• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Gwara spiska

    Przeczytaj także...
    Gwara górali łąckich – gwara mieszkańców okolic Łącka i Kamienicy. Cechami charakterystycznymi gwary górali łąckich są:Dialektologia - dział lingwistyki zajmujący się badaniem, genezą i systematyką dialektów w obrębie jakiegoś języka lub języków.
    Poprad (słow. Poprad, niem. Popper, węg. Poprád) – rzeka we wschodniej Słowacji i w południowo-wschodniej Polsce, w dorzeczu Wisły. W dokumentach źródłowych nazwa Poprad jest jedną z najstarszych na Podtatrzu. W 1244 występowała jako Poprad, ale także Poprat, Popart, Paprad, Poprut itp., jednak etymologia tego słowa jest wciąż sporna.

    Gwara spiska – gwara południowomałopolska z kilkoma odmianami.

    Jest używana w 14 wsiach leżących na terenie Polski i w 33 wsiach na Słowacji. Od zachodu graniczy z gwarą podhalańską, od północnego wschodu z gwarą Lachów sądeckich, od południowego wschodu z gwarą Górali sądeckich. Jest to jedna z gwar górskich obok podhalańskiej, orawskiej i południowożywieckiej. Niektórzy dialektolodzy zaliczają ją do grupy gwar podhalańsko-beskidzkich.

    Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.Gwara orawska – termin potocznie określający zbiór gwar Górnej Orawy, należących do dialektu małopolskiego, używanych zarówno na terenie Polski (14 miejscowości) jak i Słowacji (11 miejscowości). Gwara ta zaliczana jest do małopolskich gwar pasa górskiego, do którego należą sąsiadujące gwary: podhalańska i południowożywiecka oraz gwara spiska, z którymi ma bardzo wiele wspólnego. Należy wspomnieć, że ludność posługująca się gwarą orawską na Słowacji, pomimo iż jest to gwara pochodzenia polskiego, praktycznie w całości uznaje się za Słowaków. Na Słowacji, pomimo ciągłej obecności języka słowackiego w szkołach, urzędach czy kościele, jest ciągle u codziennym użyciu.

    Gwara spiska nie jest oddzielnie zaznaczana na mapach gwar polskich, ze względu na mały obszar występowania na polskim Spiszu. Zasięg gwary w Polsce to obszar między rzeką Białką, Dunajcem a Magurą Spiską. Na Słowacji to okolice Kieżmarku i dolina Popradu w okolicach Starej Lubowli.

    Białka (słow. Biela voda) – rzeka w woj. małopolskim, prawy dopływ Dunajca. Powstaje w Tatrach na wysokości około 1075 m n.p.m. z połączenia Rybiego Potoku spływającego z polskiej części Tatr z Białą Wodą, spływającą z słowackiej części Tatr. Następuje to u wylotu Doliny Białej Wody i Doliny Rybiego Potoku.Krempachy (węg. Bélakorompa, do 1899 Dunajecz-Krempach, niem. Krempach), wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Nowy Targ. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie nowosądeckim. Położona jest w południowej Małopolsce w regionie geograficznym Kotlina Nowotarska i historyczno-etnograficznym Spisz.

    Mowa górali spiskich posiada także drobne odmienności wymowy nawet w sąsiadujących ze sobą wsiach Spisza, np. różna jest w Krempachach i Jurgowie.

    Sąsiedztwo górali spiskich z Niemcami oraz Rusinami wzbogaciło gwarę spiską o słowa rusińskie, niemieckie i wołoskie. Obecne są także wpływy języka słowackiego i węgierskiego.

