod]

    Barwy herbów polskich są związane jak i w heraldykach innych krajów, w znacznym stopniu z barwami herbu i flagi państwowej, stąd częste stosowanie jako tynktury czerwieni, a jako metalu srebra. Bardzo rzadkie są natomiast w polskich herbach futra.

    Zawołanie[ | edytuj kod]

    Zawołanie to specyficznie polski, akustyczny element heraldyczny, występujący obok elementów wizualnych herbu. Było pozostałością po rodowych zawołaniach bojowych, zwołujących współrodowców do lub w czasie boju. Podobne zawołania występowały też na Zachodzie (np. słynne „Montjoie!” królów Francji, czy w zawołaniach bojowych klanów szkockich). Z czasem ewoluowały one w stronę dzisiejszych dewiz herbowych. Jedynie w heraldyce polskiej i szkockiej pozostały jako osobny akustyczny identyfikator rodu, niezależny od stosowanej dewizy herbowej. W heraldyce polskiej zawołanie nie jest zazwyczaj przedstawiane graficznie w wizerunku herbu, w szkockiej jest zwykle ukazywane na wstędze ponad klejnotem herbu.

    Gryf – mityczne zwierzę przedstawiane najczęściej z ciałem lwa oraz z głową i skrzydłami orła. Niektóre źródła dodają jeszcze uszy dzikiego osła. Na początku gryf pojawia się w sztuce, znacznie później w literaturze, widać także znaczne różnice pomiędzy opisami gryfa a jego obrazowaniem. Najstarsze przedstawienia pochodzą ze starożytnej Mezopotamii z ok. 3000 r. p.n.e., równocześnie motyw pojawił się w Egipcie. Do Europy dotarł ok. 1600 r. p.n.e. poprzez wyspy Kretę i Cypr. Pierwsza wzmianka pisana o gryfach pochodzi z ok. V w. p.n.e.Szlachta – stan społeczny istniejący w Królestwie Polskim, Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz na polskich, litewskich i ukrainnych ziemiach w czasie zaborów. Powstała z przekształcenia się stanu rycerskiego w szlachecki.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Sarmaci (lub Sauromaci) – nazwa irańskich ludów koczowniczo-pasterskich. Sarmaci byli spokrewnieni ze Scytami, Medami, Partami i Persami.
    Trzymacze heraldyczne – postacie ludzkie lub zwierzęta umieszczane po jednej lub - częściej - po obu stronach, niekiedy za tarczą herbową, i podtrzymujące ją.
    Klan – grupa ludzi, którzy wywodzą swe pochodzenie od wspólnego przodka, mają często ten sam totem i wykonują razem wiele zadań. Każda z nich posiada nazwę, swe kolektywne poczucie jedności, zwykle specjalny mit określający jej charakter. Klan jest często poddziałem plemienia opartym na zasadzie dwudzielności, gdzie mamy dwa, cztery lub osiem klanów. Większość ludów posiada jednak nieparzystą liczbę klanów. Ten podział łączy się zazwyczaj z zakazem zawierania małżeństw w obrębie własnego klanu (egzogamia).
    Tynktura – barwy używane w heraldyce. W heraldyce od XII wieku stosowano cztery kolory: niebieski, czerwień, zieleń, czerń - oraz dwa metale: złoto i srebro. Jako tynktury traktowano również futra: gronostaje i popielice (lub wiewiórki).
    Stanica – u dawnych Słowian chorągiew bojowa z wyobrażeniem bóstwa, przechowywana w kącinie a wynoszona z niej podczas wypraw wojennych.
    Futro – w heraldyce trzecia obok metali i emalii grupa tynktur. W przypadku futer nie obowiązuje zasada alternacji (czyli niekładzenia barwy na barwę i metalu na metal). Futra można dowolnie kombinować z innymi futrami, z metalami i emaliami.
    Runy (alfabet runiczny) – alfabet używany do zapisu przez ludy germańskie (tzw. alfabet fuþark). Niekiedy nazwę "runy" odnosi się także do systemów piśmienniczych stosowanych przez ludy tureckie (tzw. alfabet orchoński) oraz Madziarów (Węgrów) (tzw. rowasz). Używany również w obrzędach magicznych. Staronordyckie słowo *run oznacza tajemnicę.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.046 sek.