• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Filozofia nauki



    Podstrony: [1] [2] 3 [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Filozofia Nauki - kwartalnik redagowany przez zespół pracowników naukowych Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Redaktorzy: Jacek Jadacki (do nr 1/2001), Mieszko Tałasiewicz (od nr 2/2001). Sekretarz redakcji: Joanna Gęgotek.Sceptycyzm - pojęcie wieloznaczne, określające postawę w nauce, pogląd filozoficzny oraz potocznie - postawę "sceptyka" (człowiek wątpiący, krytyczny, niedowierzający).
    Podstawowe pojęcia filozofii nauki[ | edytuj kod]

    Teoria[ | edytuj kod]

    W nauce termin „teoria” odnosi się do dobrze potwierdzonego wyjaśnienia jakiegoś aspektu świata natury, które na podstawie faktów daje się zweryfikować przez eksperyment i obserwację. Teorie muszą również spełniać inne wymagania, takie jak umiejętność tworzenia falsyfikowalnych przewidywań ze spójną dokładnością w szerokim zakresie badań naukowych, a także przedstawienia mocnych dowodów na korzyść teorii z wielorakich niezależnych źródeł.

    Orbita – tor ciała (ciała niebieskiego lub sztucznego satelity) krążącego wokół innego ciała niebieskiego. W Układzie Słonecznym Ziemia, inne planety, planetoidy, komety i mniejsze ciała poruszają się po swoich orbitach wokół Słońca. Z kolei księżyce krążą po orbitach wokół planet macierzystych.Mechanika statystyczna (lub fizyka statystyczna) to gałąź fizyki, zajmująca się układami wielu oddziałujących ciał. Specyfiką tej teorii jest jej metoda. Poszczególne ciała są bowiem opisane przez zmienne losowe. Obliczenia prowadzone w ramach mechaniki statystycznej dotyczą średnich z tych zmiennych z wykorzystaniem metod statystycznych. Fizyczną podstawą mechaniki statystycznej jest termodynamika fenomenologiczna.

    Siła teorii naukowej jest związana z różnorodnością zjawisk, jakie może wyjaśniać, ocenianych przez zdolność tworzenia w odniesieniu do nich falsyfikowalnych przewidywań. Teorie są ulepszane (albo zastępowane przez lepsze teorie), im więcej dowodów jest zebranych, zatem dokładność w przewidywaniu z czasem się poprawia. Właśnie ta rosnąca dokładność odpowiada postępowi wiedzy naukowej. Naukowcy wykorzystują więc teorie jako fundament do uzyskania dalszej wiedzy naukowej, a także w takich celach, jak leczenie chorób czy wynajdywanie nowych.

    Rudolf Carnap (ur. 18 maja 1891, zm. 14 września 1970) - niemiecki filozof, logik i matematyk, jeden z głównych przedstawicieli pozytywizmu logicznego (neopozytywizmu), współtwórca Koła Wiedeńskiego. Autor prac z zakresu filozofii nauki, języka, teorii prawdopodobieństwa, logiki klasycznej, indukcyjnej oraz modalnej.Parsymonia, reguła parsymonii, metody parsymonii (łac. parsimonia, od parsus, imiesłów słowa parcere = oszczędzać) – koncepcja wskazująca najbardziej prosty, oszczędny i ekonomiczny przebieg wydarzeń jako najbardziej prawdopodobny. Jest w istocie swej implementacją brzytwy Ockhama do procedur i metod naukowych. Oznacza preferencję najmniej skomplikowanych wyjaśnień dla obserwowanych procesów jako najbardziej prawdopodobnych. W odróżnieniu od brzytwy Ockhama oznacza jednak tylko preferencję i większe prawdopodobieństwo pewnych rozwiązań, nie ustalając przy tym ogólnych praw lub zasad.

    Amerykańska National Academy of Sciences definiuje teorie naukowe w następujący sposób:

    Oficjalna naukowa definicja „teorii” jest całkowicie różna od potocznego znaczenia tego słowa. Odnosi się do całościowego wyjaśnienia pewnego aspektu natury, które jest poparte przez bogaty aparat dowodowy. Wiele teorii naukowych jest tak dobrze ustalonych, że jakikolwiek nowy dowód ma małe szanse, by znacząco je zmienić. Na przykład żaden nowy dowód nie wykaże, że Ziemia nie krąży po orbicie wokół Słońca (teoria heliocentryczna), albo że żywe istoty nie są zrobione z komórek (teoria komórkowa), a materia nie składa się z atomów, czy że powierzchnia Ziemi nie jest podzielona na płyty, które przesuwały się w geologicznych okresach (teoria płyt tektonicznych)... Jedną z najprzydatniejszych właściwości teorii naukowych jest to, że mogą być wykorzystywane do zakładania przewidywań co do zdarzeń lub zjawisk w naturze, które dotąd nie zostały jeszcze zaobserwowane.

    Teologia (gr. θεος, theos, „Bóg”, + λογος, logos, „nauka”) – dyscyplina wiedzy posługująca się metodami filozoficznymi w wyjaśnianiu świata w jego relacji do Boga. Klasycznie uznawana za dziedzinę naukową, także w Polsce znajduje się na liście dziedzin naukowych, ustalonej przez Centralną Komisję do Spraw Stopni i Tytułów. Stanowi metodyczne studium prawd religijnych objawionych przez Boga, w myśl maksymy (łac.) fides quaerens intellectum – wiara szukająca zrozumienia. Współcześnie zasadność uznawania pytań o Boga za naukowe jest kwestionowana. Według części autorów teologia nie spełnia współczesnych wymagań stawianych nauce, chociażby poprzez brak weryfikowalności stawianych przez nią hipotez oraz oparcie na dogmatach jako punkcie wyjściowym swoich rozważań zamiast na metodzie naukowej, czy paradygmatach naukowych. Polemikę z tymi zarzutami przedstawił m.in. papież Benedykt XVI w Wykładzie ratyzbońskim.Historia nauki – dziedzina wiedzy opisująca tworzenie się i rozwój wyspecjalizowanych nauk szczegółowych badających przebieg procesów przyrodniczych i społecznych. Jest to stosunkowo młoda dyscyplina uniwersytecka, trudna w uprawianiu na skutek konieczności łączenia dwu rodzajów kompetencji - orientacji w danej dziedzinie naukowej i umiejętności historyka. Trudność w opisie historii rozwoju nauki zaczyna się w momencie określenia jej przedmiotu. Nie istnieje bowiem nauka w ogóle, ale wyspecjalizowane dziedziny wiedzy, które wyodrębniły się z ogólnego tła religijno-filozoficznego, w różnym czasie, w różnych kręgach cywilizacyjnych, w różnych celach i wykształciły różnorodne, niesprowadzalne do wspólnego mianownika metody.

