• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Gerlach



    Podstrony: [1] [2] 3 [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Egzonim (od gr. ἔξω, éxō, "poza" i ὄνομα, ónoma, "nazwa") – nazwa używana w określonym języku dla obiektu geograficznego znajdującego się poza obszarem, gdzie ten język ma status oficjalny, i różniąca się swoją formą od nazwy używanej w języku lub językach oficjalnych na obszarze, gdzie znajduje się dany obiekt geograficzny.Język słowacki (słow. slovenský jazyk, też slovenčina) należy do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Językiem tym posługuje się ponad 6 mln osób – przede wszystkim na Słowacji i w należącej do Serbii Wojwodinie, gdzie jest jednym z języków urzędowych. Używają go także Słowacy mieszkający w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w USA i Kanadzie. W Polsce język słowacki mógł być zdawany na maturze jako jeden z języków nowożytnych.
    Nazwa[ | edytuj kod] Pochodzenie

    Pierwotna nazwa szczytu pochodzi od nazwiska komesa Gerlacha ze Spiskiej Soboty bądź jego syna, występującego w dokumencie z 1326 r. Rdzeń tego imienia wcześniej pojawił się w nazwie spiskoniemieckiej wsi Gerlsdorf (dziś po słowacku Gerlachov, po polsku Gierlachów), położonej na północny zachód od Spiskiej Soboty. Wraz z coraz większym zainteresowaniem Tatrami nizinne nazwy przenosiły się na okoliczne szczyty. W ten sposób ustaliła się niemiecka nazwa Gerlsdorfer Spitze, węgierska Gerlachfalvi-csúcs oraz słowacka Gerlachovský štít oraz skrócona Gerlach.

    Hotel górski „Śląski Dom”, Schronisko Śląskie (słow. Sliezsky dom, niem. Schlesierhaus, węg. Sziléziai-ház) – hotel górski położony w Dolinie Wielickiej (Velická dolina) u stóp Gerlacha, nad Wielickim Stawem (Velické pleso) w słowackich Tatrach Wysokich. Dawniej zwany był także Śląską Gospodą lub Schroniskiem Wielickim.Gerlachowska Czuba, Gierlachowska Czuba (słow. Gerlachovský zub) – mocno pozębiona turnia w południowo-wschodniej grani Gerlacha (Gerlachovský štít, 2655 m n.p.m.) w słowackich Tatrach Wysokich. Od dwuwierzchołkowego Pośredniego Gerlacha (Gerlachovská veža, 2642 m) na północnym zachodzie oddzielona jest Pośrednimi Gerlachowskimi Wrótkami (Gerlachovská priehyba), natomiast od Małego Gerlacha (Kotlový štít, 2601 m) na południowym wschodzie – Niżnimi Gerlachowskimi Wrótkami (Štrbina za Kotlovým štítom). Pomiędzy tą ostatnią przełączką a Gerlachowską Czubą wznosi się jeszcze jedna, nienazwana kulminacja o wysokości ok. 2615 m.
    Zmiany nazw na przestrzeni lat

    W późniejszych latach nazwa Gerlacha kilkakrotnie stawała się obiektem politycznych rozgrywek. Oto lista znanych oficjalnych i nieoficjalnych nazw góry: Polskie nazwy szczytu

    W języku polskim w powszechnym użyciu funkcjonują dwie formy nazwy: Gierlach oraz (traktowana jako główna) Gerlach, rzadziej występują też formy Gerlachowski Szczyt, Garłuch, Garłuchowski Szczyt, a także Kotłowy Szczyt, Kocioł.

    W polskim piśmiennictwie wzmianki o szczycie pojawiły się dopiero w wieku XIX. Stanisław Staszic używał w swoich dziełach zarówno formy Gierlach, jak i formy Gerlach. Forma Gerlach pojawiała się też u Kazimierza Łapczyńskiego (1866), ks. Wawrzyńca Augustyna Sutora (1878) i Tytusa Chałubińskiego (1879). Formę Garłuch forsował Walery Eljasz-Radzikowski, doszukując się w niej słowiańskiego pochodzenia od słowa gardło. Jako drugą formę proponował on Gerlach.

    Martin Spitzkopf-Urban (daty urodzin i śmierci nieznane) – przewodnik tatrzański pochodzenia spiskoniemieckiego, jeden z najbardziej aktywnych przewodników po południowej stronie Tatr w latach 1860–1880.Spiska Sobota (słow. Spišská Sobota, niem. Georgenberg, węg. Szepesszombat, łac. Forum Sabathi) – obecnie dzielnica miasta Poprad, na lewym brzego Popradu, w przeszłości samodzielne miasto z bogatą historią. Położone jest ok. 1,5 km na północny wschód od rynku Popradu.

    „Słowiańską” nazwę Garłuch nadano 7 Pułkowi Piechoty Legionów Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, walczącemu podczas okupacji niemieckiej, m.in. w powstaniu warszawskim.

    Niejednomyślność co do wskazania prawidłowej formy występuje także wśród badaczy tatrzańskiej historii i etymologii. Witold Henryk Paryski i Zofia Radwańska-Paryska w Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej wskazują Gierlach jako jedyną poprawną formę, podkreślając błędność nazwy Garłuch. Nazwy Gierlach używa konsekwentnie w swoich przewodnikach także Józef Nyka. Za formą Gerlach opowiada się jednak również wielu znawców Tatr, w tym Władysław Cywiński.

    Tatry (514.5, słow. Tatry, niem. Tatra, węg. Tátra) – najwyższe pasmo w łańcuchu Karpat, również najwyższe między Alpami a Uralem i Kaukazem. Są częścią Łańcucha Tatrzańskiego, w Centralnych Karpatach Zachodnich. Wyżnie Hagi (słow. Vyšné Hágy, niem. Hochhagi, węg. Felsőhági) – osiedle u południowych podnóży Tatr Wysokich na Słowacji, położone przy Drodze Wolności między Nową Polanką (6 km na zachód od niej) a Szczyrbskim Jeziorem (8 km na wschód). Administracyjnie należy do miasta Wysokie Tatry. Zamieszkane jest przez ok. 200 osób.

    Według prof. Barbary Czopek-Kopciuch oraz prof. Aleksandry Cieślikowej choć nazwa Gierlach jest bardziej spolszczona, to jednak u przeciętnego odbiorcy kłóci się z poczuciem poprawności, ponieważ jest odbierana jako przestarzała – takie wrażenie może wynikać ze skojarzenia z przedwojenną reformą ortografii ustalającą pisownię obcej grupy jako ge, a nie gie (dawne gienerał – obecne generał). Należy jednak zauważyć, że również współcześnie język polski adaptuje obce słowa w formach z miękkim gie i kie (por. bagietka, dyskietka, parkiet, rakieta).

    Liptów (słow. Liptov, łac. Liptovium, niem. Liptau, węg. Liptó) - kraina historyczna (dawny komitat, żupa) w dawnych północnych (tzw. Górnych) Węgrzech i jednocześnie region, zajmujący środkowo-północną część obecnej Słowacji, w dorzeczu górnego Wagu.Tatry Wysokie (słow. Vysoké Tatry, niem. Hohe Tatra, węg. Magas-Tátra) – najwyższa część Tatr o charakterze alpejskim, rozciągająca się pomiędzy Tatrami Zachodnimi od strony zachodniej oraz Tatrami Bielskimi od strony północno-wschodniej. W linii prostej odległość między granicznymi przełęczami wynosi ok. 16,5 km, zaś ściśle wzdłuż grani głównej ok. 26 km. Tatry Wysokie zajmują obszar około 340 km² (czyli nieco mniej niż Tatry Zachodnie), z czego większość (260 km²) znajduje się na Słowacji.

    Także słowniki i encyklopedie są niejednomyślne i pojawiają się w nich, opatrzone różnymi kwalifikatorami (rzadko, dawniej), różne nazwy.

    W 2012 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przyjęła formę Gerlach jako główny egzonim, dopuszczając jednocześnie Gierlach jako egzonim wariantowy.

    Różnoraka bywa też odmiana nazwy szczytu. Najczęściej stosowana forma dopełniacza to Gerlacha, Gierlacha, ale występuje też odmiana Gerlachu, Gierlachu.

    Gerlachowski Kocioł, Gierlachowski Kocioł (słow. Gerlachovský kotol) – dawny cyrk lodowcowy, jeden z najlepiej uformowanych w Tatrach. Jego powierzchnia to około 0,4 km², a zawalone piargami dno wznosi się na wysokości 2010–2140 m n.p.m. Od południowej strony zagrodzony jest prawie poziomym wałem moreny stadialnej (2027 m n.p.m.), opadającej do doliny Stos. Leży w otoczeniu dwóch grani odchodzących od Małego Gerlacha. Gerlachowski Kocioł nie ma widocznego na powierzchni cieku wodnego, odwadniającego ten teren.Goryczka przezroczysta (Gentiana frigida Haenke) – gatunek rośliny należący do rodziny goryczkowatych. Występuje w Karpatach, wschodnich Alpach oraz w górach Bułgarii. W Polsce występuje jedynie w Tatrach. Na Słowacji spotykana jest na obszarze Niżnych Tatr. Roślina rzadka. Łacińska nazwa gatunkowa „frigida” oznaczająca zimny wskazuje na występowanie rośliny w bardzo surowym, zimnym klimacie wysokogórskim.


    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Protokół 72 Posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. 2012-06-20. [dostęp 2012-12-29]., s. 13
    2. Gerlach / Droga Kurczaba VI, „Drytooling.com.pl” [dostęp 2017-05-18] (pol.).
    3. Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1979, s. 22-23. ISBN 83-217-2273-3.
    4. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
    5. Houdek Ivan, Bohuš Ivan: Osudy Tatier, Šport, Bratislava 1976, s. 80
    6. Bohuš Ivan: Jan Still i jego wejście na Gierlach, w: „Wierchy” R. 26, Kraków 1957, s. 291-293
    7. x: Karta z „Raptularza” W. Eljasza, w: „Wierchy” R. 26, Kraków 1957, s. 293-294
    8. Wójcik Zbigniew: Chronologia tatrzańskich wypraw Chałubińskiego, w: "Wierchy" R. 30, Kraków 1962, s. 170-179
    9. Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 22-23. ISBN 83-217-2463-9.
    10. Juliusz Zborowski: Akcja na Gierlachu, w: „Taternik” nr 1/1962, s. 21-23
    11. Bohuš Ivan: Horská literatúra, w: „Vysoké Tatry” nr 5/1981, s. 32
    12. Švorc Peter: Štrba, Východoslovenské vydavateľstvo v Košiciach, 1979
    13. Encyklopédie Slovenska, IV zväzok, Bratislava 1980, hasło "Pleteník Július" (s. 354)
    14. Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 374-375. ISBN 83-01-13184-5.
    15. Nazwę zmieniono na "Szczyt Stalina" na fali trendu powszechnego w demoludach trendu gloryfikowania Stalina, który objął w tym samym czasie m.in. Wierch Stalina na Bałkanach i Pik Stalina w Pamirze. Źródło: album "Tatry", dr. F. Kroutil, Artia, 1955, Praga
    16. Andrzej Z. Górski. Moje śledztwa lingwistyczne. „Tatry”. 1 (27), zima 2009, s. 70-72. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531. 
    17. Nyka i Nyczanka 2005 ↓.
    18. Słownik poprawnej polszczyzny, PWN, Warszawa 1995, ​ISBN 83-01-03811-X​, s. 177
    19. Encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 1974, t. 2, s. 48
    20. Mała encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 2000, ​ISBN 83-01-13142-X​, s. 254 i 256

    Uwagi[ | edytuj kod]

    1. Ówczesny centnar austriacki to 56 kg, więc półtora centnara to 84 kg. Jeśli przyjąć, że gęstość diorytu to 2,65 g/cm³, tablica powinna ważyć ok. 102 kg, a więc blisko 2 centnary.
    Sit skucina (Juncus trifidus) – gatunek rośliny należący do rodziny sitowatych. Występuje w stanie dzikim w Europie. Roślina wysokogórska, w Polsce występuje głównie w Tatrach, Sudetach i na Babiej Górze. Wspólnie z J. monanthos stanowi klad bazalny całej rodziny sitowatych.Pośrednie Gerlachowskie Wrótka, także Pośrednie Gierlachowskie Wrótka (słow. Gerlachovská priehyba) – przełączka znajdująca się w masywie Gerlacha w słowackich Tatrach Wysokich. Jest ona jedną z dwóch przełączek odgraniczających Pośredni Gerlach od Małego Gerlacha (drugą przełączką są Niżnie Gerlachowskie Wrótka). Dokładnie oddziela ona Pośredni Gerlach od mało znaczącej Gerlachowskiej Czuby. Na siodło tejże przełączki nie prowadzą żadne znakowane szlaki turystyczne, jest ona dostępna jedynie dla taterników.


    Podstrony: [1] [2] 3 [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Władysław Cywiński (ur. 12 sierpnia 1939 w Wilnie, zm. 12 października 2013 w Dolinie Złomisk) – polski taternik, przewodnik tatrzański, alpinista, inżynier elektronik.
    „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” – rocznik wydawany w Krakowie w latach 1876–1920 przez Towarzystwo Tatrzańskie. W sumie ukazało się 38 tomów. Po reaktywacji w 1988 Towarzystwa Tatrzańskiego wznowiono wydawanie „Pamiętników”. W latach 1992–2003 ukazało się 12 tomów.
    Niemcy karpaccy (niem. Karpatendeutsche, słow. karpatskí Nemci, również Mantacy) – mniejszość narodowa, zamieszkała na terytorium Węgier i Słowacji, w obrębie Spiszu, Szarysza, Zemplina i Zakarpacia włącznie, po II wojnie światowej na mocy dekretów Beneša (lata 1945–1950) zostali w większości wysiedleni do Niemiec i Austrii.
    „Wierchy” – rocznik poświęcony tematyce górskiej. Początkowo rocznik nosił podtytuł Rocznik poświęcony górom i góralszczyźnie, po wojnie Rocznik poświęcony górom. Czasopismo stanowi kontynuację „Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego”.
    Kozica tatrzańska (Rupicapra rupicapra tatrica) – ssak z rodziny krętorogich (Bovidae), podgatunek kozicy (Rupicapra rupicapra) występujący w Tatrach oraz w Niżnych Tatrach na Słowacji (populacja introdukowana w latach 1969-74). Jest najdalej na północ wysuniętą populacją kozicy.
    Omieg kozłowiec (Doronicum clusii) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych. Występuje w górach środkowej i południowej Europy – w Pirenejach, Alpach i Karpatach. W Polsce wyłącznie w Tatrach i jest tu rośliną pospolitą.
    Klotylda Maria Adelajda Amalia (ur. 8 lipca 1846 w Neuilly-sur-Seine, Francja, zm. 3 czerwca 1927 w Alcsút, Węgry) – księżniczka Saksonii-Coburga-Saalfeld, arcyksiężna Austrii.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.065 sek.