• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Heksametr daktyliczny



    Podstrony: 1 [2] [3]
    Przeczytaj także...
    Wiersz saturnijski (łac. versus Saturnius) to najstarsza i prawdopodobnie jedyna oryginalnie italska miara wierszowa (metrum). Wszystkie inne klasyczne metra łacińskie pochodzą z Grecji.Neoterycy (od gr. hoi neoteroi poietai, dosłownie "poeci młodsi", łac. poetae novi) - to termin oznaczający grupę młodych poetów rzymskich działających w połowie I wieku p.n.e.

    Heksametr daktyliczny (łac. versus hexameter dactylicus) – najstarsze znane metrum europejskiej poezji epickiej. Heksametrem napisane są dwie najstarsze greckie epopeje Iliada i Odyseja Homera. Stał się kanonicznym wierszem starożytnej epiki greckiej oraz – po zarzuceniu wiersza saturnijskiego – także łacińskiej.

    Współczesnym naśladownictwem tego metrum w poezji polskiej jest tzw. heksametr polski.

    Arsa (gr. arsis, podniesienie) - w poezji antycznej jest to mocniejsza część stopy wierszowej. Druga, słabsza część stopy wierszowej nazywana jest tezą.Średniówka – punkt podziału, który dzieli wers na dwa w przybliżeniu równe tzw. hemistychy, czyli części wersu wydzielone przez każdą cezurę. Zwykle występuje w wersach dłuższych niż ośmiosylabowe.

    Heksametr klasyczny[ | edytuj kod]

    Heksametr jest wierszem iloczasowym i izochronicznym, który dzieli się na sześć stóp daktylicznych po 4 mory, takie same jednostki długości brzmienia (długa sylaba– 2 mory, krótka sylaba– 1 mora). Łącznie zatem każdy wers składa się z 24 mor. Układ sylab długich i krótkich wygląda tak (akcentowana sylaba- sylaba długa stanowiąca arsę, długa sylaba- sylaba długa, krótka sylaba- sylaba krótka, anceps w tezie- sylaba obojętna):

    Mora (łac.) - jest jednostką iloczasu używaną w fonologii, określającą "wagę" sylaby (która decyduje o synchronizacji czasowej i akcentowaniu) w niektórych językach. Podobnie jak wiele innych pojęć lingwistycznych, dokładna definicja mory jest dyskusyjna.Kataleksa – w wierszu iloczasowym zjawisko skrócenia stopy kończącej wers lub człon wersowy o jedną lub dwie sylaby stanowiące część lub całość tezy.

    Każdy daktyl (akcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylaba) może zostać podmieniony na spondej (akcentowana sylabadługa sylaba). W stopie piątej spondej występuje rzadko (jeśli występuje, jest to versus spondiacus, zobacz niżej). Szósta stopa, o ile jest daktylem, może być niepełna – zamiast ostatniej sylaby występuje wtedy trochej (akcentowana sylabakrótka sylaba) o długości trzech mor, a mora czwarta jest przerwą na oddech. „Wypadnięcie” jednej mory ze stopy szóstej jest zwane kataleksą, stąd owo metrum jest nazywane heksametrem daktylicznym katalektycznym.

    Stopa (od łac. pes) to najmniejsza jednostka miary wierszowej. W antycznej wersyfikacji iloczasowej (w literaturze greckiej i łacińskiej) stopami były powtarzające się układy sylab długich i krótkich. W nowożytnej wersyfikacji - dla potrzeb literatury tworzonej w językach pozbawionych zjawiska iloczasu - pojęcie stopy zmodyfikowano, określając nim powtarzające się układy sylab akcentowanych i nieakcentowanych.Daktyl (stgr. δάκτυλος dáktylos, dosł. "palec") – w metryce iloczasowej stopa metryczna składająca się z trzech sylab: jednej długiej i dwóch krótkich. Bierze swą nazwę stąd, że grecki wyraz dáktylos ma właśnie taki układ sylab.

    Zamiast trocheja w stopie szóstej może pojawić się również czteromorowy spondej (wtedy bez kataleksy), dlatego ostatnia sylaba jest nazywana obojętną (łac. syllaba anceps).