    Obserwacja[ | edytuj kod]

    Różnicę między obserwacją a eksperymentem najprościej wyrazić porównaniem Adama Groblera: eksperyment tak ma się do obserwacji, jak przesłuchiwanie do podsłuchiwania (w „śledztwie na temat przyrody”).

    Obserwator to ktoś, kto pozyskuje informacje o obserwowanym zjawisku, ale w nie samo nie interweniuje

    Obserwacja to aktywne zdobywanie informacji na temat jakiegoś zjawiska. Obserwacji dokonuje się przy pomocy zmysłów. Jednakże w działalności naukowej zmysły są zazwyczaj wspomagane przez instrumenty badawcze, a same pozyskiwane informacje podlegają zapisowi przez urządzenia rejestrujące. Termin „obserwacja” może być także używany na określenie jakichkolwiek danych eksperymentalnych pozyskanych w trakcie aktywności naukowej. Obserwacją możemy zatem nazwać samą działalność obserwacyjną, jak i jej rezultat. Obserwacje mogą posiadać charakter jakościowy albo ilościowy. W przypadku obserwacji jakościowej stwierdzamy jedynie, że jakaś właściwość występuje, albo że nie występuje, albo uzyskujemy jakiś inny rezultat, który nie daje się wyrazić liczbowo. W przypadku obserwacji ilościowej, oprócz stwierdzenia występowania jakiejś właściwości, przypisujemy jej pewną wartość liczbową.

    Ceteris paribus (lub caeteris paribus) – zwrot pochodzący z łaciny, oznaczający dosłownie inne takie samo. Na polski tłumaczy się zwykle jako przy pozostałych warunkach równych lub przy tych samych okolicznościach. Użycie tego zwrotu w celu uproszczenia rozumowania, oznacza świadome odrzucenie możliwości zajścia pewnych wydarzeń lub warunków, mogących zaburzyć związek między przesłanką a wnioskiem.Wszechświat – wszystko, co fizycznie istnieje: cała przestrzeń, czas, wszystkie formy materii i energii oraz prawa fizyki i stałe fizyczne określające ich zachowanie. Słowo „wszechświat” może być też używane w innych kontekstach jako synonim słów „kosmos” (w rozumieniu filozofii), „świat” czy „natura”. W naukach ścisłych słowa „wszechświat” i „kosmos” są równoważne.

    Obserwacja, obok eksperymentu, odgrywa zasadniczą rolę w formułowaniu i testowaniu hipotez naukowych. Biorąc jednak pod uwagę wymóg powtarzalności (reprodukcji) wyników obserwacyjnych, napotykamy na problem. Ludzkie wrażenia zmysłowe są subiektywne i mają charakter jakościowy, co sprawia trudność w ich komunikowaniu i porównywaniu z wrażeniami innych ludzi. Aby poradzić sobie z tym problemem opracowano metody przypisywania wartości liczbowych obserwowanym zjawiskom, co pozwoliło na rejestrowanie i porównywanie obserwacji dokonywanych przez różnych ludzi, w różnych miejscach i w innym czasie. Postępowanie takie nazywa się pomiarem, czyli odniesieniem obserwowanego zjawiska to pewnego zestandaryzowanego wzorca jednostki miary. Pomiary redukują więc subiektywne obserwacje do zestandaryzowanej miary liczbowej. W przypadku, w którym dwóm obserwacjom przypisano tą samą wartość liczbową, stwierdza się, że obserwacje te są sobie równoważne z pewną dokładnością wynikającą z samej metody pomiarowej.

    Atom – podstawowy składnik materii. Składa się z małego dodatnio naładowanego jądra o dużej gęstości i otaczającej go chmury elektronowej o ujemnym ładunku elektrycznym.Racjonalizm (łac. ratio – rozum; rationalis – rozumny, rozsądny) – filozoficzne podejście w epistemologii zakładające możliwość dotarcia do prawdy z użyciem samego rozumu z pominięciem doświadczenia, poprzez stworzenie systemu opartego na aksjomatach, z których poprzez dedukcję można wywieść całość wiedzy. Racjonalizm w nowożytnej filozofii wywodzi się od Kartezjusza. W anglosaskiej tradycji filozoficznej bywa nazywany racjonalizmem kontynentalnym.

    Zmysły ludzkie mają swoje ograniczenia, ponadto są podatne na błędy percepcji (np. złudzenia optyczne). Instrumenty naukowe zostały opracowane, aby poradzić sobie z tymi problemami, choć same posiadają swoje ograniczenia i niedoskonałości (zob. np. aberracja chromatyczna). Przykładowymi instrumentami, które powiększają zdolności percepcyjne człowieka są: wagi, zegary, teleskopy, mikroskopy, termometry, aparaty fotograficzne, urządzenia nagrywające dźwięk. Instrumenty naukowe mogą także pomagać w obserwacji poprzez przełożenie pewnych zjawisk nierejestrowalnych przez ludzkie zmysły, na zjawiska możliwe do zaobserwowania: chemiczne wskaźniki Ph, woltomierze, spektrometry, termowizjery, oscyloskopy, interferometry, liczniki Geigera.

