• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Gwara sądecka

    Przeczytaj także...
    Język słowacki (słow. slovenský jazyk, też slovenčina) należy do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Językiem tym posługuje się ponad 6 mln osób – przede wszystkim na Słowacji i w należącej do Serbii Wojwodinie, gdzie jest jednym z języków urzędowych. Używają go także Słowacy mieszkający w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w USA i Kanadzie. W Polsce język słowacki mógł być zdawany na maturze jako jeden z języków nowożytnych.Powiat gorlicki - powiat w województwie małopolskim w Polsce, utworzony w 1999 w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Gorlice.
    Dialekt małopolski należy do dialektów języka polskiego, którym posługują się mieszkańcy Małopolski. Nie jest on jednakowy w całym regionie.

    Gwara sądecka – część dialektu małopolskiego, gwara mieszkańców Beskidu Sądeckiego i Wyspowego, w uogólnieniu – mieszkańców powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego i limanowskiego , południowych krańców bocheńskiego (min. Rozdziele i Rajbrot) oraz południowej części woj. podkarpackiego. Jest to, po dialekcie śląskim, gwarze podhalańskiej jedna z bardziej żywych odmian języka polskiego, używana na co dzień przez dużą część mieszkańców regionu. Jakkolwiek coraz częstsze jest tu zjawisko tzw. dyglosji, tak w ostatnich latach pojawiło się tu wiele nowych słów, nieużywanych, bądź nawet nieznanych w innych częściach Polski. Gwara sądecka rozwinęła się jako specyficzny język Lachów i Górali Sądeckich. Fonetycznie i gramatycznie przypomina inne gwary Małopolski, np. gwarę podhalańską. Warstwę leksykalną, odróżniającą ją od literackiego języka polskiego stanowią słowa, związane z życiem codziennym w górach, miejscowymi zwyczajami i tradycją. W materii gramatycznej, fonetycznej i leksykalnej zauważalne są też pewne wpływy języka słowackiego, ukraińskiego i niemieckiego. Jest do pewnego stopnia zróżnicowana wewnętrznie, w całym regionie występują nieznaczne różnice. Dlatego np. pewne słówka, używane w południowej części rejonu, mogą nie być znane mieszkańcom jego północnej części itp.

    Beskid Wyspowy (513.49) – część Beskidów Zachodnich położona pomiędzy doliną Raby a Kotliną Sądecką. Charakterystyczną cechą tego regionu południowej Polski jest występowanie odosobnionych, pojedynczych szczytów, od czego pochodzi jego nazwa. Najwyższym szczytem jest Mogielica (1170 m).Spółgłoska szczelinowa krtaniowa bezdźwięczna - rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczana jest symbolem: [h]

    Cechy dialektu[]

    Fonetyka[]

    Gwara sądecka posiada kilka istotnych cech fonetycznych, odróżniających ją od oficjalnej polszczyzny. Niektóre z nich są charakterystyczne wyłącznie dla tej gwary, inne z kolei odnaleźć można również w innych gwarach, występujących na terenie Polski.

    Powiat bocheński - powiat w Polsce (województwo małopolskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Bochnia. Partnerem powiatu jest niemiecki powiat Saarlouis.Gwara, gwara ludowa, gwara terytorialna – terytorialna odmiana języka, mowa ludności (zwłaszcza wiejskiej), wyodrębniona z języka ogólnego i gwar sąsiadujących poprzez odrębności fonetyczne i leksykalne. Podrzędna w stosunku do dialektu. Czasem wyodrębnia się również podrzędne w stosunku do dialektu zespoły gwarowe. Granice gwar, podobnie jak granice dialektów, wyodrębniane są w badaniach językoznawczych poprzez zestawianie językowych cech dystynktywnych (cech odróżniających) na określonych terytoriach i niejednokrotnie mają charakter umowny.