    Gwara spiska wyróżnia się od innych gwar górskich zamianą ch na f, np. o tyf (zamiast o tych), if (zamiast ich), przykufennych, w woreckaf (woreczkach), w tyf nazwaf (nazwach), na karteckaf (karteczkach), fcieli (chcieli) a także zamianą kt na ft, np. nifto, ftóry. Następuje także zamiana ów na ók w końcówkach wyrazów gwarowych, takich jak: workók (worków), gatunkók (gatunków), ze snopkók (snopków), do słoikók (słoików), także już uprzednio zmienionych gwarowo: rokók (roków), takik piórkók (takich piórków), siostrók (siostrów= sióstr).

    Słowacja, Republika Słowacka (słow. Slovensko, Slovenská republika) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od 1 maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, oraz NATO, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.Spisz (łac. Scepusium, słow. Spiš, niem. Zips, węg. Szepes) – region historyczny. Region ten leży w Centralnych i Wewnętrznych Karpatach Zachodnich, w dorzeczu górnego Popradu, górnego Hornádu oraz w części dorzecza Dunajca (na wschód od Białki). Na północnym zachodzie Spisz sąsiaduje z Podhalem, na północy z ziemią sądecką, na wschodzie z Szaryszem, na południu z Abovem i Gemerem, na południowym zachodzie z Liptowem (zobacz: Regiony Słowacji).

    Charakterystyczne są określenia kobiet, nacechowane emocjonalnie: drańdula (kobieta, która lubi dużo mówić), dróngula (wysoka kobieta), habina (wysoka, szczupła), paradnica (lubi się stroić), przespanica (niezamężna z dzieckiem), rómbanica, rypanica (dobrze zbudowana).

    Zobacz też[]

  • gwara podhalańska
  • gwara orawska
  • gwara sądecka
  • gwara górali łąckich
  • gwara zagórzańska
  • Przypisy

    1. Halina Karaś: Gwara regionu Spisz. Charakterystyka gwar spiskich. Instytut Języka Polskiego UW. ISBN 978-83-62844-10-4. [dostęp 2013-03-11]. (pol.)
    2. Jan Budz: Gwara spiska - Jynzik gibki jak pryńć (pol.). 20 stycznia 2011. [dostęp 2013-03-13].
    3. Polski Spisz: historia, mieszkańcy, gwara, budownictwo.... [dostęp 2013-03-13].
    Dunajec (słow. Dunajec, niem. Dunajetz lub Dohnst) – rzeka w południowej Polsce, prawy dopływ Wisły (rzeka II rzędu). Powstaje z połączenia wód Czarnego Dunajca i Białego Dunajca w m. Nowy Targ; za początkowy odcinek uważa się Czarny Dunajec. Długość 247 km (łącznie z Czarnym Dunajcem), z czego 17 km liczy odcinek graniczny między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą. Powierzchnia dorzecza wynosi 6804 km², z tego w Polsce 4854,1 km², na Słowacji 1949,9 km² (z czego 1594,1 km² przypada na dorzecze Popradu, a 355,8 km² – na zlewnię samego Dunajca).Kieżmark, Kiezmark (słow. Kežmarok, węg. Késmárk, niem. Käsmark / Kesmark) – miasto powiatowe we wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Spisz. Nazwa miasta pochodzi od niemieckiego złożenia Käsemarkt, oznaczającego „targ serowy”.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Język polski (polszczyzna) – język naturalny należący do grupy zachodniosłowiańskich (do których należą również czeski, słowacki, kaszubski, dolnołużycki, górnołużycki i wymarły połabski), stanowiących część rodziny indoeuropejskiej.
    Jurgów (słow. Jurgov, węg. Szepesgyörke, niem. Jurkau/Jörg) – wieś spiska w województwie małopolskim, powiat tatrzański w gminie Bukowina Tatrzańska. Jest to niewielka wieś na południu Polski, na Spiszu (w regionie Zamagurze). Liczba mieszkańców wynosi 900.
    Górale sądeccy – grupa etnograficzna ludności polskiej zamieszkująca rozległy obszar Beskidu Sądeckiego i tym samym wykazująca znaczne zróżnicowanie etnograficzne w obrębie grupy. Możemy wyróżnić Górali Łąckich, Ryterskich, Piwniczańskich
    Gwara zagórzańska (gorczańska) – jedna z gwar góralskich którą posługuje się zagórzańska ludność. Została wprowadzona do literatury przez Władysława Orkana (1875-1930). Początkowo była ona zaliczna do tzw. pasa podrórsko-karpackiego, szczegółowe badania wykazały jednak że jest blisko spokrewniona z gwarami góralskimi. Posiada wiele cech wspólnych z dialektem małopolskim a także Gwarą podhalańską. Gwara ta jest znacznie zróżnicowana. Może się nawet różnić w obrębie danej wsi. Gwara ta szczególnie nabiera cech podhalańskich we wsiach okolicznych dla Poręby Wielkiej. Wdług większości źródeł Olszówka oraz Raba Niżna – miejscowości, które leżą również na terenie Zagórzan, posiadają już gwarę podhalańską.
    Magura Spiska (słow. Spišská Magura, niem. Zipser Magura, węg. Szepesi Magura) – pasmo górskie wchodzące w skład Pogórza Spiskiego i będące główną jego częścią. Jest to jeden tylko grzbiet, który rozciąga się na długości ponad 30 km od doliny Jaworowego Potoku na zachodzie po dolinę Popradu na wschodzie. Od Tatr oddziela go Rów Podspadzki, Zdziarska Przełęcz i Rów Zdziarski. Najwyższym szczytem jest Rzepisko (1259 m). W części zachodniej od doliny Białki po dolinę Rieki (w Starej Wsi Spiskiej) sąsiaduje z Zamagurzem znajdującym się po północnej stronie Magury Spiskiej. Od Pienin oddziela go dolina Dunajca, Lipnika, Przełęcz Korbalowa i dolina Kamienki.
    Gwara podhalańska – jedna z gwar dialektu małopolskiego, występująca na terenie Podhala. Jest ona jedną z najbardziej żywych gwar w Polsce. Spośród wszystkich gwar małopolskich najbardziej znana i najlepiej zachowana po dzień dzisiejszy. Posiada ona wiele cech wspólnych z innymi gwarami południowej Małopolski, np. z gwarą żywiecką czy sądecką. Najbardziej zbliżone do niej są sąsiednie gwary spiska i orawska. Gwara ta została spopularyzowana na przełomie XIX i XX wieku przez Kazimierza Przerwę-Tetmajera, który wydał cykl opowiadań pt. Na skalnym Podhalu.
    Gwara sądecka – część dialektu małopolskiego, gwara mieszkańców Beskidu Sądeckiego i Wyspowego, w uogólnieniu – mieszkańców powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego i limanowskiego oraz południowej części woj. podkarpackiego. Jest to, po dialekcie śląskim, gwarze podhalańskiej jedna z bardziej żywych odmian języka polskiego, używana na co dzień przez dużą część mieszkańców regionu. Jakkolwiek coraz częstsze jest tu zjawisko tzw. dyglosji, tak w ostatnich latach pojawiło się tu wiele nowych słów, nieużywanych, bądź nawet nieznanych w innych częściach Polski. Gwara sądecka rozwinęła się jako specyficzny język Lachów i Górali Sądeckich. Fonetycznie i gramatycznie przypomina inne gwary Małopolski, np. gwarę podhalańską. Warstwę leksykalną, odróżniającą ją od literackiego języka polskiego stanowią słowa, związane z życiem codziennym w górach, miejscowymi zwyczajami i tradycją. W materii gramatycznej, fonetycznej i leksykalnej zauważalne są też pewne wpływy języka słowackiego, ukraińskiego i niemieckiego. Jest do pewnego stopnia zróżnicowana wewnętrznie, w całym regionie występują nieznaczne różnice. Dlatego np. pewne słówka, używane w południowej części rejonu, mogą nie być znane mieszkańcom jego północnej części itp.

    Reklama