    Problem demarkacji – problem w filozofii i metodologii nauki dotyczący kryteriów rozróżniania nauki od innych dziedzin działalności ludzkiej, przede wszystkim pseudonauki, wierzeń religijnych, metafizyki. Problem ten wynika z trudności odpowiedzi na pytania: czym jest nauka, jaka jest jej istota czy specyfika?Herbert Feigl (ur. 14 grudnia 1902 w Libercu, zm. 1 czerwca 1988 w Minneapolis) – austriacki filozof, pozytywista i członek Koła Wiedeńskiego.

    Poważnym problemem w trakcie przeprowadzania obserwacji i eksperymentów jest zaburzenie badanego zjawiska przez urządzenie pomiarowe. Prowadzi to do innych wyników pomiarowych, niż te, które opisywałyby zjawisko nieobserwowane. Fakt ten nazywany jest efektem obserwatora. Dla przykładu: nie jest możliwe zmierzenie ciśnienia w oponie samochodowej bez wypuszczenia z niej części powietrza, które jest konieczne do zadziałania manometru samochodowego (miernik ciśnienia). Jednakże w większości dziedzin naukowych, dzięki coraz lepszym urządzeniom pomiarowym, udaje się zredukować efekty obserwacji na badany układ do wartości pomijalnych, lub wpływ obserwacji aktu na badany układ jest dobrze znany.

    Postmodernizm (inaczej: ponowoczesność, pomo, po-mo) – prąd myślowy odwołujący się do poczucia końca historii i wielkich narracji.Psychologia poznawcza, nazywana niekiedy kognitywną (ang. cognitive psychology) – dziedzina psychologii zajmująca się problematyką poznawania przez człowieka otoczenia - tworzenia wiedzy o otoczeniu, która może być następnie wykorzystana w zachowaniu. Wiedzę przedstawia się jako struktury (reprezentacje umysłowe), a mechanizmy jej tworzenia jako procesy (procesy poznawcze), a całość zagadnienia - jako tworzenie i przekształcanie struktur poprzez procesy. Stąd też można stwierdzić, że psychologia poznawcza zajmuje się badaniem struktur i procesów poznawczych. Aktywność poznawczą opisuje się także jako przetwarzanie informacji przez system poznawczy (umysł) i stąd też można powiedzieć, że psychologia poznawcza zajmuje się badaniem organizacji i funkcjonowania umysłu. Zagadnieniami podstawowymi dla psychologii poznawczej zajmuje się również kognitywistyka (ang. cognitive science).

    Eksperyment[ | edytuj kod]

    Eksperymentem nazywamy procedurę badawczą przeprowadzaną w celu skonfrontowania hipotezy lub teorii ze zjawiskiem, którego dotyczą. Sprawdzian taki może zakończyć się potwierdzeniem (potwierdzenie nie oznacza wykazania prawdziwości danej teorii) bądź wykazaniem fałszywości hipotez lub całej teorii (zob. wyżej: Falsyfikacja). Eksperymenty najczęściej polegają na wywołaniu i obserwowaniu zachodzenia jakiegoś zjawiska (lub jego intensywności) w zależności od wartości określonych zmiennych. Eksperymenty ze względu na cele i skalę badania mogą się od siebie znacznie różnić. Z jednej strony nawet dziecko może przeprowadzać proste eksperymenty, by zrozumieć zasadę działania grawitacji. Z drugiej zaś wieloosobowe zespoły badawcze mogą przeprowadzać wieloletnie badania w celu pogłębienia zrozumienia jakiegoś zjawiska (zob. np. BICEP – są to prowadzone przez długie lata programy badawcze, angażujące setki osób). To co jest im wspólne, to poleganie na powtarzalnych procedurach eksperymentalnych oraz logicznej analizie wyników eksperymentu.

    Prawo nauki (prawo jakościowe) – stała relacja między własnościami rzeczy lub zdarzeniami - prawa przyczynowe, prawa rozwojowe; prawo ilościowe, zależność funkcyjna między parametrami ciała lub układu materialnego, na przykład:Nauki przyrodnicze (w terminologii angielskiej zwane natural sciences) to mało precyzyjne określenie dziedzin nauki, które zajmują się badaniem różnych aspektów świata materialnego, ożywionego i nieożywionego, zazwyczaj z zastosowaniem aparatu matematycznego, jak również właściwej sobie metodologii.

    Eksperymenty są zazwyczaj tak konstruowane, aby minimalizować (idealnie: wykluczyć) wpływ zmiennych, które nie są przedmiotem badania (zob. ceteris paribus, czyli „przy ustalonych pozostałych warunkach”), a jednocześnie mogłyby zaburzyć wynik przeprowadzanego eksperymentu. Praktyka ta pozwala na zwiększenie wiarygodności uzyskanych wyników – najczęściej przeprowadza się to poprzez wprowadzenie procedur kontrolnych, co w medycynie określa się mianem próby kontrolnej. Przykładowo, jeśli interesuje nas skuteczność terapeutyczna aspiryny w przypadku gorączki, to oprócz osób, którym podaje się aspirynę, bada się również stan osób, którym nie podano tego leku (próba kontrolna). Gdyby eksperymenty nie były kontrolowane, to obserwowane wyniki mogłyby nie być spowodowane przez badaną zmienną, lecz przez jakąś inną (być może nieuświadomioną), co spowodowałoby błędną identyfikację zależności pomiędzy zjawiskami.

    Medycyna oparta na faktach, medycyna oparta na dowodach (ang. Evidence-based medicine, EBM) – postępowanie kliniczne oparte na najlepszych dostępnych dowodach naukowych dotyczących skuteczności, efektywności i bezpieczeństwa. Dowodów takich dostarczają wyniki wiarygodnych badań eksperymentalnych (skuteczność i bezpieczeństwo) oraz badań obserwacyjnych (efektywność i bezpieczeństwo).Medycyna (łac. medicina „sztuka lekarska”) – nauka empiryczna (oparta na doświadczeniu) obejmująca całość wiedzy o zdrowiu i chorobach człowieka oraz sposobach ich zapobiegania, oraz ich leczenia. Medycyna weterynaryjna rozszerza zakres zainteresowań medycyny na stan zdrowia zwierząt. Za prekursora medycyny starożytnej uważa się Hipokratesa, a nowożytnej Paracelsusa. W czasach najnowszych wprowadza się zasady medycyny opartej na faktach.