    1. Mazurzenie, tzn. wymawianie sz, cz, dż jako s, c, dz

  • scelina zamiast szczelina
  • dzem zamiast dżem
  • 2. Silna, przedniojęzyczna artykulacja nosowych samogłosek "ą", "ę". W gwarze tej wymawia się je jako połączenie o z "głuchym" n

  • mądry – mdry
  • między – mjdzy
  • 3.1. Udźwięcznianie głosek na styku dwóch wyrazów, np.:

  • tak jakby – tag jagby
  • z dziećmi – ź dziećmi
  • Wiesz, że... – Wież, że...
  • 3.2. Udźwięcznianie głosek wewnątrz wyrazów, np.:

    Język ukraiński (ukr. українська мова, ukrajinśka mowa) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego. Używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty; dzielnica historyczna Polski. Stolicą Małopolski jest Kraków.
  • Ździsław – Zdzisław
  • jezeźmy – jesteśmy
  • ślizgo – ślisko
  • 3.3. Wymawianie "trz" jako "czsz", "strz" jako "szcz", a "drz" jako "dż"

  • trzeba – czszeba
  • strzec – szczec
  • drzwi – wi
  • mistrz – miszcz
  • 4. Charakterystyczna, "labialna" artykulacja o i u po bezdźwięcznych głoskach i na początku wyrazu:

  • ona – U accent lower.svgona
  • kot – kU accent lower.svgot
  • u nas – U accent lower.svgu nos
  • 5. staropolskie "a pochylone", wymawiane jako o np.:

    Etnolekt śląski (śl. ślōnskŏ gŏdka, ślůnsko godka) – zespół gwar śląskich, być może łączących się w kilka dialektów, którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląska oraz reliktowo część ludności Dolnego Śląska. Na kształtowanie się słownictwa etnolektu miały wpływ zapożyczenia z języków: literackiego polskiego, czeskiego (szczególnie z morawskiego, funkcjonującego dawniej jako odrębny język), niemieckiego (najczęściej z germańskiego dialektu śląskiego) oraz częściowo słowackiego. W mowie tej przeważa źródłosłów słowiański. Znaczna część wyrażeń bliższa jest językowi staropolskiemu niż współczesnej polszczyźnie.Falejówka (dawniej Chwalejówka, w 1447 Faleowka, 1464 Faleyowka, 1489 Phaleyowka, 1499 Falyowka, 1589 Falieiwka, 1646 Faleiowka, 1872 Falejówka) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Sanok, nad potokiem Pijawka (dopływ potoku Różowy, który wpada następnie do rzeki Sanoczek).
  • kwiotek
  • ptok
  • 6. staropolskie "e ścieśnione" jest wymawiane jako y np.:

  • jychoł
  • pjynknie
  • 7. Zacieranie głosek l oraz ł w ostatnich sylabach, np.:

  • tyko
  • widziaem
  • 8.1. Charakterystyczna, krtaniowa artykulacja ch wewnątrz wyrazu. Dźwięk w takiej pozycji jest wymawiany bardzo słabo, jest on wręcz pomijany w artykulacji

    8.2. Ch na początku wyrazu przed spółgłoską wymawiane jest jako k, np.:

    Język polski (polszczyzna) – język naturalny należący do grupy zachodniosłowiańskich (do których należą również czeski, słowacki, kaszubski, dolnołużycki, górnołużycki i wymarły połabski), stanowiących część rodziny indoeuropejskiej.Powiat limanowski – powiat w Polsce (w południowej części województwa małopolskiego), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Limanowa, a ogółem liczy sobie 171 miejscowości.
  • Kryste Ponie zamiast Chryste Panie
  • krzan zamiast chrzan
  • Krząszcz zamiast chrząszcz
  • Krystianizacja zamiast chrystianizacja
  • 8.3. Przejście f w chw

  • Chwalejówka zamiast Falejówka
  • 9. Długie i(wym. ji) po samogłosce

  • kraina – krajina
  • 10. Zmiana końcówki -ie czasownika w 3 os. l.poj., np.:

  • on umie – on umi
  • 11. Niekiedy zbitka je może być wymawiana jako jy, np.:

    Rozdziele – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie bocheńskim, w gminie Żegocina. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa tarnowskiego.Górale sądeccy – grupa etnograficzna ludności polskiej zamieszkująca rozległy obszar Beskidu Sądeckiego i tym samym wykazująca znaczne zróżnicowanie etnograficzne w obrębie grupy. Możemy wyróżnić Górali Łąckich, Ryterskich, Piwniczańskich
  • nie zje – nie zjy
  • 12. Końcówka -ej jest skracana do i lub y, a -aj do -ej, np.