    Jak powiedziano, każdy daktyl może zostać podmieniony na spondej. Podmiany te powodują, że wers heksametru może mieć od 12 do 17 sylab, ale zawsze składa się z 24 mor. Generalnie większa liczba stóp spondeicznych (czyli mniejsza liczba sylab) sprawia wrażenie dostojeństwa i siły, natomiast większa liczba daktylicznych - wrażenie lekkości i ruchliwości, co utalentowani poeci potrafią powiązać z aktualną treścią opowiadania, np.:

    Homer (st.gr. Ὅμηρος, Hómēros, nw.gr. Όμηρος) (VIII wiek p.n.e.) – grecki pieśniarz wędrowny (aojda), epik, śpiewak i recytator (rapsod). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji ustnej poezji heroicznej. Do jego dzieł zalicza się eposy: Iliadę i Odyseję. Grecka tradycja widziała w nim również autora poematów heroikomicznych Batrachomyomachia i Margites oraz Hymnów homeryckich. Żaden poeta grecki nie przewyższył sławą Homera. Na wyspach Ios i Chios wzniesiono poświęcone mu świątynie, a w Olimpii i Delfach postawiono jego posągi. Pizystrat wprowadził recytacje homeryckich poematów na Panatenaje.Heksametr polski – wzorowana na heksametrze daktylicznym sylabotoniczna akcentuacyjna miara wierszowa stosowana w poezji pisanej w języku polskim. Jego nazwa, podobnie jak nazwa pierwowzoru, sugeruje, że w wersie występuje w sumie sześć stóp: daktyli i trochejów w różnych proporcjach, przy czym każdy wers kończy tzw. spadek adoniczny, czyli daktyl i trochej.
  • 12 sylab: olli respondit rex Albai Longai (Enniusz, dostojeństwo sędziwego króla miasta Alba Longa)
  • 13 sylab: illi inter sese magna vi bracchia tollunt (Wergiliusz, cyklopi przy pracy)
  • 17 sylab: quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum (Wergiliusz, rytm konia w galopie)
  • Cezury[ | edytuj kod]

    W środku wersu występuje jedna obowiązkowa przerwa międzywyrazowa, tzw. cezura (łac. caesura). Ze względu na ulokowanie cezur wyróżnia się cztery główne postacie heksametru:

    Metrum (miara, wzorzec rytmiczny) – w nauce o wierszu obok pojęcia rymu wprowadza się również pojęcie metrum najczęściej dla oznaczenia rymu najzupełniej regularnego, bądź też wzorcowej miary rytmicznej, która każdorazowo aktualizuje się w materiale fonicznym konkretnego utworu. Termin "metrum" albo "wiersz metryczny" bywa używany również w węższym zakresie w odniesieniu do wiersza antycznego, a w poezji nowożytnej jako określenie wiersza sylabotonicznego (stopowego), zwanego również miarowym.Quintus Horatius Flaccus (ur. 8 grudnia 65 p.n.e. w Wenuzji, zm. 27 listopada 8 p.n.e.) – rzymski poeta liryczny okresu augustowskiego.

    Cezura męska (łac. caesura semiquinaria): pauza po piątej półstopie (czyli po trzeciej arsie (akcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylaba//krótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabaanceps w tezie)); jest to postać najczęściej występująca u poetów łacińskich. Przykład: gr. menin aeide thea // Peleiadeo Achilleos (Homer), łac. arma virumque cano // Troiae qui primus ab oris (Wergiliusz)

    Cezura żeńska (gr. kata triton trochaion, po trzecim trocheju), o sylabę dalej, niż cezura męska (akcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylaba//krótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabaanceps w tezie); ta z kolei najczęściej występuje u poetów greckich. Przykład: gr. andra moi ennepe Mousa // polytropon hoi mala polla (Homer), łac. sponte sua sine lege // fidem rectumque colebat (Owidiusz)

