• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Gwiazda zmienna wybuchowa

    Przeczytaj także...
    Nowa powrotna (ang. recurrent nova) – gwiazda wybuchowa o amplitudzie zmienności nowej klasycznej, ale której wybuch zaobserwowano ponownie.Tesla (T) – jednostka indukcji magnetycznej w układzie SI (jednostka pochodna układu SI). 1 tesla może być interpretowana jako taka wartość indukcji magnetycznej, która na ładunek 1 C, poruszający się z prędkością 1 m/s prostopadle do linii pola magnetycznego, działa z siłą Lorentza o wartości równej 1 N.
    Flickering – losowe zmiany jasności zachodzące w gwiazdach kataklizmicznych w skali czasu od 20 sekund do kilku minut. Amplitudy zmian jasności dochodzą do 0,5 wielkości gwiazdowej i są w dużym stopniu zmienne. Największe wartości osiągają w niebieskiej części widma, z wyraźną tendencją spadkową w kierunku coraz dłuższych fal. W układach, w których dochodzi do zaćmień, w maksymalnej fazie zaćmienia flickering ulega znacznemu zmniejszeniu lub nawet całkowicie zanika. Flickering jest obserwowany zarówno w przypadku nowych karłowatych, jak też dawnych nowych i w gwiazdach nowopodobnych. Mechanizm i miejsce jego powstawania nie są do końca znane. Najbardziej prawdopodobne wydaje się, że zjawisko powstaje albo w obszarze tzw. gorącej plamy, albo w wewnętrznych, gorących obszarach dysku akrecyjnego.
    Artystyczna wizja układu kataklizmicznego

    Układ kataklizmiczny, zmienna kataklizmiczna (ang. cataclysmic variable, CV) – ciasny układ podwójny gwiazd, składający się z masywniejszego białego karła oraz mniej masywnej gwiazdy ciągu głównego (gwiazdy podobnej do Słońca) lub gwiazdy nieco odewoluowanej (np. podolbrzyma). Jeśli mniej masywna gwiazda całkowicie wypełnia swoją powierzchnię Roche’a, wówczas materia z atmosfery gwiazdy może przepływać w kierunku białego karła przez punkt Lagrange’a L1. Niezerowy moment pędu powoduje, że gaz nie opada od razu na powierzchnię białego karła, ale tworzy wokół niego dysk akrecyjny. Jeśli pole magnetyczne białego karła jest wystarczająco silne, dysk ten jest na pewnej wysokości rozrywany lub w ogóle nie może powstać (materia opada wówczas na bieguny magnetyczne białego karła tworząc tzw. kolumny akrecyjne). Niestabilność przepływu materii przez dysk akrecyjny jest przyczyną nagłych pojaśnień, obserwowanych w przypadku nowych karłowatych. W przypadku nowych klasycznych i nowych powrotnych obserwuje się znacznie silniejsze pojaśnienia określane jako wybuch gwiazdy nowej. Spowodowane są one zainicjowaniem reakcji termojądrowych wodoru na powierzchni białego karła (ponieważ materia znajduje się tam w stanie zdegenerowanym, to reakcje te zachodzą w sposób bardzo gwałtowny). Od tych właśnie wybuchów pochodzi nazwa „zmienne kataklizmiczne” (w rzeczywistości gwiazda nie ponosi w wyniku wybuchu żadnego większego uszczerbku). Charakterystyczną cechą wyróżniającą układy kataklizmiczne w okresie spokoju (między kolejnymi wybuchami) jest tzw. flickering, czyli zachodzące w sposób losowy i w bardzo krótkiej skali czasu zmiany jasności.

    Biały karzeł – niewielki (rzędu rozmiarów Ziemi) obiekt astronomiczny składający się ze zdegenerowanej materii, emitujący m.in. promieniowanie widzialne. Powstaje po ustaniu reakcji jądrowych w gwieździe o małej lub średniej masie. Mało masywne gwiazdy (od 0,08 do 0,4 M☉) nie osiągają w trakcie swojej ewolucji warunków wystarczających do zapłonu helu w reakcjach syntezy termojądrowej i powstają z nich białe karły helowe. Średnio masywne gwiazdy (od 0,4 do ok. 4 mas Słońca) spalają hel dając białe karły węglowe, lub węglowo-tlenowe. Pozostałością gwiazd o masach w zakresie 4-8 mas Słońca (na ciągu głównym) są białe karły z domieszką tlenu, neonu i magnezu.Akrecja kolumnowa - zjawisko ukierunkowania procesu akrecji w układzie podwójnym gwiazd na bieguny magnetyczne gwiazdy, zachodzące w polarach, czyli gwiazdach typu AM Her. Zjawisko zachodzi, gdy gęstość energii w dysku akrecyjnym jest mniejsza niż gęstość energii pola magnetycznego gwiazdy centralnej. Występuje najczęściej w przypadku silnie magnetycznych gwiazd neutronowych i białych karłów, a ze względu na obserwowane własności obiekty takie należą odpowiednio do klasy polarów i polarów pośrednich oraz pulsarów rentgenowskich. Opadanie w stronę gwiazdy w większej odległości od powierzchni gwiazdy następuje z prędkością naddźwiękową, blisko powierzchni gwiazdy formuje się fala uderzeniowa. Opadająca materia silnie świeci w zakresie rentgenowskim, szczególnie obszar pomiędzy frontem fali a powierzchnią gwiazdy.

    Obserwacyjny podział zmiennych kataklizmicznych[]

    Ze względu na charakter zmian jasności wydzielono:

  • nowe klasyczne
  • nowe powrotne
  • nowe karłowate
  • zmienne nowopodobne
  • Fizyczny podział układów kataklizmicznych[]

    Ze względu na natężenie pola magnetycznego białego karła wyróżnia się:

  • układy niemagnetyczne (natężenie < 10 T), w których dysk akrecyjny sięga niemalże powierzchni białego karła
  • polary pośrednie (natężenie pomiędzy 10 a 10 T), w których dysk akrecyjny jest przycięty na pewnej odległości od powierzchni białego karła (bardzo rzadkie, znanych jest kilkanaście takich obiektów np. DQ Herculis, V2467 Cygni)
  • polary (natężenie > 10 T), w których nie ma dysku akrecyjnego, a materia bezpośrednio jest kierowana wzdłuż linii sił pola magnetycznego w stronę biegunów magnetycznych białego karła (np. AM Herculis)
  • Przypisy

    1. Cataclysmic variables and related objects pod red. Margherita Hack, Constanze la Dous, Paris, France, Centre National de la Recherche Scientifique ; Washington, D.C., NASA, 1993

    Linki zewnętrzne[]

  • Introduction to Cataclysmic Variables (CVs) (ang.). W: HEASARC [on-line]. NASA, 2006. [dostęp 2015-01-22].
  • (window.RLQ=window.RLQ||).push(function(){mw.log.warn("Gadget \"edit-summary-warning\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"wikibugs\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"ReferenceTooltips\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"main-page\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");});
    Dysk akrecyjny – wirująca struktura uformowana przez pył i gaz, opadający (poprzez zjawisko akrecji) na silne źródło grawitacji. Obiektem centralnym przyciągającym grawitacyjnie wirującą materię jest najczęściej czarna dziura, gwiazda neutronowa, biały karzeł bądź młoda gwiazda. Dyski akrecyjne różnią się od struktury typu pierścieni Saturna opadaniem materii ku centrum grawitacyjnemu w wyniku działania lepkości. Siły lepkie są niezbędne, aby materia obdarzona momentem pędu i znajdująca się na orbicie w przybliżeniu kołowej mogła zacieśnić orbitę.Nowa karłowata (DN, ang. Dwarf Nova) – gwiazda zmienna wybuchowa, w rzeczywistości ciasny układ podwójny złożony z gwiazdy podobnej do Słońca i białego karła, ściągającego grawitacyjnie materię ze swojej towarzyszki. Nowe karłowate charakteryzują się wielokrotnymi wybuchami, w trakcie których ich jasność wzrasta przeciętnie w zakresie od 2 do 5 wielkości gwiazdowych.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Podolbrzymy to gwiazdy jaśniejsze od gwiazd z ciągu głównego, ale nie tak jasne jak prawdziwe olbrzymy. Uważa się, że podolbrzymy już kończą lub właśnie skończyły spalanie wodoru w swoich jądrach i zaczynają rozrastać się aż do stadium olbrzyma.
    Słońce (łac. Sol, Helius, gr. Ἥλιος Hḗlios) – gwiazda centralna Układu Słonecznego, wokół której krąży Ziemia, inne planety tego układu, planety karłowate oraz małe ciała Układu Słonecznego. Słońce to najjaśniejszy obiekt na niebie i główne źródło energii docierającej do Ziemi.
    Gwiazda zmienna nowopodobna (ang. novalike variable) – gwiazda wybuchowa, w rzeczywistości ciasny układ podwójny złożony z białego karła i gwiazdy ciągu głównego.
    Ciąg główny na diagramie Hertzsprunga-Russella przedstawia krzywą, wzdłuż której zgrupowana jest większość gwiazd z okolic Słońca. Gwiazdy na niej położone nazywa się gwiazdami ciągu głównego lub karłami. Najzimniejsze z nich to czerwone karły.
    Pole magnetyczne – stan przestrzeni, w której siły działają na poruszające się ładunki elektryczne, a także na ciała mające moment magnetyczny niezależnie od ich ruchu. Pole magnetyczne, obok pola elektrycznego, jest przejawem pola elektromagnetycznego. W zależności od układu odniesienia, w jakim znajduje się obserwator, to samo zjawisko może być opisywane jako objaw pola elektrycznego, magnetycznego albo obu.
    AM Herculis – gwiazda zmienna będąca układem podwójnym zawierającym czerwonego karła i białego karła położona w Gwiazdozbiorze Herkulesa.
    Powierzchnia Roche’a – powierzchnia okalająca obszar grawitacyjnej dominacji danej gwiazdy w układzie podwójnym. Materia znajdująca się poza powierzchnią Roche’a może opuścić gwiazdę bez konieczności uzyskania dodatkowej energii. Pojęcie to jest niezwykle ważne w interpretacji takich obiektów jak układy typu Algola, rentgenowskie układy podwójne, zmienne kataklizmiczne czy pulsary milisekundowe.

    Reklama