  • więcej – wjencyj
  • rzadziej – rzadzij
  • gdzieś indziej – dzie ińdzij
  • tutaj – tutyj
  • Morfologia i słownictwo[]

    1.1. Ludzie, posługujący się gwarą sądecką, używają końcówki o w pierwszej osobie l. poj. i l. mn., np.:

  • Jo jado
  • Widzo
  • Pojadoma
  • Bedoma
  • 1.2. W czasie przeszłym niektóre czasowniki mają skróconą formę, np.:

    Gwara podhalańska – jedna z gwar dialektu małopolskiego, występująca na terenie Podhala. Jest ona jedną z najbardziej żywych gwar w Polsce. Spośród wszystkich gwar małopolskich najbardziej znana i najlepiej zachowana po dzień dzisiejszy. Posiada ona wiele cech wspólnych z innymi gwarami południowej Małopolski, np. z gwarą żywiecką czy sądecką. Najbardziej zbliżone do niej są sąsiednie gwary spiska i orawska. Gwara ta została spopularyzowana na przełomie XIX i XX wieku przez Kazimierza Przerwę-Tetmajera, który wydał cykl opowiadań pt. Na skalnym Podhalu.Beskid Sądecki (słow. Ľubovnianska vrchovina; 513.54) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich, należące do Beskidów Zachodnich. W granicach Polski rozciąga się na powierzchni ok. 670 km², pomiędzy Dunajcem na zachodzie a dolinami Kamienicy, Mochnaczki, Muszynki i Przełęczą Tylicką (688 m) na wschodzie. Najwyższym szczytem jest Radziejowa (1262 m). Góry zbudowane są z fliszu płaszczowiny magurskiej.
  • poszłem zamiast poszedłem
  • zamkłem zamiast zamknąłem
  • my byli zamiast my byliśmy
  • 1.3. Pewne czasowniki, w czasie teraźniejszym, mogą posiadać wydłużoną postać, np.:

  • śnije się zamiast śni się
  • kipjeje zamiast kipi
  • 1.4. Niektóre czasowniki mają inną formę trybu rozkazującego

  • brać np. Bier mi to
  • być np. Cicho że być
  • 2. Wyjątkowo częste, wręcz nagminne używanie partykuły że w prośbach i poleceniach

    Powiat nowosądecki – powiat w Polsce (województwo małopolskie), utworzony w 1999 r. w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Nowy Sącz.

    3.1. W dopełniaczu rzeczowniki rodz. żeńskiego posiadają często końcówkę e

  • Ido do kuchnie zamiast Idę do kuchni
  • 3.2 Specyficzna forma celownika, występująca też w innych rejonach Polski (m.in. na Górnym Śląsku), np. :

  • tatowi
  • bratowi
  • koniowi
  • kotowi
  • 3.3. W bierniku rzeczownik rodzaju żeńskiego i narzędniku rodzaju męskiego i nijakiego ogólnopolskie e przechodzi w o, np.:

  • podej że mi śklanko zamiast podaj mi szklankę
  • Jado rowerom zamiast jadę rowerem
  • 4. Ruchomy akcent w wołaczu, zarówno l.poj. jak i mn. Akcent przypada, niezależnie od jego pozycji w innych przypadkach zawsze na ostatnią sylabę. Sylaba ta jest wymawiana o wiele silniej w stosunku do pozostałych.

    5. Przyimek do jest często zastępowany przyimkiem na:

  • do Sącza – na Sonc
  • Idę do domu – ido na chato
  • 6. Tworzenie za pomocą końcówki ka form żeńskich, z ogólnopolskich form męskich (jak w innych gwarach małopolskich, także miejskich, np. Krakowie i Zagłębiu Dąbrowskim)

  • krawat – krawatka
  • parasol – parasolka
  • 7. Dokładanie do zdań twierdzących sformułowania no nie i co nie (gwara krakowska):

  • To jest fajne, no nie?
  • To jest fajne, co nie? Odpowiedź twierdząca "No"



  • w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama