• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Galapagos



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Kanton – według Konstytucji Ekwadoru, druga licząc od najmniejszych jednostka podziału terytorialnego tego państwa. Odpowiednik powiatu w podziale politycznym Polski. Grubodziób zwyczajny, grubodziób, pestkojad, grabołusk (Coccothraustes coccothraustes) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczaków, jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju Coccothraustes.
    Węzeł potrójny Galapagos
    Wulkan Wolf na wyspie Isabela

    Wyspy Galápagos także Wyspy Żółwie (nazwa urzędowa: hiszp. Archipiélago de Colón, czyli „Archipelag Kolumba”) – archipelag pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 1000 km na zachód od wybrzeża Ameryki Południowej. Wyspy należą do Ekwadoru, a ich powierzchnia wynosi ok. 8 tys. km².

    Woda morska – woda występująca w morzach i oceanach. W wodzie tej są rozpuszczone tysiące związków chemicznych i prawie wszystkie pierwiastki chemiczne obecne na kuli ziemskiej. Woda morska stanowi ponad 96% wody obecnej w formie ciekłej na powierzchni Ziemi, tzw. woda słodka stanowi zaś mniej niż 3%.Santiago (San Salvador, ang. James) – wyspa w archipelagu Galapagos, należącym do Ekwadoru. Jest czwartą pod względem powierzchni wyspą archipelagu. Angielska nazwa upamiętnia króla Jakuba II; nazwa Santiago jest hiszpańską formą imienia Jakub. Wyspa jest bezludna.

    W 1978 roku archipelag został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2001 roku wpis poszerzono o Rezerwat Morski Galápagos.

    Spis treści

  • 1 Nazwa
  • 2 Geografia
  • 2.1 Położenie
  • 2.2 Podział administracyjny
  • 2.3 Geologia
  • 2.4 Klimat
  • 2.5 Opis archipelagu
  • 2.5.1 Główne wyspy archipelagu
  • 2.5.2 San Cristóbal (Chatham)
  • 2.5.3 Española (Hood)
  • 2.5.4 Santa Fe (Barrington)
  • 2.5.5 Genovesa (Tower)
  • 2.5.6 Floreana (Charles, Santa María)
  • 2.5.7 Plaza Sur (South Plaza)
  • 2.5.8 Santa Cruz (Indefatigable)
  • 2.5.9 Baltra (South Seymour)
  • 2.5.10 Seymour Norte (North Seymour)
  • 2.5.11 Marchena (Bindloe)
  • 2.5.12 Pinzón (Duncan)
  • 2.5.13 Rábida (Jervis)
  • 2.5.14 Bartolomé
  • 2.5.15 Santiago (San Salvador, James)
  • 2.5.16 Pinta (Abingdon)
  • 2.5.17 Isabela (Albemarle)
  • 2.5.18 Fernandina (Narborough)
  • 2.5.19 Wolf (Wenman)
  • 2.5.20 Darwin (Culpepper)
  • 2.6 Flora i fauna
  • 2.6.1 Flora
  • 2.6.2 Fauna
  • 3 Historia
  • 3.1 Odkrycie
  • 3.2 Piraci
  • 3.3 Wielorybnicy
  • 3.4 Galápagos i teoria ewolucji
  • 3.5 Osadnictwo
  • 3.6 Park Narodowy Galápagos
  • 3.7 Rezerwat Morski Galápagos
  • 4 Gospodarka
  • 4.1 Turystyka
  • 5 Zobacz też
  • 6 Uwagi
  • 7 Przypisy
  • 8 Linki zewnętrzne
  • Nazwa[ | edytuj kod]

    Archipelag jest znany pod wieloma nazwami.

    Santa Cruz – wyspa w archipelagu Galapagos, na Oceanie Spokojnym, należąca do Ekwadoru. Druga co do wielkości wyspa archipelagu. Około 12 000 mieszkańców. Nazwa w języku hiszpańskim oznacza „Święty Krzyż”.Vicente Yáñez Pinzón (±1460-1514) – hiszpański przedsiębiorca i właściciel statku z Palos de la Frontera (Hiszpania), był dowódcą karaweli Niña, jednego ze statków w ekspedycji Krzysztofa Kolumba, podczas której odkryto kontynent amerykański (1492). Później pracował samodzielnie. Domagał się od Kolumba części dochodów z handlu z Ameryką. Twierdził, że był jednym z organizatorów wyprawy, ale jego zachowanie podczas pierwszej wyprawy Kolumba sugeruje, że był tylko zwykłym wynajętym marynarzem.

    Hiszpańska nazwa „Archipiélago de Galápagos” albo „Islas Galápagos” pochodzi od słowa „galápago” oznaczającego żółwia, co wiąże się z zamieszkującymi wyspy żółwiami słoniowymi. Raport odkrywcy wysp Tomása de Berlangi, w którym opisano żółwie „galápagos” posłużył jako źródło informacji dla flamandzkiego kartografa Abrahama Orteliusa, który nowe wyspy nazwał „Insulae de los Galápagos” i umieścił na mapie Orbisterrarum opublikowanej w 1574 roku . Także w latach 70. XVI wieku wyspy pojawiły się jako „Insulae de los Galápagos” na mapie drugiego flamandzkiego kartografa Merkatora.

    Bukanier – termin określający żeglarzy wynajętych przez rządy Anglii, Francji i Holandii do walki z siłami Hiszpanii. Termin określał również piratów działających w regionach Indii Zachodnich. Nazwa pochodzi od francuskiego słowa boucan (barbecue), ponieważ często widziano tych piratów przyrządzających mięso na grillu. Centrum bukanierów była wyspa Tortuga, a następnie Jamajka. W 1671 roku zdobyli Panamę.Wielka Brytania, Zjednoczone Królestwo (ang. United Kingdom), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią, Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.

    Później jednak wyspy nazywano Las Encantadas (pol. „Zaczarowane Wyspy”). Z nazwą związana jest historia kapitana Diego de Rivadeneiry, uciekającego w połowie XVI w. z Peru, którego statek został zniesiony przez prądy w kierunku Galapagos. Prądy morskie były tak silne, że uniemożliwiały dopłynięcie do brzegu wysp, a żeglarzom się zdawało, że to wyspy się przesuwają po morzu – stąd miały być „zaczarowane”.

    Państwo Inków, Królestwo Inków, Imperium Inków (kecz. Tahuantinsuyu, Imperium Czterech Części, Zjednoczone Cztery Części – patrz mapa podziału administracyjnego) – historyczne państwo w zachodniej części Ameryki Południowej, w okresie swego największego rozkwitu obejmujące tereny dzisiejszego Peru, Ekwadoru oraz częściowo Boliwii, Chile, Kolumbii i Argentyny.Legwan galapagoski, legwan z Galapagos, legwan lądowy, konolof (Conolophus subcristatus) – gatunek dużej jaszczurki z rodziny legwanowatych (Iguanidae). Oprócz gatunku Conolophus subcristatus występującego na 6 wyspach archipelagu Galapagos wyróżnia się dwa inne gatunki z rodzaju Conolophus – Conolophus pallidus, występujący tylko na wyspie Santa Fé oraz Conolophus marthae, endemiczny dla wyspy Isabela. Analizy morfologiczne i genetyczne sugerują, że niektóre populacje legwana galapagoskiego mogą zasługiwać na status odrębnych gatunków.

    Pierwszą mapę nawigacyjną wysp sporządził w 1684 roku bukanier Ambrose Cowley, a poszczególnym wyspom nadał angielskie nazwy pochodzące od nazwisk brytyjskich rodów szlacheckich.

    Po przyłączeniu wysp do Ekwadoru w 1832 roku archipelag nazwano „Archipiélago de Ecuador”. W 1892 roku w 400. rocznicę odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba wyspy otrzymały swoją oficjalną – jednak rzadko używaną – nazwę „Archipiélago de Colón”.

    Współcześnie archipelag znany jest pod nazwą „Galápagos”: większe wyspy mają nazwy zarówno hiszpańskie, jak i angielskie, a mniejsze często tylko angielskie. Wiele wysp ma po kilka nazw w obydwu językach. Angielskie nazwy zostały nadane od nazwisk brytyjskich rodów szlacheckich (Albemarle), nazwisk piratów (Bindloe czy Ewres) lub nazw statków (Beagle, Indefatigable). W sumie, nazwanych jest 61 wysp i wysepek (13 większych, 6 mniejszych wysp, 42 wysepki).

    Robert FitzRoy (ur. 5 lipca 1805 w Ampton Hall w Suffolk, zm. 30 kwietnia 1865 w Upper Norwood w Sussex), brytyjski żeglarz, wiceadmirał, kapitan HMS Beagle w czasie słynnej podróży Darwina, jeden z pionierów meteorologii, hydrograf, a także gubernator Nowej Zelandii.Pelagial, wody pelagialne, strefa pelagialna, toń wodna (od gr. πέλαγος, pélagos - morze) – wody otwarte oceanów, mórz i wielkich jezior oddzielone od brzegów strefami litoralu i sublitoralu. Obejmuje naświetloną warstwę wody do 200 m od powierzchni (epipelagial) oraz coraz głębsze warstwy: mezopelagial, batypelagial i abisopelagial. Poniżej strefy abisopelagialnej znajduje się strefa denna (bental) lub głębia rowów oceanicznych (hadal – poniżej 6000 m p.p.m.).

    Geografia[ | edytuj kod]

    Położenie[ | edytuj kod]

    Mapa archipelagu

    Archipelag leży na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 1000 km na zachód od ekwadorskiego wybrzeża Ameryki Południowej i ok. 1600 km od wybrzeża Panamy. Na zachód od wysp rozciąga się Ocean Spokojny, a najbliższa wyspa – Wyspa Kokosowa znajduje się w odległości ok. 960 km w kierunku północno-wschodnim.

    Fernandina – bezludna wyspa wulkaniczna na Oceanie Spokojnym, we wschodniej części archipelagu Galapagos. Jest trzecią pod względem powierzchni wyspą tego archipelagu. Jej najwyższym punktem jest wznoszący się na 1476 metrów n.p.m. wulkan La Cumbre. Jest to najmłodsza i najbardziej aktywna wyspa archipelagu – ostatnia erupcja miała na niej miejsce miejsce w 2009 roku.Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkuli zachodniej oraz w większej części na półkuli południowej, a w mniejszej – na półkuli północnej. Niekiedy uważana jest również za subkontynent Ameryki.

    Podział administracyjny[ | edytuj kod]

    Archipelag należy do Ekwadoru i znajduje się administracyjnie w prowincji Galápagos, która obejmuje trzy kantony: Isabela, San Cristóbal i Santa Cruz. Stolica prowincji, a zarazem kantonu San Cristóbal to Puerto Baquerizo Moreno na wyspie San Cristóbal. Siedziby władz kantonów Isabela i Santa Cruz znajdują się w Puerto Villamil na wyspie Isabeli oraz w Puerto Ayora na wyspie Santa Cruz. Gubernatorem prowincji jest Eliécer Cruz Bedón.

    Bartolomé (ang. Bartholomew) – wyspa w archipelagu Galapagos, należącym do Ekwadoru. Leży w sąsiedztwie dużej wyspy Santiago.Lista światowego dziedzictwa (ang. World Heritage List; fr. Liste du patrimoine mondial) – lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2013) 981 obiektów w 160 krajach, w tym 759 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 193 przyrodniczego (P) i 29 mieszanych (K, P). O wpisaniu danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 r. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje. Jeżeli wniosek o wpisanie danego miejsca na listę nie zostanie uwzględniony, może być złożony ponownie.

    Geologia[ | edytuj kod]

    Archipelag Galápagos leży w zachodniej części podmorskiego grzbietu Galapagos w obrębie płyty Nazca niedaleko styku trzech płyt tektonicznych: pacyficznej, kokosowej i Nazca – węzła potrójnego Galapagos. Składa się z wysp powstałych wskutek działalności wulkanicznej związanej z istnieniem plamy gorąca Galapagos. Z wypływającej z dna oceanicznego magmy uformowały się podwodne wulkany, powiększające się z każdą erupcją. Z połączenia ich podnóży powstała podwodna platforma – platforma Galápagos. Niektóre wierzchołki wynurzyły się z wody, tworząc wyspy i wysepki.

    Nielot – ptak, który wtórnie w wyniku ewolucji utracił zdolność lotu (z powodu braku zagrożeń ze strony drapieżników lub obrania innej strategii przetrwania). Obecnie istnieje około czterdziestu gatunków nielotnych ptaków. W trakcie ewolucji niezdolność do lotu pojawiała się u ptaków wielokrotnie i dotyczyła zarówno gatunków wodnych jak i lądowych. Jest to więc sztuczna, polifiletyczna grupa ptaków.Park Narodowy Galapagos (Parque Nacional Galápagos) – park narodowy utworzony w roku 1959, na terenie należącego do Ekwadoru archipelagu wysp Galapagos na Oceanie Spokojnym. Zajmuje powierzchnię 6938 km².

    Wskutek ruchów tektonicznych Wyspy Galápagos wędrują na południe i na wschód w tempie 7 cm rocznie. Każdą z większych wysp tworzy jeden wulkan tarczowy, poza Isabelą, na której znajduje się sześć wulkanów.

    Archipelag pozostaje jednym z najbardziej aktywnych obszarów wulkanicznych na świecie. Najstarsze wyspy na wschodzie archipelagu utworzyły się kilka–kilkanaście milionów lat temu, najmłodsze – na zachodzie – są jeszcze w procesie tworzenia.

    Ostatnie znane erupcje poszczególnych wulkanów archipelagu:

    Magma (stgr. μάγμα „gęsta maść”) – gorąca, stopiona masa krzemianów i glinokrzemianów z domieszkami tlenków i siarczków, z dużą ilością wody i gazów, powstająca w głębi Ziemi. Magma, która wydobywa się na powierzchnię jest nazywana lawą.Samotny George (ang. Lonesome George) – imię nadane ostatniemu żółwiowi słoniowemu z podgatunku Chelonoidis nigra abingdoni. Żółwie te zamieszkiwały wyspę Pinta; jest to jedna z wysp archipelagu Galapagos. W latach 50. ubiegłego stulecia miejscowi rolnicy sprowadzili na te wyspy kozy; roślinność została całkowicie wyniszczona przez te zwierzęta, co w konsekwencji spowodowało masowe wymieranie żółwi. Przez kilka stuleci żółwie z wysp Galapagos były chwytane przez żeglarzy i zjadane podczas długich rejsów.
  • 1150 – Ecuador
  • 1813 – Darwin
  • 1906 – Santiago
  • 1928 – Pinta
  • 1991 – Marchena
  • 1993 – Alcedo
  • 2018 – Sierra Negra
  • 2008 – Cerro Azul
  • 2018 – La Cumbre
  • 2015 – Wolf
  • Klimat[ | edytuj kod]

    Klimat determinują przebiegające w pobliżu zimne prądy morskie – mimo położenia wysp na równiku panuje tu klimat podrównikowy łagodny i suchy. Temperatura powietrza rzadko przekracza 27°C w ciągu dnia. Temperatury wody wokół wysp wahają się od 16°C do 28°C, w zależności od położenia i pory roku.

    Ferdynand II Aragoński (ur. 10 marca 1452 w Sos w Aragonii, zm. 23 stycznia 1516 w Madrigalejo) – drugi syn króla Jana II Aragońskiego, pierwsze jego dziecko z drugą żoną, Joanną Enriquez, córką Fryderyka Enriqueza, admirała Kastylii, księcia de Melgar e Rueda. Ojciec wyznaczył go na następcę tronu, pomijając jego starszego przyrodniego brata, Karola z Viany.Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

    Występują tu dwie pory roku: pora sucha – garúa (od lipca do grudnia) i pora deszczowa (od stycznia do czerwca). W okresach granicznych pomiędzy porami (maj-czerwiec i grudzień) pogoda jest bardzo zmienna a długość okresu przejściowego waha się z roku na rok.

    W okresie pory suchej wyspy opływają chłodne wody Prądu Peruwiańskiego a temperatura wody w zatoce Bahía de la Academia wyspy Santa Cruz wynosi 22°C. Na wyspach dochodzi do inwersji termicznej i inwersji opadów. Podczas pory suchej powietrze przy morzu jest chłodniejsze niż w wyższych partiach, a na wysokości 500-1000 m formują się stratocumulusy przynoszące zamglenie nazywane z hiszpańskiego garúa (stąd nazwa pory suchej). Powietrze wilgotne kumuluje się na wysokości 300–600 m n.p.m. i jedynie wyższe partie wysp otrzymują opady. Północne stoki wulkanów pozostają poza strefą opadów. Opady deszczu w zatoce Bahía de la Academia w okresie od sierpnia do października wynoszą średnio mniej niż 10 mm.

    Alessandro Malaspina (Alexandro i Alejandro) (ur. 5 listopada 1754, zm. 9 kwietnia 1810) – włoski szlachcic, przez większość życia pełnił służbę oficera hiszpańskiej marynarki wojennej. Jako członek Hiszpańskiej Komisji Królewskiej uczestniczył w latach 1786–1788 w wyprawie dookoła świata, a następnie w latach 1789–1794 w naukowej ekspedycji na Ocean Spokojny, mającej na celu poszukiwanie nowych lądów i mapowanie zachodniego wybrzeża obu Ameryk – od przylądka Horn po zatokę Alaska oraz obszar od wyspy Guam i Filipiny, po Nową Zelandię i wyspy Tonga.Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States, US, United States of America, USA) – federacyjne państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu i Oceanem Atlantyckim od wschodu.

    W okresie pory deszczowej, kiedy pasaty tracą na sile, do wysp docierają cieplejsze wody z basenu panamskiego. Temperatura wody w zatoce Bahía de la Academia osiąga 25°C. Napływ cieplejszej wody przełamuje inwersję opadów, a warunki na wyspach stają się bardziej tropikalne. Opady deszczu w zatoce Bahía de la Academia w okresie od lutego do kwietnia wynoszą średnio 50-70 mm.

    Inwersja opadów - pas wysokości, w którym następuje zmniejszenie opadów atmosferycznych w górach wraz ze znacznym wzrostem wysokości.UNESCO (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization;pol. Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury; łac. unesco – łączę się w jedno) – organizacja wyspecjalizowana ONZ, której podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny i religię.

    Od kilku lat wody napływające w okresie pory deszczowej są znacznie cieplejsze, co spowodowane jest wpływem El Niño.

    Opis archipelagu[ | edytuj kod]

    San Cristóbal
    Legwany morskie
    Opuntia echios
    Genovesa, „schody księcia Filipa”
    Floreana
    Plaza Sur
    Żółw słoniowy (Chelonoidis nigra) na Santa Cruz
    Baza lotnicza na Baltrze, 1945
    Seymour
    Pinnacle Rock, Bartolomé
    Zastygła lawa, Santiago
    Wulkan Alcedo, Isabela
    „Łuk Darwina”, Darwin

    Archipelag składa się z 13 wysp o powierzchni pomiędzy 14 a 4588 km², 6 mniejszych oraz ponad 100 wysepek i skał o łącznej powierzchni 8010 km² rozrzuconych na obszarze 59,5 tys. km².

    Petrel galapagoski, petrel ciemnogrzbiety (Pterodroma phaeopygia) – gatunek ptaka z rodziny burzykowatych (Procellariidae). W locie przeplata szybowanie kilkakrotnymi uderzeniami skrzydeł.Pinta – najszybszy z trzech statków podczas pierwszej wyprawy Krzysztofa Kolumba przez Ocean Atlantycki w 1492 roku. Pierwszym człowiekiem, który zobaczył Nowy Świat był marynarz z „Pinty” Rodrigo de Triana 12 października 1492.
    Flora Galapagos
    Scalesia pedunculata, Santa Cruz
    Namorzyny, Santa Cruz
    Cordia lutea, Santa Cruz
    Opuntia echios, Santa Fe
    Opuntia insularis, Isabela
    Opuntia helleri, Floreana
    Lecocarpus pinnatifidus, Floreana

    Główne wyspy archipelagu[ | edytuj kod]

    Lista wymienia wyspy w kolejności ze wschodu na zachód:

    Prąd Peruwiański (Prąd Humboldta) – zimny prąd morski na Pacyfiku płynący z południa na północ, będąc wyodrębnieniem Dryfu Wiatrów Zachodnich, wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. 20°C w lecie (styczeń-marzec) i ok. 15°C w zimie (czerwiec-sierpień). Powoduje wysuszanie i ochładzanie klimatu wybrzeża przyczyniając się do pustynnienia (np. pustynia Atacama). Ma szerokość ok. 900 km i transportuje ok. 10 000 000–20 000 000 m³ wody w ciągu sekundy.Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza „Morze Atlasa”. Jak napisał Hezjod w swym eposie Prace i dni: „Ojciec Zeus utworzył, na krańcach zamieszkałego świata, gdzie nie docierają ludzie i nie mieszkają bogowie nieśmiertelni, otoczone pełnym głębokich wirów oceanem Wyspy Błogosławione, gdzie życie toczy się bez mozołu i smutku”. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Atlantycki.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy została nadana na cześć patrona żeglarzy św. Krzysztofa, a angielska wywodzi się od nazwiska Williama Pitta, 1. hrabiego Chatham. Wyspa zajmuje obszar 558 km², a jej najwyższy punkt wznosi się na 730 m n.p.m. Wyspę zamieszkują fregaty, żółwie słoniowe, mewy widłosterne, niebieskonogie i czerwononogie głuptaki, legwany morskie, a w wodach wokół wyspy: lwy morskie i delfiny. Jedyne jezioro wody słodkiej na archipelagu – „Laguna El Junco” leży w pogórzu San Cristóbal. Stolica archipelagu – Puerto Baquerizo Moreno – jest ulokowana przy południowym końcu wyspy.

    Wieloryb – potoczna nazwa niektórych ssaków z rzędu waleni o większych rozmiarach. Wieloryby są największymi zwierzętami zamieszkującymi Ziemię. Od wieków poławiane dla mięsa, a przede wszystkim dla tłuszczu i spermacetu. Wieloryby, w odróżnieniu od ryb, mają płetwy poziome, a nie pionowe, dzięki czemu szybciej pływają.Japonia (jap. 日本, trb. Nihon lub Nippon) – państwo wyspiarskie usytuowane na wąskim łańcuchu wysp na zachodnim Pacyfiku, u wschodnich wybrzeży Azji, o długości 3,3 tys. km. Archipelag rozciąga się niemal południkowo (Japończycy utrzymują, że ich kraj ma kształt „trzydniowego Księżyca”) pomiędzy 45°33′ a 20°25′ stopniem szerokości północnej, od Morza Ochockiego na północy do Morza Wschodniochińskiego i Tajwanu na południu. Stolica Tokio jest usytuowana prawie dokładnie na tej samej szerokości geograficznej co Ateny, Pekin, Teheran i Waszyngton.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa została nadana na cześć Hiszpanii; angielska na cześć brytyjskiego admirała Samuela Hooda. Wyspa ma obszar 60,5 km² i maksymalną wysokość 206 m n.p.m. Występują tu m.in. endemiczne gatunki przedrzeźniaczy (Mimus macdonaldi), jaszczurki lawowej (Microlophus delanonis), albatros galapagoski i uszanki galapagoskie.

    Głuptak czerwononogi (Sula sula) – gatunek ptaka z rodziny głuptaków (Sulidae). Spotykany prawie zawsze w grupach, często towarzyszy statkom.Seymour Norte (ang. North Seymour) – wyspa w archipelagu Galapagos, należącym do Ekwadoru. Leży w sąsiedztwie większej wyspy Baltra.

    | edytuj kod]

    Swą hiszpańską nazwę wyspa wywodzi od hiszpańskiego miasta Santa Fe, angielską od nazwiska brytyjskiego admirała Samuela Barringtona. Ma obszar 24 km² i maksymalną wysokość 259 m n.p.m. Porastają ją lasy kaktusowe złożone z takich gatunków jak Opuntia echios i Bursera graveolens. Występują tu m.in. dwa gatunki endemicznelegwan z Santa Fe (Conolophus pallidus) i drobny gryzoń Aegialomys galapagoensis bauri.

    Gujawa pospolita, gruszla właściwa (Psidium guajava L.) – gatunek roślin z rodziny mirtowatych, inne nazwy to guawa, guajawa, gwajawa, gojawa. Pochodzi z rejonu Karaibów, Ameryki Środkowej i północnej części Ameryki Południowej.William Pitt, 1. hrabia Chatham (ur. 15 listopada 1708 w Londynie, zm. 11 maja 1778 w Hayes, Kent) – brytyjski polityk z partii Wigów. Często zwany Williamem Pittem starszym (William Pitt the Elder), by odróżnić go od jego syna Williama Pitta młodszego (William Pitt the Younger), który był premierem w latach 1783-1801 i ponownie 1804-1806.

    | edytuj kod]

    Bezludna wyspa wulkaniczna o kształcie podkowy, który zawdzięcza zapadnięciu ściany kaldery wygasłego wulkanu tarczowego. Hiszpańska nazwa wyspy wywodzi się od miasta Genui we Włoszech, gdzie urodził się Krzysztof Kolumb. Wyspa ma obszar 14 km² i maksymalną wysokość 76 m n.p.m. Bywa nazywana „ptasią wyspą” dzięki licznym i różnorodnym ptakom, które na niej gniazdują, m.in. fregaty, głuptak galapagoski, głuptak czerwononogi, mewa widłosterna, nawałniki, faeton białosterny, przedrzeźniacz blady i zięby Darwina.

    Abraham Ortelius (ur. 2 kwietnia 1527 w Antwerpii, zm. 28 czerwca 1598 w Antwerpii) – flamandzki geograf, kartograf, historyk i wydawca map. Pochodził z Niderlandów. W 1570 w Antwerpii wydał pierwszy usystematyzowany zbiór map świata Theatrum Orbis Terrarum. Atlas ten zawierał również mapę Polski. Do 1612 r. wydano około 45 edycji tego dzieła. W kolejnych wydaniach mapy w atlasie były aktualizowane i poprawiane. Wydawnictwo to ukazało się w kilku językach na świecie.Wapień – skała osadowa (chemogeniczna lub organogeniczna) zbudowana głównie z węglanu wapnia, przede wszystkim w postaci kalcytu.

    | edytuj kod]

    Nazwana na cześć Juana José'go Floresa (1800–1864) – pierwszego prezydenta Ekwadoru, który przyłączył archipelag Galapagos do Ekwadoru. Nazwa „Santa Maria” odnosi się do Santa Maríi – jednej z trzech karawel Kolumba a „Charles” została nadana na cześć Karola II Stuarta. Wyspa ma obszar 172,5 km² i maksymalną wysokość 640 m n.p.m. Pierwsza zasiedlona przez ludzi wyspa Galapagos. Na wyspie występują m.in. petrele galapagoskie oraz cztery gatunki przedrzeźniaczy, z których trzy znajdują się w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych.

    Gatunek inwazyjny – gatunek alochtoniczny o znacznej ekspansywności, który rozprzestrzenia się naturalnie lub z udziałem człowieka i stanowi zagrożenie dla fauny i flory danego ekosystemu, konkurując z gatunkami autochtonicznymi o niszę ekologiczną, a także przyczyniając się do wyginięcia gatunków miejscowych.Kacyki, kacykowate (Icteridae) – rodzina ptaków z rzędu wróblowych (Passeriformes), obejmująca około sto gatunków. Występują wyłącznie w Nowym Świecie. Są małych lub średnich rozmiarów, często kolorowo ubarwione. Dominującym kolorem jest czerń, ale bardzo często towarzyszą jej partie upierzenia w kolorach żółtym, czerwonym lub pomarańczowym.

    | edytuj kod]

    Nazwana na cześć generała Leónidasa Plazy (1865–1932) – prezydenta Ekwadoru. Ma obszar 0,13 km² i maksymalną wysokość 23 m n.p.m. Na wyspie rosną opuncje i sukulenty Sesuvium, pokrywające formacje lawy czerwonawym dywanem. Występują tu w dużej liczbie legwany morskie i lądowe a także faetony i mewy widłosterne.

    Lawa – ciekły produkt działalności wulkanicznej, składający się głównie ze stopionych tlenków krzemu, żelaza, sodu, potasu, wapnia i innych metali. Ma podobny skład jak magma, z której stopienia powstaje, ale jest zubożona o składniki lotne.Pinta (ang. Abingdon) – wyspa w archipelagu Galapagos, należącym do Ekwadoru. Jest wysunięta najdalej na północ spośród większych wysp archipelagu.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa pochodzi od Świętego Krzyża, a angielska od nazwy brytyjskiego statku HMSIndefatigable”. Wyspa zajmuje obszar 985,5 km² a jej maksymalna wysokość to 864 m n.p.m. Najbardziej zaludniona wyspa archipelagu z miastem Puerto Ayora. Mieszczą się tu Stacja Badawcza im. Karola Darwina (ang. Charles Darwin Research Station – CDRS) i główne biuro Parku Narodowego Galápagos (ang. Galapagos National Park Directorate – GNPD). W CDRS hodowane są małe żółwie słoniowe, aby potem wprowadzić je do ich naturalnego środowiska.

    Gołębiak plamisty (Zenaida galapagoensis) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny gołębiowatych. Występuje na wyspach Galapagos należących do Ekwadoru.II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią. Według różnych szacunków zginęło w niej od 50 do 78 milionów ludzi.

    | edytuj kod]

    Angielska nazwa wyspy pochodzi od nazwiska lorda Hugh Seymoura (1759–1801). Wyspa zajmuje obszar 26 km² a jej maksymalna wysokość to 100 m n.p.m. Na wyspie znajduje się główne lotnisko archipelagu – port lotniczy Seymour. Pierwsze lotnisko na wyspie zostało zbudowane podczas II wojny światowej na potrzeby bazy wojskowej amerykańskich sił powietrznych utworzonej dla ochrony zachodniego dojścia do Kanału Panamskiego. Pierwotna populacja legwanów lądowych z Baltry ucierpiała w wyniku introdukcji kóz i budowy budowy bazy lotniczej i wymarła w 1954 roku. Legwany wprowadzono tu ponownie w latach 80.i 90. XX wieku.

    Wojna brytyjsko-amerykańska, zwana też wojną Jamesa Madisona lub wojną roku 1812 (ang. War of 1812) – wojna pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Wielką Brytanią rozpoczęta amerykańską deklaracją wypowiedzenia wojny 18 czerwca 1812 i formalnie zakończona traktatem gandawskim zawartym 24 grudnia 1814. Mimo to znaczące działania wojenne trwały jeszcze w 1815 roku, kiedy miały miejsce: bitwa pod Nowym Orleanem i bitwa pod Fort Bowyer. Głównym teatrem wojny było pogranicze między Stanami Zjednoczonymi i brytyjską Kanadą.Zięby Darwina (Geospizinae) – grupa kilkunastu niewielkich, bardzo podobnych do siebie gatunków ptaków odkrytych przez Karola Darwina podczas wyprawy HMS Beagle (zob. też John Gould). Początkowo zaliczono je jako podrodzinę Geospizinae z rodziny ziarnojadów (Fringillidae) z rzędu wróblowych. Później rodzaje uprzednio do niej zaliczane zaklasyfikowano do rodziny trznadlowatych (Emberizidae), w podrodzinie trznadli (Emberizinae). Obecnie wszystkie zięby Darwina zaliczane są do tanagr (Thraupidae). Nazwa zięby Darwina zachowała się jako potoczne określenie tej grupy gatunków ptaków śpiewających, które wywodzą się od wspólnego przodka przybyłego przed wiekami na Wyspy Galapagos i które na skutek radiacji adaptacyjnej przystosowały się do różnych nisz ekologicznych.

    | edytuj kod]

    Nazwana na cześć lorda Hugh Seymoura (1759–1801). Wyspa ma obszar 1,8 km² i maksymalną wysokość 28 m n.p.m. Żyje tu duża populacja głuptaków niebieskonogich, mew widłosternych, a także jedna z największych populacji fregat. Wyspę zamieszkuje ok. 2500 legwanów lądowych.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy pochodzi od nazwiska brata Antonio Marcheny, a angielska od nazwiska kapitana Johna Bindloe. Wyspa zajmuje obszar 130 km² a jej maksymalna wysokość wynosi 343 m n.p.m. Marchenę zamieszkują m.in. endemiczna jaszczurka lawowa Microlophus habelii, myszołowy galapagoskie i uszanki galapagoskie.

    Wyspa wulkaniczna - wyspa, która powstała przez wynurzenie się wzniesienia wulkanicznego ponad powierzchnię morza. Wyspy takie występują zwłaszcza w łukach wyspowych za strefą subdukcji lub w miejscach, gdzie pod skorupą ziemską znajdują się plamy gorąca. Są to wystające ponad powierzchnię wody fragmenty podwodnych wulkanów, np. Hawaje.Wulkan tarczowy – typ wulkanu o szerokim i spłaszczonym stożku o kącie nachylenia nie większym niż 8°. Jego cechą charakterystyczną jest brak gwałtownych erupcji, z jego wnętrza wydobywa się rzadka i bardzo gorąca lawa zasadowa. Ten typ wulkanu można skontrastować ze stratowulkanem.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy została nadana na cześć braci Pinzónów, podczas pierwszej wyprawy Kolumba kapitanów karawel PintaMartína Alonsa Pinzóna i Niña – Vicente'a Yáñeza Pinzóna. Angielska nazwa upamiętnia admirała Adama Duncana. Wyspa ma obszar 18,2 km² i maksymalną wysokość 458 m n.p.m. Na wyspie występują m.in. zięby Darwina, Zenaida galapagoensis, żarki oraz endemiczne gatunki jaszczurki lawowej i żółwi olbrzymich.

    Alexander Selkirk, właśc. Alexander Selcraig (ur. 1676 w Lower Largo, zm. 13 grudnia 1721 u wybrzeży Afryki Zachodniej) – szkocki żeglarz i korsarz, który spędził cztery lata na bezludnej wyspie. Prawdopodobnie jego losy były inspiracją dla przygód Robinsona Crusoe opisanych w powieści Daniela Defoe pt. Przypadki Robinsona Kruzoe.Uszanka galapagoska (Zalophus wollebaeki) – gatunek drapieżnego ssaka morskiego z rodziny uchatkowatych. Zwierzęta te są nieco mniejsze od ich kuzynów – uszanek kalifornijskich – mają od 1,5 do 2,5 m długości i ważą od 50 do 400 kg. Żywią się głównie sardynkami. Ich naturalnymi wrogami są rekiny i orki. Zamieszkują Galapagos i w mniejszej ilości wyspę Isla de la Plata. Są często widywane przez turystów na plażach. Kolor ich skóry jest zróżnicowany – zazwyczaj brązowy lub brązowo-czarny. Ssaki te są w większości chronione, gdyż Galapagos wchodzą w skład Ekwadorskiego Parku Narodowego.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy pochodzi od klasztoru Convento de Santa María de la Rábida w Palos de la Frontera, gdzie Kolumb zostawił swojego syna na czas podróży do Ameryki. Nazwa angielska została nadana na cześć admirała Johna Jervisa (1735–1823). Wyspa zajmuje obszar 5 km² a jej maksymalna wysokość wynosi 367 m n.p.m. Wysoka zawartość żelaza w zastygłej lawie nadaje wyspie charakterystyczny czerwony kolor. Występują tu m.in. legwany morskie, uszanki galapagoskie, flamingi chilijskie, pelikany brunatne oraz sule.

    Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – państwo położone na półkuli południowej, obejmujące najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Jedyny kraj, który obejmuje cały kontynent. Siłą rzeczy nie posiada granic lądowych z żadnym państwem.Myszołów galapagoski (Buteo galapagoensis) – gatunek dużego ptaka z rodziny jastrzębiowatych. Występuje endemicznie na wyspach Galapagos, na części już wymarły. Narażony na wyginięcie.

    | edytuj kod]

    Nazwa wyspy upamiętnia Bartholomew Sulivana (1810–1890) – oficera brytyjskiej marynarki, który był drugim oficerem na pokładzie HMS Beagle podczas wyprawy Darwina. Powierzchnia wyspy wynosi 1,2 km² a jej najwyższy punkt wznosi się na 114 m n.p.m. Najbardziej charakterystycznym punktem wyspy jest skała Pinnacle Rock, utworzona przez zastygłą lawę, schłodzoną zaraz po erupcji przez wodę morską. Wyspę zamieszkuje m.in. mała kolonia pingwinów równikowych.

    Nawałniki, nawałnikowate (Hydrobatidae) – rodzina ptaków z rzędu rurkonosych. Są najmniejszymi z ptaków morskich, osiągają 13-26 cm długości. Występują na otwartych wodach wszystkich oceanów, przy czym przedstawiciele podrodziny oceanników występują głównie na południowej półkuli, a podrodziny nawałników na północnej półkuli.Delfin – ogólne określenie wodnych ssaków z rzędu waleni, z rodzin Delphinidae (delfiny oceaniczne) i Platanistidae (delfiny słodkowodne), obejmujące średniej wielkości walenie charakteryzujące się wydłużonym pyskiem i obecnością melonu.

    | edytuj kod]

    Angielska nazwa wyspy „James” upamiętnia króla Anglii Jakuba II Stuarta (1633–1701), hiszpańska „Santiago” to odpowiednik angielskiego „James”, pol. Jakub. Wyspa jest znana też jako „San Salvador” w nawiązaniu do nazwy San Salvador nadanej pierwszej wyspie odkrytej przez Kolumba na Karaibach. Santiago zajmuje obszar 585 km² a jej najwyższe wzniesienie osiąga 907 m n.p.m. W XIX wieku na wyspę przywieziono kozy, świnie i osły oraz przywleczono szczury i myszy, które stanowiły zagrożenie dla gatunków endemicznych. Współcześnie wyspa jest niezamieszkana; próby osadnictwa w latach 30. XX wieku nie powiodły się a w latach 20. i 60. XX wieku wydobywano tu sól. Świń pozbyto się w 2000 roku a kóz i osłów w 2006, dzięki czemu na wyspę powrócił derkaczyk galapagoski (Laterallus spilonota). Występują tu również m.in. zięby Darwina i myszołowy galapagoskie.

    Albatros galapagoski (Phoebastria irrorata) – gatunek ptaka z rodziny albatrosów (Diomedeidae). Częściej uderza skrzydłami i rzadziej krąży niż inne albatrosy.John Gould (ur 14 września 1804 w Lyme Regis, zm. 3 lutego 1881 w Londynie) – angielski ornitolog. Zapoczątkował specjalistyczne badania ptaków z grupy tzw. "zięb Darwina", których zmienność dostarczyła późniejszym badaczom z XX wieku licznych dowodów ugruntowujących teorię ewolucji Darwina drogą doboru naturalnego, choć w książce Karola Darwina – O powstawaniu gatunków poświęcono tym ptakom niewiele uwagi.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy pochodzi od Pinty – jednej z trzech karaweli Kolumba. Angielska nazwa upamiętnia szlachecki ród Abingdon. Powierzchnia wyspy wynosi prawie 60 km² a jej najwyższe wzniesienie 777 m n.p.m. W 1971 roku na wyspie został znaleziony ostatni przedstawiciel żółwi słoniowych z podgatunku Chelonoidis nigra abingdoni – „Samotny George” (ang. Lonesome George). Na wyspie występują liczne ptaki, m.in. Creagrus furcatus i Buteo galapagoensis.

    Puerto Ayora – miasto w prowicji Galápagos w Ekwadorze, na wyspie Santa Cruz. Jest największą miejscowością wysp Galapagos, według danych z 2010 roku liczyło 11 974 mieszkańców.Conolophus pallidus – gatunek dużej jaszczurki z rodziny legwanowatych, nazywany legwanem lądowym z Santa Fe. Występuje tylko na wyspie Santa Fé w archipelagu Galapagos. Na innych 6 wyspach występuje blisko z nim spokrewniony i bardzo podobny legwan galapagoski (Conolophus subcristatus).

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy została nadana na cześć królowej Izabeli (1451–1504), która sfinansowała wyprawę Kolumba, a nazwa angielska na cześć hrabiego Albemarle. Z powierzchnią 4588 km² i długością 120km jest największą wyspą Galápagos. Kształtem przypomina konika morskiego lub Półwysep Apeniński. Wyspa powstała z połączenia sześciu wulkanów tarczowych, są to od północy na południe: Ecuador, Wolf (jednocześnie najwyższe wzniesienie na Isabeli – 1707 m n.p.m.), Darwin, Alcedo, Sierra Negra i Cerro Azul. Trzecia co do wielkości ludzka osada archipelagu – Puerto Villamil jest zlokalizowana przy południowo-wschodnim cyplu wyspy.

    Ewolucja (łac. evolutio – rozwinięcie, rozwój) – ciągły proces, polegający na stopniowych zmianach cech gatunkowych kolejnych pokoleń wskutek eliminacji przez dobór naturalny lub sztuczny części osobników (genotypów) z bieżącej populacji. Wraz z nowymi mutacjami wpływa to w sposób ciągły na bieżącą pulę genową populacji, a przez to w każdym momencie kształtuje jej przeciętny fenotyp. Zależnie od siły doboru oraz szybkości wymiany pokoleń, po krótszym lub dłuższym czasie, w stosunku do stanu populacji wyjściowej powstają tak duże różnice, że można mówić o odrębnych gatunkach.Izabela I Kastylijska (ur. 22 kwietnia 1451 w Madrigal de las Altas Torres, zm. 26 listopada 1504 w Medina del Campo) – królowa Kastylii i Leónu w latach 1474-1504 i królowa Aragonii w latach 1479-1504 (współrządziła z mężem, Ferdynandem II Aragońskim), pierworodna córka króla Kastylii Jana II Kastylijskiego i Izabeli Aviz, wnuczki króla Portugalii Jana I Wielkiego i Służebnica Boża Kościoła katolickiego. Jej małżeństwo i wspólne rządy z Ferdynandem Katolickim dały początek unii, w której efekcie powstało nowożytne Królestwo Hiszpanii.

    Żyją tu pingwiny, kormorany, legwany morskie, pelikany, głuptaki, myszołowy galapagoskie i gołębiaki plamiste. Na brzegach kraterów wulkanów można spotkać legwany lądowe i żółwie słoniowe, jak również zięby Darwina.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy upamiętnia króla Ferdynanda II Aragońskiego (1452–1516) sponsora wypraw Kolumba a angielska Johna Narborougha (1640–1688) oficera marynarki angielskiej. Wyspa zajmuje powierzchnię 642 km² a jej najwyższe wzniesienie – wulkan La Cumbre ma 1494 m n.p.m. Jest najmłodszą i najbardziej wysuniętą na zachód wyspą archipelagu. Wyspa pozostaje niezamieszkana, a turyści mogą odwiedzać jedno miejsce Punta Espinoza – krajobraz ukształtowany przez świeży wulkanizm, gdzie występują legwany morskie i kormorany nielotne, a także kaktus Brachycereus nesioticus porastający zastygłe potoki lawy.

    Strzykwy (Holothuroidea) – gromada morskich, głównie dennych zwierząt zaliczanych do szkarłupni (Echinodermata), charakteryzujących się wydłużonym ciałem o miękkiej ścianie, wewnętrznym szkielecie zredukowanym do małych igieł oraz czułkami otaczającymi otwór gębowy. Ze względu na kształt ciała nazywane są ogórkami morskimi. Gromada obejmuje około 1300 gatunków, głównie mułożernych, licznie występujących na dnie oceanicznym. Strzykwy należą do organizmów liczebnie dominujących na Ziemi – zasiedlają około 70% powierzchni całej planety, stanowiąc czasami ponad 90% biomasy zajmowanych ekosystemów. W zapisie kopalnym znane są z dolnego kambru.Wielka Rafa Koralowa albo Wielka Rafa Barierowa (ang. Great Barrier Reef) – największa na świecie rafa koralowa, położona u wybrzeży Australii. Jest to największa na Ziemi pojedyncza struktura wytworzona przez organizmy żywe, widoczna nawet z kosmosu (jako biała smuga na tle błękitnego oceanu).

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy wywodzi się od nazwiska niemieckiego geologa Theodora Wolfa (1841–1924), a angielska od tytułu szlacheckiego Wenman. Wyspa zajmuje obszar 1,3 km², a jej najwyższe wzniesienie wynosi 253 m n.p.m. Na wyspie licznie występują ptaki morskie. Jedna z zięb Darwina, podgatunek darwinki ostrodziobej Geospiza difficilis, wobec niezwykle suchego klimatu, wykształcił niezwykłe nawyki żywieniowe: pije krew innych ptaków, głównie głuptaków galapagoskich i czerwononogich. W wodach wokół wyspy występują rekiny młoty i żarłacze galapagoskie, a czasem rekiny wielorybie.

    Żarek (Pyrocephalus rubinus) – gatunek małego ptaka z rodziny tyrankowatych. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Pyrocephalus. Posiada szeroki zasięg występowania. Wyróżnia się od 9 do 11 podgatunków.Ekwador (Republika Ekwadoru; hiszp. Ecuador, República del Ecuador) – państwo w Ameryce Południowej położone nad Oceanem Spokojnym, jedno z czterech powstałych w wyniku rozpadu Wielkiej Kolumbii w 1830 r. Sąsiaduje od północy z Kolumbią a od południa z Peru. W skład Ekwadoru wchodzą także położone na Oceanie Spokojnym Wyspy Galapagos - są jego największą atrakcją turystyczną. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego słowa oznaczającego równik.

    | edytuj kod]

    Hiszpańska nazwa wyspy upamiętnia Karola Darwina (1809–1882), który badał wyspy Galapagos podczas swojej wyprawy badawczej HMS Beagle; nazwa angielska upamiętnia angielskiego botanika Nicholasa Culpepera (1616–1654). Powierzchnia wyspy to ok. 1,1 km² a najwyższe wzniesienie – 168 m n.p.m. Na wyspie licznie występują ptaki morskie, jest to jedyne miejsce na Galapagos, gdzie gnieździ się rybitwa czarnogrzbieta. Wiele endemicznych gatunków ptaków gniazduje na „Łuku Darwina” – charakterystycznej formacji skalnej przy południowo-wschodnim brzegu wyspy. W wodach wokół wyspy występują rekiny młoty i rekiny wielorybie, żółwie morskie, manty, delfiny oraz różne ryby pelagiczne.

    Woodes Rogers − brytyjski gubernator Bahamów, a wcześniej korsarz w służbie brytyjskiej ur. około roku 1670, zm. w Nassau w 1732 r.Ewolucja (łac. evolutio – rozwinięcie, rozwój) – ciągły proces, polegający na stopniowych zmianach cech gatunkowych kolejnych pokoleń wskutek eliminacji przez dobór naturalny lub sztuczny części osobników (genotypów) z bieżącej populacji. Wraz z nowymi mutacjami wpływa to w sposób ciągły na bieżącą pulę genową populacji, a przez to w każdym momencie kształtuje jej przeciętny fenotyp. Zależnie od siły doboru oraz szybkości wymiany pokoleń, po krótszym lub dłuższym czasie, w stosunku do stanu populacji wyjściowej powstają tak duże różnice, że można mówić o odrębnych gatunkach.

    Flora i fauna[ | edytuj kod]

    Wyspy słynne są z licznych endemitów – ponad 80% wszystkich ptaków lądowych, 97% gadów i ssaków lądowych, ponad 20% gatunków morskich a także 30% wszystkich roślin występujących na wyspach to gatunki endemiczne.

    Flora[ | edytuj kod]

    Na wyspach występuje ok. 552–614 rodzimych gatunków roślin naczyniowych oraz ok. 825 gatunków introdukowanych, przy czym ok. 100 z nich to gatunki inwazyjne.

    Na wyspach wyróżnić można trzy strefy wegetacji:

    Tupac Inca Yupanqui (kecz. Inka Szlachetny Księgowy)- dziesiąty król Inków (Sapa Inka) w latach 1471-1493, syn króla Pachacuteca.Santa Fe – miasto w Hiszpanii, we wspólnocie autonomicznej Andaluzja, w prowincji Grenada. W 2009 liczyło 15 430 mieszkańców.
  • strefę nadbrzeżną, gdzie przeważają rośliny słonolubne, m.in. namorzyny z takimi roślinami jak Rhizophora mangle, Avicennia germinans, Conocarpus erectus czy Laguncularia racemosa. Wśród nich schronienie znajdują iguany i lwy morskie, i gniazduje wiele ptaków, m.in. pelikany i fregaty. Na piaszczystych wydmach rosną: Heliotropium curassavicum, Sesuvium, Nolana galapagensis, Wilec kozie kopytko, Batis maritima czy Scaevola plumieri;
  • strefę suchą (do ok. 200 m), gdzie występują rośliny sucholubne, m.in. sukulenty. Rosną tu m.in. Jasminocereus thouarsii, Brachycereus nesioticus, Mollugo flavescens czy Castela galapageia. Występują tu iguany, węże, skorpiony i gekkony, a także wiele ptaków;
  • strefę wilgotną (powyżej 300 m) – jedynie w wyższych partiach większych wysp – gdzie występują higrofity, m.in. drzewa Scalesia, Zanthoxylum fagara, Chiococca alba, Psidium galapageium, introdukowana gujawa pospolita, Cyathea weatherbyana.
  • Fauna[ | edytuj kod]

    Legwan morski
    Microlophus albemarlensis na wyspie Santa Fe
    Camarhynchus heliobates

    Na 57 gatunków zaobserwowanych ssaków, 16 to endemity a 8 to gatunki, które wyginęły (5 gatunków wyginęło zanim na archipelag przybyli ludzie). Gady reprezentowane są przez wiele gatunków jaszczurek (legwany lądowe i morskie, jaszczurki lawowe, gekony), 1 żółwi i 4 węży. Na wyspach nie występowały płazy. Na 178 gatunków zaobserwowanych tam ptaków, aż 56 nie występuje nigdzie indziej. 51% wszystkich organizmów na wyspie to bezkręgowce lądowe, przy czym dokładna liczba gatunków nie jest znana – w 2001 roku liczba gatunków opisanych w literaturze wynosiła 2289, a prawie 52% z nich to endemity.

    Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię), jednakże biorąc pod uwagę także terytoria sporne do których Argentyna rości pretensje: Falklandy/Malwiny, Georgię Południową, Sandwich Południowy, Islas Auroras wraz z Orkadami Południowymi, Szetlandami Południowymi oraz z częścią Antarktydy administrowanej przez Argentynę na mocy Traktatu Antarktycznego powierzchnia łączna kraju wynosi 3 761 274 km², co czyni kraj ten ósmym na świecie pod względem powierzchni. Terytorium kraju podzielone jest na 23 prowincje i jedno miasto autonomiczne – stolica kraju Buenos Aires. Argentyna jest członkiem – założycielem Unii Narodów Południowoamerykańskich oraz Mercosur, a także członkiem Organizacji Państw Iberoamerykańskich, Banku Światowego, Światowej Organizacji Handlu, grupy krajów G15 oraz G20. Kraj uznawany jest za mocarstwo lokalne z bardzo wysokim wskaźnikiem rozwoju społecznego. W Ameryce Łacińskiej kraj ten ma piąty nominalny PKB na mieszkańca i najwyższy PKB mierzony parytetem siły nabywczej. Według analityków kraj ten zaklasyfikowany jest do rynków wschodzących, ze względu na wielkość, wysoki wzrost gospodarczy, poziom bezpośrednich inwestycji zagranicznych czy eksport w całości wytworzonych usług i towarów.Kanał Panamski – sztuczny kanał wodny zbudowany w latach 1904-1914, położony w Panamie, na Przesmyku Panamskim, łączący wody Oceanu Atlantyckiego (przez Morze Karaibskie) z wodami Oceanu Spokojnego. Jest on jedną z najważniejszych dróg wodnych świata, która wydatnie skróciła trasę, jaką musiały pokonywać wcześniej statki, np. droga morska z San Francisco do Nowego Jorku uległa skróceniu o 14 500 km. Podczas budowy Kanału Panamskiego zmarło około 25 tys. robotników a około 20 tys. z nich zaraziło się malarią lub żółtą febrą.

    Niektóre gatunki endemiczne występujące na Galapagos:

  • lew morski (Zalophus wollebaeki) – gatunek zagrożony, ich populacja zmniejszyła się o 60-65% na przestrzeni 36 lat do ok. 9200-10600
  • Kotik galapagoski (Arctocephalus galapagoensis) – gatunek zagrożony, ich populacja zmniejszyła się o 50% na przestrzeni 24–35 lat
  • do 15 tys. w 2001 roku

  • Legwany lądowe – na Galapagos żyje ok. 5–10 tys. legwanów lądowych z dwóch gatunków narażonych na wyginięcie, trzeci gatunek – krytycznie zagrożony został odkryty w 1986 roku i opisany w 2009 roku.
  • Legwan galapagoski (Conolophus subcristatus) – występuje na sześciu wyspach archipelagu (Fernandina, Isabela, Santa Cruz, Plaza Sur, Seymour Norte i Baltra)
  • Legwan z Santa Fe (Conolophus pallidus) – występuje wyłącznie na wyspie Santa Fe
  • Conolophus marthae – występuje wyłącznie na wulkanie Wolf, krytycznie zagrożony
  • Legwan morski (Amblyrhynchus cristatus) – jedyna jaszczurka żywiąca się w morzu na świecie, występuje na dziesięciu wyspach archipelagu (Baltra, Daphne, Darwin, Marchena, Pinzon, Rabida, Santa Fe, Seymor, Sin Nombre i Wolf), gatunek narażony na wyginięcie
  • Żółw słoniowy (Chelonoidis nigra)
  • † Chelonoidis nigra abingdoni – ostatnim przedstawicielem podgatunku był „Samotny George” (ang. Lonesome George)
  • Chelonoidis nigra becki
  • Chelonoidis nigra chathamensis
  • Chelonoidis nigra darwini
  • † Chelonoidis nigra duncanensis
  • Chelonoidis nigra guentheri
  • Chelonoidis nigra hoodensis
  • Chelonoidis nigra microphyes
  • † Chelonoidis nigra nigra
  • Chelonoidis nigra porteri
  • Chelonoidis nigra vandenburghi
  • Chelonoidis nigra vicina
  • Microlophus potocznie „jaszczurki lawowe” – 7 gatunków
  • Microlophus albemarlensis
  • Microlophus bivittatus
  • Microlophus delanonis
  • Microlophus duncanensis
  • Microlophus grayii
  • Microlophus habelii
  • Microlophus pacificus
  • Phyllodactylus potocznie „gekony galapagoskie” – 6 gatunków
  • Zięby Darwina
  • Pingwin równikowy (Spheniscus mendiculus) – gatunek pingwina gnieżdżący się najdalej na północ, gatunek zagrożony
  • Nielotny kormoran galapagoski (Phalacrocorax harrisi) – występuje na wyspach Fernandina i Isabela, gatunek narażony na wyginięcie
  • Myszołów galapagoski (Buteo galapagoensis) – występuje na wyspach Santiago, Española, Isabela, Fernandina, Pinta, Marchena, Pinzón i Santa Fe, gatunek narażony na wyginięcie
  • Gołębiak plamisty (Zenaida galapagoensis)
  • Mewa galapagoska (Larus fuliginosus) – gatunek narażony na wyginięcie
  • Krzyż Prawdziwy, Święty Krzyż – nazwa fizycznych pozostałości, które zgodnie z chrześcijańską tradycją należały do krzyża, na którym został zabity Jezus Chrystus.Erupcja wulkanu, wybuch wulkanu (drugie określenie, ściślej to: gwałtowna erupcja, w praktyce używane jako synonim erupcji) – zjawisko wydostawania się na powierzchnię Ziemi lub do atmosfery jakiegokolwiek materiału wulkanicznego (magmy, materiałów piroklastycznych, substancji lotnych: gazów, par).


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Conolophus – rodzaj gadów z rodziny legwanowatych obejmujący gatunki występujące na Galapagos, w języku polskim określane nazwą konolofy lub legwany lądowe.
    Głuptak galapagoski (Sula granti) – gatunek dużego ptaka z rodziny głuptaków. Występuje na wyspach centralno-wschodniej części Oceanu Spokojnego – od północno-zachodniego Meksyku dalej na południe. Nie jest zagrożony wyginięciem.
    Isabela (Albemarle) – największa wyspa w archipelagu Galapagos, o powierzchni 4640 km², położona w odległości ok. 1000 km od wybrzeża kontynentalnego. Wyspa została nazwana na cześć królowej Izabeli. Największą miejscowością jest Puerto Villamil.
    Ocean Spokojny, Pacyfik, Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy, obok Atlantyku, na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 155,6 mln km² zajmuje 30% całej powierzchni Ziemi. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Spokojny.
    Park Narodowy Komodo – jeden z 50 parków narodowych na terenie Indonezji, utworzony w 1980 roku. Zamieszkuje go endemiczny gatunek - waran z Komodo. W 1991 r. park narodowy został zapisany na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
    Gatunek krytycznie zagrożony (ang. critically endangered, akronim: CR) – stanowi jedną z kategorii w opublikowanej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikacji gatunków zagrożonych i jest przyjmowana powszechnie do stosowania w różnej rangi i różnego zasięgu Czerwonych Księgach Gatunków Zagrożonych i Listach. Kategoria ta obejmuje gatunki, wobec których stwierdzono wysokie ryzyko wymarcia w warunkach naturalnych, i które spełniają przynajmniej jedno ze ściśle zdefiniowanych kryteriów odnoszących się do zasięgu, liczebności i dynamiki populacji.
    Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.168 sek.