Gaeltacht

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Obszary Gaeltacht w Irlandii

Gaeltacht [ˈgᶭeːɫəx], (irl. An Ghaeltacht, w liczbie mnogiej Gaeltachtaí [ˈgᶭeːɫəxiː]) – termin używany w Irlandii na określenie obszaru, na którym język irlandzki jest w powszechnym użyciu i gdzie zachowała się tradycyjna irlandzka kultura. Stanowią go tereny na południu i zachodzie wyspy, szczególnie w hrabstwach Kerry, Galway, Waterford, Cork, Mayo i Donegal. Za rozwój tego obszaru odpowiada Ministerstwo Sztuki, Dziedzictwa Narodowego i Gaeltacht.

Spółgłoska półotwarta boczna dziąsłowa welaryzowana – rodzaj dźwięku spółgłoskowego, występującego w niektórych językach naturalnych. W Polsce podobna spółgłoska półotwarta boczna zębowa welaryzowana jest potocznie nazywana ł aktorskim, scenicznym, szlacheckim lub kresowym.Mayo (irl. Contae Mhaigh Eo) – hrabstwo na zachodnim wybrzeżu Irlandii, w prowincji Connacht. Jego stolicą jest Castlebar, największe miasto hrabstwa.
Ustąp pierwszeństwa przejazdu w hrabstwie Waterford z napisem po irlandzku

Zgodnie z ustawą z 2003 roku (ang. Official Languages Act, 2003) angielskie nazwy miejscowości w Gaeltacht nie są nazwami oficjalnymi. Stosuje się tylko irlandzkie nazwy.

Historia[ | edytuj kod]

Pierwsza Komisja ds. Gaeltacht[ | edytuj kod]

Rozporządzeniem Rady Wykonawczej (ang. Executive Council) z dnia 25 stycznia 1925 roku powołano pierwszą Coimisiún na Gaeltachta (Komisja ds. Gaeltacht). Głównymi celami komisji były:

Minister edukacji i umiejętności (irl. An tAire Oideachais agus Scileanna), minister w rządzie Irlandii stojący na czele Departamentu edukacji i nauki (irl. An Roinn Oideachais agus Eolaíochta), zajmujący się sprawami szkolnictwa i nauki.Donegal (irl. Contae Dhún na nGall) – hrabstwo na północnym zachodzie Irlandii, jedno z trzech hrabstw historycznego Ulsteru pozostających poza granicami Irlandii Północnej. Nazwa pochodzi z języka irlandzkiego i oznacza fort, który odpiera cudzoziemców (wedle innej wersji fort cudzoziemców). Kiedyś czasami było też nazywane Tyrconnel (irl.: Tír Chonaill – ziemia Connallów).
  • zbadanie, które obwody wyborcze (ang. district electoral divisions) można uznać za irlandzkojęzyczne, a które za częściowo irlandzkojęzyczne.
  • zbadanie i stworzenie rekomendacji do używania języka irlandzkiego w administracji i edukacji w tych obwodach oraz zarekomendowanie kroków jakie należy podjąć w celu poprawy sytuacji ekonomicznej mieszkańców tych obszarów.
  • Komisja swój raport ogłosiła latem 1926 roku. W raporcie przyjęto, że obwodem irlandzkojęzycznym można nazwać obwód, w którym ludność w przynajmniej 80% mówi po irlandzku. W ten sposób zdefiniowano obszary w hrabstwach Donegal, Mayo, Galway, Clare, Kerry, Cork i Waterford. Obwód częściowo irlandzkojęzyczny został zdefiniowany jako obszar w którym nie mniej niż 25% a nie więcej niż 79% populacji posługuje się językiem irlandzkim – takie tereny istniały w hrabstwach: Donegal, Mayo z częścią w Sligo, Galway, Clare, Kerry, Cork, Waterford z częścią w Tipperary.

    Cape Clear, Clear Island (irl. Oileán Chléire) - niewielka wyspa irlandzka na Oceanie Atlantyckim, w pobliżu południowo-zachodniego wybrzeża wyspy Irlandii.Prezydent Irlandii (irl. Uachtarán na hÉireann) jest głową państwa w Irlandii. Prezydent jest wybierany w wyborach bezpośrednich. Kadencja trwa siedem lat, a ta sama osoba może piastować stanowisko przez maksimum dwie kadencje. Funkcje prezydenta Irlandii są ograniczone głównie do reprezentacyjnych.

    Komisja zdefiniowała termin Gaeltacht jako obszary zawierające obwód irlandzkojęzyczne i częściowo irlandzkojęzyczne. Zauważono także, że 13,7% nauczycieli w obwodach irlandzkojęzycznych i 42% w obwodach częściowo irlandzkojęzycznych w szkołach podstawowych nie ma żadnych kwalifikacji w języku irlandzkim. W stosunku do szkół ponadpodstawowych, komisja stwierdziła, „że nie można powiedzieć, że istnieje w chwili obecnej edukacja dla osób irlandzkojęzycznych”, ani nawet zadowalająca edukacja w języku irlandzkim w całym kraju. Raport zawierał także wskazówki odnośnie do urzędników, gdyż osoby z Gaeltacht na ogół musiały posługiwać się językiem angielskim, a nie irlandzkim. Komisja zaproponowała rozwiązanie, w którym stwierdziła, że w organach władzy lokalnej nie można na stałe zatrudnić osoby tylko angielskojęzycznej jeśli na dane stanowisko jest kompetentna osoba ze znajomością irlandzkiego.

    Sligo (irl. Contae Shligigh) – hrabstwo w zachodniej Irlandii w prowincji Connacht. Irlandzka nazwa Sligeach ma swoje źródło w liczebności muszli odnajdywanych w hrabstwie i ma swoje odzwierciedlenie również na herbie hrabstwa.Hektar – jednostka powierzchni używana między innymi w rolnictwie i leśnictwie. 1 hektar jest to pole powierzchni kwadratu o boku 100 m. Oznaczana symbolem ha.

    Raport zawiera 82 główne zalecenia w sprawie ratowania języka irlandzkiego i ochrony obszaru Gaeltacht.

    An Ghaeltacht 1956

    Gaeltacht Areas Orders[ | edytuj kod]

    21 sierpnia 1956 roku wydano Gaeltacht Areas Order, który na nowo zdefiniował granice Gaeltacht. Ten dokument rządowy wymienia poszczególne obwody głosowania w hrabstwach: Kerry, Cork, Donegal, Galway, Mayo i Waterford. W sumie w Gaeltacht znalazły się 84 obwody głosowania i 54 części obwodów.

    Waterford (irl. Contae Phort Láirge) – hrabstwo w prowincji Munster na południowym wybrzeżu Irlandii. Stolicą hrabstwa jest Dungarvan. Miasto Waterford posiada własne władze – Waterford City Council.Éamon de Valera (Edward George de Valero, irlandzka pisownia Éamonn de Bhailéara, ur. 14 października 1882, zm. 29 sierpnia 1975) – bojownik o niepodległość Irlandii, polityk irlandzki, premier (taoiseach) i prezydent Irlandii. Doprowadził do uniezależnienia kraju od Wielkiej Brytanii.

    5 sierpnia 1967 roku do Gaeltacht włączono obszary (części obwodów Rathmore, Kilbride, Donaghpatrick, Teltown w hrabstwie Meath.

    Trzeci Gaeltacht Area Order pochodzi z 25 czerwca 1974 roku i włącza do obszaru Gaeltacht obwody Ballyduff, Cloghane and Brandon oraz jedną część obwodu Stradbally w hrabstwie Kerry oraz części obwodów wyborczych Ardmore, Ballymacart, Ringville w hrabstwie Waterford.

    Ordú Na Limistéar Gaeltachta (Gaeltacht Area Order) z 2 grudnia 1982 włącza części obwodów: Candroma oraz Kilnamartery w hrabstwie Cork, a także części Athboy, Kilbride, Donaghpatrick i Rathmore w hrabstwie Meath.

    Akcent (od łac. accentus, zaśpiew), właśc. akcent wyrazowy – wyróżnienie za pomocą środków fonetycznych niektórych sylab w obrębie wyrazu.Clare (irl. Contae an Chláir, ang. County Clare) – hrabstwo w irlandzkiej prowincji Munster, na zachodnim wybrzeżu, w pobliżu rzeki Shannon i jeziora Lough Derg. Początkowo hrabstwo nazywane było hrabstwem Thomond. Jego pseudonim to Banner County (hrabstwo sztandarów, flag), co odnosi się do tamtejszej tradycji noszenia sztandarów na spotkaniach politycznych i różnych świętach.

    Komisja ds. Gaeltacht (2000–2002)[ | edytuj kod]

    4 kwietnia 2000 roku rząd irlandzki powołał kolejną Coimisiún na Gaeltachta. Komisja zauważyła, że na 154 obwodów głosowania (ang. district electoral divisions'), które w całości lub częściowo zawierają się w obszarze Gaeltacht tylko w 18 z nich 75% lub więcej populacji rozmawia codziennie po irlandzku. 12 z tych obwodów jest w hrabstwie Galway, 4 w hrabstwie Donegal i 2 w hrabstwie Kerry. Gdyby zachować kryteria (80% populacji irlandzkojęzycznej) pierwszej komisji z 1926 roku tylko 12 obwodów kwalifikowałoby się do miana obwodów irlandzkojęzycznych w Gaeltacht.

    Meath (irl. Contae na Mí ) – hrabstwo w Irlandii, często nieformalnie nazywane The Royal County (królewskie hrabstwo). Stolicą hrabstwa jest Navan, gdzie mieszczą się siedziby władz, pomimo że Trim ma znaczenie historyczne, łącznie z lokalizacją sądu, normańskiego zamku i anglo-normańskiego parlamentu.An Daingean lub Daingean Uí Chúis (nieoficjalnie, po angielsku Dingle) – małe miasteczko położone na półwyspie Dingle, na zachodnim wybrzeżu Irlandii w hrabstwie Kerry. Około 50 km na zachód od Tralee i 80 km od Killarney. XIX-wieczna zabudowa.

    Zalecono danie siedmioletniego okresu przejściowego, po którym obszary w których przynajmniej 50% populacji posługuje się na co dzień językiem irlandzkim zostały w pełni rozpoznane jako Gaeltacht. Obszarom gdzie po irlandzku codziennie mówi 40–50% populacji dano siedmioletni okres przejściowy na wzmocnienie stopnia używania języka.

    Tipperary (irl. Contae Thiobraid Árann) – historyczne hrabstwo w Irlandii, wchodzące w skład prowincji Munster. Jakkolwiek obecnie obszar historycznego hrabstwa jest podzielony pomiedzy dwie jednostki administracyjne: Północne Tipperary i Południowe Tipperary, to jednak tradycyjnie Tipperary jest rozpatrywane jako jedność w kontekście kulturowym i sportowym, a także dla potrzeb An Post – poczty irlandzkiej.Castlebar (irl. Caisleán an Bharraigh) – miasto w położone zachodniej części Irlandii, w centrum hrabstwa Mayo. Jest przy tym największym miastem w tym hrabstwie oraz jego stolicą. W roku 2011 liczyło 10 826 mieszkańców .

    Komisja zauważyła, że same dane ze spisu ludności nie wystarczą na prawidłowe zdefiniowanie obszarów irlandzkojęzycznych. Zalecono branie pod uwagę takich czynników jak:

  • liczba rodzin używających irlandzkiego w domu
  • stosowanie irlandzkiego w żłobkach, przedszkolach, szkołach podstawowych i ponadpodstawowych i stopień w jakim wpływa to na zachowanie języka i społeczność.
  • stosowanie irlandzkiego w biznesie i przemyśle
  • stosowanie irlandzkiego w organizacjach społecznych
  • stosowanie irlandzkiego w kościołach
  • stosowanie irlandzkiego w sektorze turystyki
  • stosowanie irlandzkiego w działaniach sportowych i rekreacyjnych
  • liczba i procent osób irlandzkojęzycznych w obwodach głosowania
  • liczba i procent osób wykorzystujących język irlandzki w życiu codziennym
  • inne powiązane czynniki.
  • W raporcie przedstawiono 19 głównych rekomendacji do wdrożenia w celu poprawy sytuacji językowej, edukacyjnej i ekonomicznej Gaeltacht.

    Galway (irl. Contae na Gaillimhe) – hrabstwo na zachodnim wybrzeżu Irlandii, w prowincji Connacht. Hrabstwo wzięło nazwę od miasta Gaillimh (Galway), które jest jego stolicą. Hrabstwo pod względem wielkości ustępuje jedynie hrabstwu Cork.Kerry (irl. Contae Chiarraí) – hrabstwo na południowym zachodzie Irlandii, w prowincji Munster. Stolicą hrabstwa jest Tralee, graniczy z hrabstwami Limerick na wschodzie, Clare na północy i Cork na południowym wschodzie.
    An Ghaeltacht 2007, strefa A

    Raport Acadamh na Hollscolaíochta Gaeilge[ | edytuj kod]

    W 2007 roku Acadamh Na Hollscolaíochta Gaeilge (część National University of Ireland, Galway) we współpracy z National Institute for Regional Andspatial Analysis (część National University of Ireland, Maynooth) opublikowała raport, w którym zaleca podzielenie obszaru Gaeltacht na trzy strefy:

    Galway (wym. [ˈgɔlweɪ]; irl. Gaillimh [ˈɡalʲɪvʲ]) – miasto w zachodniej Irlandii, stolica hrabstwa Galway. Liczy 75 529 mieszkańców (2011). Według spisu ludności z 2006 roku, w latach 2002–2007 było to najszybciej rozwijające się miasto Irlandii. Jest to jedyne miasto regionu Connacht mające status city. Iloczas – zjawisko prozodyjne, charakteryzujące się różnicowaniem długości trwania sylab lub głosek. W niektórych językach iloczas różnicuje znaczenie wyrazów. W metryce antycznej iloczas był podstawą organizacji metrum wierszowego.
  • A – 67% lub więcej populacji (w wieku 3+) posługuje się codziennie językiem irlandzkim
  • B – 44%–66% populacji irlandzkojęzycznej, w której jednak język angielski odgrywa rolę przeważającą, ale są duże obszary irlandzkojęzyczne
  • C – 43% lub mniej procent populacji używa na co dzień języka irlandzkiego, język angielski odgrywa dominującą rolę.
  • Raport wykazuje także różnice pomiędzy danymi ze spisu ludności a danymi z Scéim Labhairt na Gaeilge (Plan mówienia po irlandzku) dotyczącymi populacji posługującej się na co dzień językiem irlandzkim.

    Rząd Irlandii (irl.: Rialtas na hÉireann, ang.: Government of Ireland) – jest gabinetem, w którym jest sprawowana władza wykonawcza w Irlandii.Samogłoska przymknięta przednia niezaokrąglona – typ samogłoski spotykany w językach naturalnych. Symbol, który przedstawia ten dźwięk w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym, to i (zwykła litera i).

    Ustawa o Gaeltacht 2012[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Act 2012 – jest nową ustawą mającą na celu zdefiniowanie obszaru Gaeltacht na nowo oraz uporządkować działanie Údarás na Gaeltachta. Akt został podpisany 25 lipca 2012 przez prezydenta Irlandii. Według ustawy miano Gaeltacht będą posiadały obszary, które spełniają kryteria lingwistyczne, a nie jak do tej pory geograficzne. Ten akt ma zapewnić także dobre wykonanie strategii dla języka irlandzkiego na lata 2010–2030 przez Údarás na Gaeltachta (ang. 20-Year Strategy for the Irish Language 2010–2030).

    Port lotniczy Knock (IATA: NOC, ICAO: EIKN) – port lotniczy położony 5,6 km na południowy zachód od Charlestown, w hrabstwie Mayo, w Irlandii. Lotnisko obsługuje zachodnią i północno-zachodnią część Irlandii. W 2008 z usług portu skorzystało 630 000 pasażerów.Cork (ang. Cork County, irl. Contae Chorcaí) – hrabstwo w Irlandii, najbardziej wysunięte na południowy zachód i największe spośród współczesnych hrabstw. Nazywane bywa buntowniczym hrabstwem, ponieważ często zajmowało w ważnych sprawach stanowisko przeciwne do większości Irlandii. Cork, stolica hrabstwa, jest drugim co do wielkości miastem Republiki Irlandii.

    Obszary[ | edytuj kod]

    Cork[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Chontae Chorcaí – największymi wsiami są: Baile Mhic Íre/Baile Bhuirne i Béal Átha an Ghaorthaidh oraz wyspa Cléire (ang. Cape Clear Island), znajdująca się przy wybrzeżu zachodniej części hrabstwa Cork.

    Donegal[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Chontae Dhún na nGall lub Gaeltacht Thír Chonaill – głównymi obszarami irlandzkojęzycznymi w Donegal są dystrykty Na Rosa, Gaoth Dobhair i Cloich Cheann Fhaola (centrum Gaeltacht w Donegal).

    Leinster (wym. [ˈlɛnstər]; irl. Laighin lub Cúige Laighean, wym. [ˈl̪ˠaːjɪnʲ]) – jedna z czterech prowincji Irlandii. Ludność 2 504 814, stolica Dublin. Taoiseach, An Taoiseach (wym. [ˈtˠ̪iːʃəx] lub [ˈtˠ̪iːʃəh], l.mn. Taoisigh, wym. [ˈtˠ̪iːʃiː] lub [ˈtˠ̪iːʃɪgʲ]; dosłownie z irl. – wódz, przywódca) – premier Irlandii.

    Galway[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Chontae na Gaillimhe – zawiera w większości obszary położone na zachód od miasta Galway; i Gaeltacht Chathair na Gaillimhe – przedmieścia miasta Galway. Największymi ośrodkami są An Spidéal, położony 19 km na zachód od Galway i An Cheathrú Rua 48 km na zachód od Galway.

    Dungarvan (irl.: Dún Garbháin) to miasto i port na południowym wybrzeżu Irlandii w prowincji Munster. Dungarvan jest miastem powiatowym i centrum administracyjnym hrabstwa Waterford. Nazwa oznacza "fort Garbhana", odnosząc się do Świętego Garbhana założyciela kościoła w VII wieku. Miasto leży przy trasie N25 łączącym miasta Cork, Waterford i Port Rosslare. Populacja w 2011 roku wynosiła 7 991 mieszkańców.Samogłoska półprzymknięta przednia niezaokrąglona - typ samogłoski spotykany w językach naturalnych. Symbol, który przedstawia ten dźwięk w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym, to e (zwykłe e).

    Kerry[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Chontae Chiarraí – zawiera dwa obszary – Corca Dhuibhne który znajduje się na półwyspie Dingle, z największym miastem An Daingean oraz Rathach Uibh, który położona jest na półwyspie Iveragh z największym skupiskiem ludności w Baile an Sceilg.

    Język irlandzki, język iryjski (Gaeilge) – język z grupy goidelskiej (q-celtyckiej) języków celtyckich. Język narodowy Irlandczyków uznany został za język urzędowy niepodległej Irlandii (obok angielskiego). W 2011 około 1,77 miliona anglojęzycznych mieszkańców Irlandii zadeklarowało, że posiada jakąkolwiek znajomość swojego języka narodowego, wyniesioną głównie ze szkolnych lekcji. Na co dzień jako języka narodowego i ojczystego używa ok. 77 tys. osób, z czego ponad 66 tysięcy w regionach Gaeltacht, zaś liczba osób deklarujących używanie języka rzadziej niż codziennie wynosi ponad 700 tysięcy.Dingle, Corkaguiney (irl. Corca Dhuibhne) - półwysep w hrabstwie Kerry, na południowo-zachodnim wybrzeżu Irlandii, na wyspie o tej samej nazwie, stanowi najbardziej na zachód wysunięty punkt wyspy, od południa oblewa go zatoka Dingle.

    Mayo[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo – obszar irlandzkojęzyczny w hrabstwie Mayo. Głównym miastem regionu jest Béal an Mhuirthead, położone 72 km od stolicy hrabstwa Castlebar i 110 km od Portu lotniczego Knock.

    Meath[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Chontae na Mí – najmniejszy z obszarów Gaeltacht w Irlandii. Na obszar składają się dwie wsie: Rath Cairn i Baile Ghib. Historia powstania jedynego obecnie obszaru Gaeltacht w prowincji Leinster jest inna niż wszystkich pozostałych. W związku z głodem ziemi w Irlandii postanowiono przesiedlić część ludności z obszaru Gaeltacht do Ráthcairn, a potem także do Cill Bhríde i Baile Ghib. Pierwsi koloniści przybyli z Connemara w 1935 roku i otrzymali po około 9 ha (22 akry) ziemi. Projekt przesiedleń był bardzo kontrowersyjny i wywoływał napięcia zarówno wśród polityków jak i lokalnej ludności hrabstwa Meath. W 1938 roku zorganizowano imprezę integracyjną w celu złagodzenia napięć pomiędzy przybyszami. W wydarzeniu uczestniczył Taoiseach Éamon de Valera, minister edukacji Thomas Derrig i senator Peadar O’Maille. W sumie w latach 1935–1939 przesiedlonych zostało około 660 osób. Napięcia wśród społeczności lokalnej widoczne były aż do lat 70 XX w. W 1967 obszar ten włączono oficjalnie do Gaeltacht.

    Iveragh (irl. Uíbh Ráthach) – półwysep w południowo-zachodniej Irlandii (hrabstwo Kerry). W jego centralnej części znajduje się łańcuch górski Macgillycuddy’s Reeks, u północno-zachodnich krańców wyspa Valentia.

    Waterford[ | edytuj kod]

    Gaeltacht Chontae Phort Láirge lub Gaeltacht na nDéise lub Gaeltacht na Rinne – usytuowany jest 10 km na południowy zachód od stolicy hrabstwa Dungarvan. Położony jest na terenie dwóch osad An Rinn (Rinn Ua gCuanach) i An Sean Phobal.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Official Languages Act 2003 (ang.). Irish Statue Book. [dostęp 2012-10-22].
    2. Coimsiún na Gaeltachta Report (ang.). [dostęp 2012-10-25].
    3. Coimsiún na Gaeltachta Report str. 65 (irl.). [dostęp 2012-10-25].
    4. Gaeltacht Areas Order 1956 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
    5. Gaeltacht Areas Order 1967 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
    6. Gaeltacht Areas Order 1974 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
    7. Ordú Na Limistéar Gaeltachta (Gaeltacht Areas Order) 1982 (irl.). [dostęp 2012-10-25].
    8. Raport Komisji ds. Gaeltacht 2002 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
    9. Comprehensive linguistic study of the use of Irish in the Gaeltacht - Principal findings and recommendations (ang.). [dostęp 2012-10-25].
    10. Informacja o ustawie o Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-28].
    11. Opis obszarów Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-31].
    12. Wyniki spisu ludności dla Cork Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-30].
    13. Wyniki spisu ludności dla Galway Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-30].
    14. Wyniki spisu ludności dla Donegal Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-30].
    15. Wyniki spisu ludności dla Kerry Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
    16. Wyniki spisu ludności dla Mayo Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
    17. Wyniki spisu ludności dla Meath Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
    18. Wyniki spisu ludności dla Waterford Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
    19. Census 2011 Population Classified by Area (ang.). [dostęp 2012-10-20].
    20. Historia utworzenia Gaeltacht w hrabstwie Meath (ang.). [dostęp 2012-28].
    21. County Waterford Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-28)].
    22. Ring Irish Language Speaking Area (ang.). [dostęp 2012-10-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-12)].
    23. Strona Waterford Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].




    Reklama