    Owidiusz, Publius Ovidius Naso (43 p.n.e. - 17 lub 18 n.e.) – jeden z najwybitniejszych elegików rzymskich, najbardziej utalentowany poeta epoki Augusta, należący do młodszego pokolenia twórców augustowskich. Syn bogatego ekwity z Sulmony (środkowa Italia). Zrezygnował z kariery urzędniczej i poświęcił się pisarstwu. Znajomy Horacego, przyjaciel Propercjusza. Najbardziej znany z utworów o tematyce miłosnej: Ars amatoria (Sztuka kochania), Amores - Pieśni miłosne, a także poematu epickiego "Metamorfozy". Utwór Sztuka kochania (Ars amandi, Ars amatoria) w 1564 r. trafił do indeksu ksiąg zakazanych.Propercjusz (łac. Sextus Propertius) (ok. 50 p.n.e. - pomiędzy 15 - 2 p.n.e.), poeta starożytnego Rzymu. Pisał elegie miłosne, najbardziej znane poświęcone kobiecie imieniem Cynthia. Również treny (poświęcone m.in. Marcellusowi, siostrzeńcowi Oktawiana Augusta). Na zamówienie Mecenasa stworzył również kilka utworów opisujących genezę niektórych zwyczajów, budowli czy pomników w Rzymie.

    Cezura po siódmej półstopie (łac. caesura semiseptenaria) z towarzyszącą cezurą pomocniczą po drugiej arsie (łac. caesura semiternaria); powstaje wtedy tzw. wiersz trójdzielny (akcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylaba/krótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylaba//krótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabaanceps w tezie). Przykład: nec quicquam / nisi pondus iners // congestaque eodem (Owidiusz)

    Diereza bukoliczna (łac. diaeresis bucolica) po czwartej stopie z towarzyszącą cezurą męską (akcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylaba/krótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylaba//akcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylabaakcentowana sylabaanceps w tezie); diereza zbiega się zawsze z silną interpunkcją, przykład: Tityre dum redeo / brevis est via, // pasce capellas (Wergiliusz)

    Restrykcje w budowie heksametru[ | edytuj kod]

    W teorii każdy wers zbudowany na podstawie powyższych zaleceń metrycznych można uznać za heksametr daktyliczny. W praktyce, żeby wiersz mógł uchodzić za gładki, potoczysty i elegancki, musi dodatkowo spełniać określone ograniczenia dotyczące wzajemnej relacji tworzącego rytm wiersza tzw. iktu metrycznego (czyli rozłożenia ars) i akcentu wyrazowego. Restrykcjom podlega też rozmieszczenie wyrazów jednosylabowych.

    Enniusz, Quintus Ennius (urodzony 239 p.n.e. w Rudiae (Apulia), zmarł 169 p.n.e.) – poeta rzymski, uważany za ojca literatury rzymskiej.Eneida (łac. Aeneis) – rzymski poemat epicki, napisany heksametrem przez Publiusza Wergiliusza Marona, opiewający w 12 księgach o łącznym rozmiarze 9892 wierszy dzieje Trojańczyka Eneasza, legendarnego protoplasty Rzymian.

    Rozmieszczenie wyrazów jednosylabowych[ | edytuj kod]

    Wyraz jednosylabowy nie może być w heksametrze umieszczony bezpośrednio po cezurze. Dla uniknięcia tego stosuje się nienaturalny dla prozy, poetycki szyk przestawny, czego przykładem jest pierwszy wers Eneidy:

  • Arma virumque cano, // Troiae qui primus ab oris
  • Naturalny, prozaiczny szyk języka łacińskiego wymagałby qui Troiae; nie ma też przeciwwskazań metrycznych, żeby ten szyk utrzymać w heksametrze, bo przestawienie tych dwóch wyrazów nie robi żadnej różnicy z punktu widzenia czy to iloczasu czy układu metrycznego całości. Wergiliusz jednak zamienił wyrazy miejscami po to, żeby uniknąć postawienia jednosylabowego qui tuż po cezurze (która wypada w tym wersie po wyrazie cano).

    Iloczas – zjawisko prozodyjne, charakteryzujące się różnicowaniem długości trwania sylab lub głosek. W niektórych językach iloczas różnicuje znaczenie wyrazów. W metryce antycznej iloczas był podstawą organizacji metrum wierszowego.Dystych elegijny (łac. distichon elegiacum) - iloczasowa miara wierszowa wywodząca się ze starożytnej Grecji. Służyła pierwotnie do komponowania elegii, w praktyce ma bardzo szerokie zastosowanie w wielu rodzajach poezji, od fraszek i epitafiów do dłuższych utworów lirycznych.

    Unikano też - ale mniej restrykcyjnie - stawiania wyrazów jednosylabowych bezpośrednio przed cezurą. Bezwzględnie natomiast panował zakaz stawiania wyrazów jednosylabowych na końcu wersu (z wyjątkiem sytuacji, kiedy wchodzi on w skład większego zestroju akcentowego).

    Relacja do akcentu wyrazowego[ | edytuj kod]

    Restrykcje odnośnie do wyrazów jednosylabowych wynikają częściowo z wymagań dotyczących relacji prozaicznego akcentu wyrazowego do tworzącego rytm wiersza iktu metrycznego. Generalna zasada budowy heksametru jest taka, żeby ikt mniej więcej zgadzał się z akcentem wyrazowym w pierwszej stopie wersu, w następnych czterech ma wypadać w innym miejscu, po czym w dwóch ostatnich stopach (czyli w klauzuli) ma zachodzić pełna zgodność iktu heksametru z akcentem wyrazowym.

    Spondej (łac. spondeus, z gr. spondeíos) to stopa metryczna złożona z dwóch sylab długich (w wierszach iloczasowych) lub akcentowanych (w wierszach akcentuacyjnych). Nazwa pochodzi od greckiego wyrazu sponde (oznaczającego libację) mającego ten właśnie układ sylab; ponadto śpiewane podczas libacji pieśni składały się właśnie ze spondejów, przez co miały powolny i uroczysty charakter.Gaius Lucilius (ur. ok. 180 p.n.e., zm. 102 p.n.e.) - poeta rzymski, twórca literackiej formy satyry rzymskiej. Urodził się w miejscowości Sessa Aurunca, w bogatej rodzinie ekwickiej. Brał udział pod dowództwem Scypiona Młodszego w wojnie numantyjskiej. Tworzył w Rzymie. Ze zbioru Saturae (Satyry) do naszych czasów dochowały się fragmenty.

    Z postulatu zgodności akcentu wyrazowego z iktem w klauzuli wynika zakaz umieszczania na końcu wersu wyrazów jednosylabowych. Ostatni wyraz heksametru ma mieć dwie lub trzy sylaby, przedostatni - co najmniej dwie, a najlepiej trzy. W poezji augustowskiej zakaz ten łamany jest tylko w celu osiągnięcia efektów komicznych, np.

    Publius Vergilius Maro (ur. 15 października 70 p.n.e., zm. 21 września 19 p.n.e.) – poeta rzymski epoki augustiańskiej, autor Eneidy – eposu narodowego Rzymian.
  • Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus (Horacy)
  • Bardzo wyjątkowo zdarza się heksametr, w którym akcent wyrazowy zupełnie zgadza się z iktem metrycznym, np.:

  • Impius haec tam pulcra novalia miles habebit (Wergiliusz)
  • Jest to skrajny przykład odstępstwa od reguły, stosowanego poza tym bardzo oszczędnie i tylko dla osiągnięcia specjalnych efektów dźwiękowych (tutaj: jęku rozpaczy).

    Versus spondiacus[ | edytuj kod]

    Poeci złotego wieku unikali zamiany daktyla na spondej w stopie piątej, gdyż wiersz taki, zwany versus spondiacus uznawano w poezji augustowskiej za nieestetyczny (stąd powyższy przykład z Wergilego ma 13 sylab, a nie 12, gdyż byłby to wtedy spondiacus). To ograniczenie nie obowiązywało w epoce archaicznej (Enniusz), a w okresie cycerońskim versus spondiacus był nawet ulubiony przez neoteryków i poszukiwany dla łagodnej kadencji.

    Przykładem takiego wersu może być wiersz będący przypuszczalnie parodią jakiegoś fragmentu Annales Enniusza dokonaną przez Lucyliusza:

  • Ibant qua poterant, qua non poterant non ibant


  • Podstrony: 1 [2] [3]




    Reklama

    Czas generowania strony: 0.037 sek.