    Przy przeprowadzaniu eksperymentów, tak jak i w ogólnej metodzie naukowej, kładzie się nacisk na jawność i odpowiedzialność osób przeprowadzających eksperymenty. Kluczową rolę odgrywa szczegółowy zapis pomiarów eksperymentalnych, który pozwala na rzetelne przedstawianie rezultatów, możliwość powtórnego przeprowadzenia danego eksperymentu przez innych uczonych, a także krytykę samego projektu eksperymentu. Współcześnie, w czasopismach naukowych standardową praktyką jest dołączanie do artykułów naukowych zapisu z przebiegu eksperymentów, informacji o stosowanych urządzeniach, operacjach statystycznych, wielkości próby itd. Ideałem w nauce jest sytuacja, gdy eksperyment można odtworzyć (replikacja). W praktyce bywa, że eksperymentu nie da się odtworzyć; jest to szczególnie poważnym problemem w naukach psychologicznych.

    Teleskop (gr. tēle-skópos – daleko widzący) – jest narzędziem, które służy do obserwacji odległych obiektów poprzez zbieranie promieniowania elektromagnetycznego (np. światła widzialnego). Pierwsze znane praktyczne teleskopy zostały skonstruowane przy użyciu soczewek ze szkła w Holandii na początku XVII wieku przez Hansa Lippersheya, a wkrótce potem przez Galileusza we Włoszech. Znalazły zastosowanie w działaniach militarnych i w astronomii.Empiryzm (od stgr. ἐμπειρία empeiría – "doświadczenie") – doktryna filozoficzna głosząca, że źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie lub przede wszystkim bodźce zmysłowe docierające do naszego umysłu ze świata zewnętrznego, zaś wszelkie idee, teorie itp. są w stosunku do nich wtórne.
    Negatyw jednego ze zdjęć wykonanego w trakcie wyprawy Eddingtona z 1919 roku

    Experimentum crucis[ | edytuj kod]

    Eksperyment krzyżowy (łac. experimentum crucis) to eksperyment, którego wynik w zamyśle ma pozwalać na definitywne określenie, czy badana hipoteza lub teoria jest lepsza od wszystkich innych hipotez bądź teorii uznawanych przez społeczność uczonych. Eksperyment taki musi dostarczać wyniku, który jest zdolny do obalenia wszystkich dostępnych hipotez prócz jednej.

    Nauka – autonomiczna część kultury służąca wyjaśnieniu funkcjonowania świata, w którym żyje człowiek. Nauka jest budowana i rozwijana wyłącznie za pomocą tzw. metody naukowej lub metod naukowych nazywanych też paradygmatami nauki poprzez działalność badawczą prowadzącą do publikowania wyników naukowych dociekań. Proces publikowania i wielokrotne powtarzanie badań w celu weryfikacji ich wyników prowadzi do powstania wiedzy naukowej. Zarówno ta wiedza jak i sposoby jej gromadzenia określane są razem jako nauka.Richard Phillips Feynman [ˈɹɪtʃɝd ˈfɪlɪps ˈfaɪnmən] (ur. 11 maja 1918 w Nowym Jorku, zm. 15 lutego 1988 w Los Angeles) – amerykański fizyk teoretyk; uznany w 1999 roku za jednego z dziesięciu najlepszych fizyków wszech czasów .

    Przeprowadzenie takiego eksperymentu uważa się za konieczne, aby poszczególną hipotezę lub całą teorię włączyć w obszar wiedzy naukowej. Nie jest jednakże niczym dziwnym dla nauki, aby teorie były formułowane i rozwijane przed opracowaniem takiego eksperymentu – dzieje się tak zazwyczaj w przypadku teorii, które są zgodne z dotychczasowymi danymi eksperymentalnymi, ale nie udało się dla nich opracować eksperymentu rozstrzygającego.

    Kurt Gödel (ur. 28 kwietnia 1906 w Brnie, zm. 14 stycznia 1978 w Princeton) – austriacki logik i matematyk, autor twierdzeń z zakresu logiki matematycznej, współautor jednej z aksjomatyk teorii mnogości. Do najbardziej znanych osiągnięć matematycznych Gödla należą twierdzenia o niezupełności i niesprzeczności teorii dedukcyjnych, które obejmują arytmetykę liczb naturalnych.Obserwacja - jedna z podstawowych metod badawczych w naukach społecznych, stosowana przede wszystkim w socjologii, etnologii, antropologii i psychologii. Istnieje wiele metod obserwacyjnych różniących się przede wszystkim stopniem ingerencji obserwatora w obserwowane sytuacje, sposobami rejestracji i analizy oraz czasem trwania.

    Słynnym przykładem eksperymentu krzyżowego była ekspedycja pod przewodnictwem Artura Eddingtona do Afryki z 1919 roku. Celem wyprawy było zarejestrowanie położenia gwiazd znajdujących się na niebie w pobliżu Słońca w trakcie zaćmienia. Obserwacje dokonane w trakcie tej wyprawy potwierdziły występowanie soczewkowania grawitacyjnego postulowanego przez ogólną teorię względności (OTW). Obserwacje Eddingtona stanowiły silny dowód przemawiający za OTW i jednocześnie wprost sprzeczny z teorią grawitacji Newtona, w ramach której nie występuje żadne wytłumaczenie pozornego przesuwania się gwiazd w pobliżu tarczy Słońca.

    Krytyczny realizm (neokrytycyzm) - jeden z głównych, obok szkoły marburskiej i szkoły badeńskiej, ruchów filozoficznych wchodzących w skład neokantyzmu.Krytyczny racjonalizm jest to nazwa nurtu we współczesnej filozofii nauki zainicjowanego przez Karla R. Poppera. Termin ten występować może w co najmniej trzech znaczeniach:

    Uwikłanie teoretyczne[ | edytuj kod]

    Prowadząc obserwację, naukowcy spoglądają przez teleskopy, wpatrują się w obrazy na ekranach, zapisują odczyty mierników itd. Ogólnie, na podstawowym poziomie, mogą zgodzić się z tym, co widzą – na przykład, że termometr okazuje 37.9 stopni Celsjusza. Ale jeśli ci naukowcy mają inne pomysły na temat teorii użytych do wyjaśnienia tych podstawowych obserwacji, mogą nie zgadzać się co do tego, co obserwują.

    Ad hoc (łac.: do tego) - łaciński zwrot występujący w sformułowaniu: działanie ad hoc. Działanie ad hoc oznacza działanie podejmowane doraźnie, dla zrealizowania określonego celu, tymczasowo.Mechanika kwantowa (teoria kwantów) – teoria praw ruchu obiektów świata mikroskopowego. Poszerza zakres mechaniki na odległości czasoprzestrzenne i energie, dla których przewidywania mechaniki klasycznej nie sprawdzały się. Opisuje przede wszystkim obiekty o bardzo małych masach i rozmiarach - np. atom, cząstki elementarne itp. Jej granicą dla średnich rozmiarów lub średnich energii czy pędów jest mechanika klasyczna.
    Obraz kwazara Q2237+030 znany jako Krzyż Einsteina.

    Na przykład przed ogólną teorią względności Alberta Einsteina obserwatorzy prawdopodobnie zinterpretowaliby zamieszczony obok obraz jako pięć różnych obiektów w przestrzeni. Jednak w świetle tej teorii astronomowie stwierdzą, że w rzeczywistości są to tylko dwa przedmioty – jeden pośrodku oraz cztery inne obrazy drugiego przedmiotu wokoło. Ewentualnie, inni naukowcy mogliby podejrzewać, że zawiódł teleskop i tak naprawdę został zaobserwowany tylko jeden obiekt, więc pracowaliby już nad inną teorią. Obserwacje, które nie mogą być oddzielone od teoretycznej interpretacji, nazywane są uwikłaniem lub obciążeniem teoretycznym.

    Dogmatyzm - (filoz.) stanowisko bezkrytycznego przyjmowania danych twierdzeń jako prawdy, bez weryfikacji i podawania w wątpliwość, na zasadzie wiary. Dogmatyzm jest przeciwieństwem sceptycyzmu.Biologia (z gr. βίος (bios) - życie i λόγος (logos) - słowo, nauka) – nauka przyrodnicza zajmująca się badaniem życia i organizmów żywych.

    Cała obserwacja wymaga zarówno percepcji, jak i poznania. To oznacza, że badacz nie prowadzi obserwacji biernie, ale raczej jest aktywnie zaangażowany w rozróżnianie obserwowanego zjawiska od spływających z jego otoczenia danych sensorycznych. Dlatego obserwacje są naznaczone jednostkowym postrzeganiem funkcjonowania świata, które może mieć wpływ na to, co zostanie dostrzeżone, zauważone albo uznana za godne rozważenia. W tym sensie, można spierać się o to, czy każda obserwacja jest uwikłana teoretycznie.

    Statystyka (niem. Statistik, „badanie faktów i osób publicznych”, z łac. [now.] statisticus, „polityczny, dot. polityki”, od status, „państwo, stan”) – nauka, której przedmiotem zainteresowania są metody pozyskiwania i prezentacji, a przede wszystkim analizy danych opisujących zjawiska, w tym masowe.Mózg (cerebrum) – narząd ośrodkowego układu nerwowego, złożony ze zwojów mózgowych (cerebralnych, głowowych) występujący u większości zwierząt dwubocznie symetrycznych.

    Wyjaśnienie naukowe[ | edytuj kod]

    Wyjaśnienie według słownika języka polskiego to uwagi wyjaśniające rzecz niezrozumiałą, natomiast wyjaśniać oznacza uczynić coś zrozumiałym. To co wyjaśnienie naukowe powinno uczynić zrozumiałym, to między innymi zdarzenia/zjawiska które miały już miejsce bądź pojawiają się regularnie. Co więcej, należało by się zastanowić kiedy wyjaśnienie naukowe jest rzeczywiście dobre. Filozofowie podjęli próbę badań kryteriów, dzięki którym można by określić czy dane wyjaśnienie naukowe czyni zrozumiałym dane zjawisko, oraz co znaczy stwierdzenie że teoria naukowa ma moc wyjaśniającą.

    Matematyczne zasady filozofii naturalnej (łac. Philosophiae naturalis principia mathematica – dzieło Isaaca Newtona, w którym przedstawił prawo powszechnego ciążenia, a także prawa ruchu leżące u podstaw mechaniki klasycznej. Newton wyprowadził prawa Keplera dla ruchu planet (sformułowane na podstawie obserwacji astronomicznych).Popperyzm – filozofia Karla Poppera, a także stworzony przez niego prąd filozofii nauki rozwijany początkowo w opozycji do pozytywizmu logicznego, a później jako niezależny pogląd na kryteria naukowości wypowiedzi i metodologię nauki. "Popperyzm" określany jest również jako "krytyczny racjonalizm", a także, w odniesieniu wyłącznie do filozofii nauki jako "falsyfikacjonizm". Tak rozumiany "popperyzm" występuje w co najmniej trzech znaczeniach:

    Jedną z pierwszych i wpływowych teorii wyjaśnienia naukowego był model nomologiczno-dedukcyjny C. Hempla i P. Oppenheima. Mówi on, że prawidłowe wyjaśnienie naukowe składa się z następujących elementów:

  • L – zbiór praw natury ogólnej;
  • C – zbiór konkretnych warunków;
  • E – eksplanandum, czyli konkretnie zdanie, które ma zostać wyjaśnione.
  • Części L i C tworzą wspólnie eksplanans, czyli część wyjaśniającą. Model D-N przewiduje, że zdanie E wynika logicznie ze zdań L i C. Taki pogląd został poddany krytyce; przedstawiono m.in. szereg powszechnie znanych kontrprzykładów, ilustrujących zwykle, że struktury formalnie zgodnie z modelem D-N nie funkcjonują realnie jako wyjaśnienia naukowe.

    JSTOR (/dʒeɪ-stɔːr/, skrót od ang. Journal Storage) – biblioteka cyfrowa utworzona w 1995 roku. Początkowo zawierała cyfrowe kopie czasopism naukowych o wyczerpanym nakładzie. Następnie zaczęła zbierać także książki, materiały źródłowe oraz aktualne numery czasopism naukowych. Pozwala na wyszukiwanie w pełnej treści niemal 2000 czasopism naukowych. Wzorzec jednostki miary (inaczej etalon) – przyrząd pomiarowy, materiał odniesienia lub układ pomiarowy przeznaczony do zdefiniowania, zrealizowania, zachowania lub odtworzenia jednostki miary albo jednej lub wielu wartości pewnej wielkości i służący jako odniesienie.

    Przykładowo, przedstawiany jest argument odwołujący się do wskazań barometru. Wyjaśnienie ma w nim następującą postać: „Kiedy słupek barometru opada, pojawia się burza” (L). „Słupek barometru opada” (C). „Występuje burza” (E). Zakładając, że opadanie słupka barometru rzeczywiście zawsze towarzyszy pojawieniu się burzy (czyli że rzeczywiście jest to prawo naukowe), to przykład spełnia wymogi wyjaśnienia stawiane przez model nomologiczno-dedukcyjny. Jednak mimo tego, że obserwacja barometru rzeczywiście może posłużyć do przewidzenia burzy, sam ruch cieczy w barometrze nie pomaga nam w zrozumieniu tego, skąd biorą się burze – nie stanowi więc w sensie intuicyjnym wyjaśnienia przyjścia burzy.

    Koherencjonizm - stanowisko epistemiczne (poznawcze) w filozofii w kwestii uzasadnienia wiedzy wskazującym na łączność konkretnej tezy z całością żywionych twierdzeń. W koherencjonizmie pokazuje się, że o tyle dany pogląd jest uzasadniony, o ile jest w zgodzie (koherencji) z ogółem poglądów. Stanowisko to neguje bezpośredni sposób uzasadniania wiedzy, która ma charakter holistyczny.Abu Ali Hasan Ibn al-Hajsam, Alhazen, Ibn al-Hajtam (965 - 1038) – fizyk islamu. Urodził sił w Al-Basrze w Mezopotamii ale naukową pracę prowadził pod mecenatem Fatymidów w Egipcie. Zajmował się teorią światła, załamywaniem i rozszczepianiem się promieni słonecznych. Opracował matematyczne podstawy optyki. Jego najważniejsze dzieło to Al-Manzir (Optyka). Wytłumaczył proces widzenia, stwierdzając, że widziane przedmioty świecą lub odbijają promienie światła z innego źródła. Wyjaśnił zjawiska brzasku i zmierzchu jako efekt załamania światła słonecznego w atmosferze, gdy Słońce jest mniej niż 19° pod horyzontem. Z badań refrakcji wywnioskował, że atmosfera Ziemi ma skończoną wysokość i oszacował ją na 15 km. Jako pierwszy opisał konstrukcję ciemni optycznej (Camera obscura). Badał również problemy geometrii oraz teorii liczb. Wysunął hipotezę (udowodnioną później przez Eulera) na temat parzystych liczb doskonałych. Rozwiązywał równania diofantyczne przy użyciu chińskiego twierdzenia o resztach oraz twierdzenia Wilsona. Napisał pracę na temat pól powierzchni ograniczonych przez dwa przecinające się okręgi. Używając ich podjął próbę kwadratury koła. Z jego prac korzystali m.in. polski uczony Witelon oraz niemiecki matematyk i fizyk Jan Kepler.

    Innym przykładem może być argument z antykoncepcją. Joe Jones (mężczyzna), aktywny seksualnie, regularnie zażywa tabeli antykoncepcyjne. Jeżeli tabelki posiadają 100% skuteczności, to według modelu nomologiczno-dedukcyjnego; ilekroć dana osoba zażyje tabletki antykoncepcyjne, to uniknie ciąży, Jednak to, że Jones nie zachodzi w ciążę, nie jest wyjaśniane przez to, że zażywa tabletki, ale przez to, że jest mężczyzną.

    Determinizm przyczynowy (łac. determinare — oddzielić, ograniczyć, określić) — koncepcja filozoficzna, według której wszystkie zdarzenia w ramach przyjętych paradygmatów są połączone związkiem przyczynowo-skutkowym, a zatem każde zdarzenie i stan jest zdeterminowane przez swoje uprzednio istniejące przyczyny (również zdarzenia i stany). Magia, czary, czarostwo – ogół wierzeń i praktyk opartych na przekonaniu o istnieniu sił nadprzyrodzonych, które można opanować za pomocą odpowiednich zaklęć i czynności.

    Istnieją wersje modelu D-N, w których uznaje się, że dobre wyjaśnienie naukowe musi być statystycznie istotne dla wyników, które mają zostać wyjaśnione – odrzucony zostaje więc wymóg ścisłego logicznego wynikania.

    Inni filozofowie nauki (np. Philip Kitcher) twierdzą, że kluczem do dobrego wytłumaczenia jest ujednolicenie odmiennych zjawisk (im więcej zjawisk dane wyjaśnienie wyjaśnia, tym lepiej) – jest to pogląd określany jako unifikacjonizm. Istnieje ponadto model, zgodnie z którym wyjaśnienie naukowe zjawiska E to takie, które wskazuje na mechanizm przyczynowy wiążący E z innymi zjawiskami świata przyrody (teorię taką rozwijał zwłaszcza Wesley Salmon).

    Jeremiah Horrocks (ur. 1618 w Toxteth Park w hrabstwie Merseyside, zm. 3 stycznia 1641 tamże) – angielski astronom i duchowny.Psychiatria – jedna z podstawowych specjalizacji medycznych zajmująca się badaniem, zapobieganiem i leczeniem zaburzeń i chorób psychicznych. Bada ich uwarunkowania biologiczne, psychologiczne, rodzinno-genetyczne, społeczne, konstytucjonalne – sposoby powstawania i skutecznego zapobiegania.

    Zagadnienia filozoficzne poszczególnych nauk[ | edytuj kod]

    Nie ma czegoś takiego, jak nauka bez filozofii; jest tylko nauka, której bagaż filozoficzny zabierany jest na pokład bez zbadania.

    – Daniel Dennett, Darwin's Dangerous Idea, 1995

    Wielu filozofów nauki, oprócz odpowiadania na ogólne pytania dotyczące nauki i indukcji, zajmuje się badaniem podstawowych problemów poszczególnych nauk. Sprawdzają również implikacje poszczególnych nauk, odnosząc je do szerszych zagadnień filozoficznych. Pod koniec XX i na początku XXI wieku nastąpił wzrost liczby praktyków filozofii danej nauki.

    Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu. Kościół katolicki jest jednym z trzech głównych nurtów chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.Thomas Samuel Kuhn (ur. 18 lipca 1922 w Cincinnati, zm. 17 czerwca 1996 w Cambridge) – amerykański badacz nauki, twórca pojęcia paradygmatu naukowego.

    Filozofia statystyki[ | edytuj kod]

    Opisany powyżej problem indukcji uzyskuje odmienną interpretacje w debatach na temat podstaw statystyki. Standardowe podejście do testów statystycznych pozwala na uniknięcie twierdzeń, czy dowody popierają hipotezę, czy też czynią ją bardziej prawdopodobną. Typowy test uzyskuje wartość p, czyli prawdopodobieństwo, że dowody są takie jakie są, przy założeniu, że teza jest prawdziwa. Jeśli wartość p jest zbyt niska to hipoteza zostaje odrzucona, w sposób analogiczny do falsyfikacji – w przeciwieństwie do twierdzenia Bayesa, które przypisuje prawdopodobieństwo hipotezom. Tematy pokrewne w filozofii statystyki: interpretacje prawdopodobieństwa, nadmiarowość, różnica między korelacją a przyczyną.

    Eksperyment (łac. experimentum - doświadczenie, badanie) – w naukach przyrodniczych i społecznych zbiór działań wzbudzających w obiektach materialnych określone reakcje i zjawiska w warunkach pozwalających kontrolować wszelkie istotne czynniki, które poddaje się dokładnej obserwacji.Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) jest ogólnie dostępną encyklopedią internetową filozofii opracowaną przez Stanford University. Każde hasło jest opracowane przez eksperta z danej dziedziny. Są wśród nich profesorzy z 65 ośrodków akademickich z całego świata. Autorzy zgodzili się na publikację on-line, ale zachowali prawa autorskie do poszczególnych artykułów. SEP ma 1260 haseł (stan na 20 stycznia 2011). Mimo, że jest to encyklopedia internetowa, zachowano standardy typowe dla tradycyjnych akademickich opracowań, aby zapewnić jakość publikacji (autorzy-specjaliści, recenzje wewnętrzne).
    Kalafior romanesco, w strukturze którego można dostrzec spirale logarytmiczne.

    Filozofia matematyki[ | edytuj kod]

    Filozofia matematyki zajmuje się badaniem filozoficznych podstaw i implikacji matematyki. Podstawowymi problemami stawianymi w tym zakresie są: czy liczby, figury geometryczne i inne jednostki matematyczne są niezależne od umysłu ludzkiego; oraz pytanie o naturę zdań matematycznych. Czy pytanie „Czy 1+1=2 jest prawdą?” różni się fundamentalnie od pytania „Czy piłka jest czerwona?”? Czy matematyka jest wytwarzana, czy odkrywana? Czy matematyka potrzebuje doświadczenia, czy wystarczy samo rozumowanie? Co to znaczy udowodnić twierdzenie matematyczne i jak mieć pewność, że dowód matematyczny jest poprawny? Ponadto filozofowie matematyki stawiają sobie za cel wyjaśnienie związku matematyki z logiką, ludzkimi zdolnościami i materialnym wszechświatem.

    Aberracja chromatyczna, chromatyzm – cecha soczewki lub układu optycznego, wynikająca z różnych odległości ogniskowania (ze względu na różną wartość współczynnika załamania) dla poszczególnych barw widmowych światła (różnych długości fali światła). W rezultacie występuje rozszczepienie światła, które widoczne jest na granicach kontrastowych obszarów pod postacią kolorowej obwódki (zobacz zdjęcie obok).Dualizm psychofizyczny (łac. dualis) - stanowisko w metafizyce i filozofii umysłu. Według dualistów umysł (mind) i ciało (body) są od siebie całkowicie odrębne i niezależne.

    Filozofia fizyki[ | edytuj kod]

    Filozofia fizyki zajmuje się badaniem podstawowych filozoficznych zagadnień leżących u podstaw współczesnej fizyki. Podstawowymi pytaniami filozofii fizyki są pytania o naturę czasu i przestrzeni, atomów i atomizmu, pytania kosmologiczne, interpretacja mechaniki kwantowej, podstawy mechaniki statystycznej, przyczynowości, determinizmu i natury praw fizycznych. Klasycznie, kilka z tych problemów było badanych w ramach metafizyki (na przykład kwestie dotyczące determinizmu, przyczynowości, czasu i przestrzeni).

    Psychologia (od stgr. ψυχή Psyche = dusza, i λόγος logos = słowo, myśl, rozumowanie) – nauka badająca mechanizmy i prawa rządzące psychiką oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. Psychologia jako nauka dotyczy ludzi, ale mówi się również o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.Ekonomia – nauka społeczna analizująca oraz opisująca produkcję, dystrybucję oraz konsumpcję dóbr. Słowo „ekonomia” wywodzi się z języka greckiego i tłumaczy się jako oikos, co znaczy dom i nomos, czyli prawo, reguła. Starożytni Grecy stosowali tę definicję do określania efektywnych zasad funkcjonowania gospodarstwa domowego.

    Filozofia chemii[ | edytuj kod]

    Filozofia chemii zajmuje się filozoficznym badaniem metodologii i treści nauk chemicznych. Obejmuje badania nad ogólną filozofią nauki zastosowaną w chemii – na przykład: czy zjawiska chemiczne mogą być wyjaśnione przez mechanikę kwantową lub czy nie byłaby możliwa redukcja chemii do fizyki. Kolejnym przykładem jest dyskusja chemików na temat tego, jak teorie są uznawane w kontekście potwierdzania mechanizmów reakcji. Potwierdzanie mechanizmów reakcji sprawia trudność, ponieważ nie można ich bezpośrednio obserwować. Chemicy mogą używać pośrednich środków, jako dowodów wykluczających pewne mechanizmy, ale często nie są pewni, czy pozostały mechanizm jest prawidłowy, ponieważ istnieje wiele innych możliwych mechanizmów, które nie są testowane, a nawet pomyślane. Filozofowie starają się również wyjaśnić znaczenie pojęć chemicznych (na przykład związków chemicznych), które nie odnoszą się do konkretnych obiektów fizycznych.

    Bruno Latour (ur. 22 czerwca 1947 w Beaune) – francuski antropolog, socjolog i filozof nauki. Wraz z Michelem Callonem i Johnem Lawem współtworzył teorię aktora-sieci, wywarł wpływ na rozwój konstruktywizmu i badań nad nauką i techniką (ang. science and technology studies). Laureat Nagrody Holberga.Atomizm fizykalny - teoria o ziarnistej, nieciągłej strukturze materii, twierdzenie, że materia składa się z niepodzielnych elementów, niegdyś atomów a współcześnie: cząstek elementarnych)

    Filozofia biologii[ | edytuj kod]

    Filozofia biologii zajmuje się badaniem podstaw metafizycznych, epistemologicznych i etycznych w naukach biologicznych i biomedycznych. Chociaż filozofowie są od dawna zainteresowani biologią (np. Arystoteles, Kartezjusz, Leibniz, Kant), to filozofia biologii, jako osobna dziedzina wyklarowała się dopiero w latach 60. i 70. XX wieku. Filozofowie nauki zaczęli przywiązywać coraz większą wagę do biologii pod wpływem zmian, jakie nastąpiły od powstania nowoczesnej syntezy w latach 30. i 40. XX w. przez odkrycia struktury kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA) w 1953 roku, do najnowszych postępów w inżynierii genetycznej. Zajęto się także innymi kluczowymi zagadnieniami, takimi jak redukcja wszystkich procesów życiowych do reakcji biomedycznych oraz włączenie psychologii do neurologii. Poszukiwania obecnej filozofii psychologii obejmują badania dotyczące podstaw teorii ewolucji i roli wirusów jako trwałych symbiontów w genomach żywiciela. W konsekwencji – w przeciwieństwie do dawnych narracji, w których dominowały wrażenia replikacji błędów (mutacji), ewolucja porządku treści genetycznych jest postrzegana przez kompetentnych edytorów genomu.

    Neurologia – dziedzina medycyny zajmująca się schorzeniami obwodowego układu nerwowego i ośrodkowego układu nerwowego. Neurologia i psychiatria są dziedzinami pokrewnymi, a niektóre choroby są domeną zarówno neurologa jak i psychiatry. Neurologia zajmuje się głównie schorzeniami, których podłożem jest proces uszkadzający układ nerwowy, a psychiatria z kolei zajmuje się głównie chorobami, których podłożem jest biochemiczne zaburzenie funkcjonowania mózgu jako całości.Filozofia umysłu to teoretyczne dociekania dotyczące natury umysłu, jego funkcji, właściwości, zdarzeń mentalnych i świadomości, a także tego, czy jest jakiś związek między różnymi aspektami umysłu a ciałem: tzw. body-mind problem.
    Fragment Przysięgi Hipokratesa pochodzącyj z III wieku naszej ery.

    Filozofia nauk medycznych[ | edytuj kod]

    Poza etyką i bioetyką medyczną, filozofia medycyny zajmuje się epistemologią i ontologią / metafizyką medycyny. Epistemologia medycyny zapytuje o medycynę opartą na faktach (EBM) lub praktykę medyczną opartą na dowodach (EBP) – w szczególności o rolę randomizacji, kontrolę ślepej próby i placebo. W konteście tych obszarów badań szczególną rolę dla ontologii medycyny pełnią dualizm kartezjański, monogenetyczna koncepcja choroby, koncepcja placebo i efekt placebo. Coraz bardziej rośnie zainteresowanie metafizyką medycyny, zwłaszcza idea przyczynowości – filozofowie medycyny mogą interesować się nie tylko wiedzą medyczną, ale także naturą tejże.

    Organon (gr. Όργανον oznacza instrument, narzędzie, organ) – zbiór pism logicznych Arystotelesa. W Corpus Aristotelicum zajmuje strony od 1a do 184a.Michał Kazimierz Heller (ur. 12 marca 1936 w Tarnowie) – polski prezbiter katolicki, teolog, profesor nauk filozoficznych specjalizujący się w filozofii przyrody, fizyce, kosmologii relatywistycznej oraz relacji nauka-wiara.
    Wilhelm Wundt (siedzący) z kolegami w jego psychologicznym laboratorium, jednym z pierwszych tego rodzaju.

    Filozofia psychologii[ | edytuj kod]

    Filozofia psychologii zajmuje się teoretycznymi podstawami współczesnej psychologii. Niektóre z nich wynikają z epistemologicznych obaw dotyczących metodologii badań psychologicznych. Innymi kwestiami poruszanymi przez filozofię psychologii są pytania o naturę umysłu, mózgu i poznania – częściej klasyfikowane jako część nauk kognitywnych lub filozofię umysłu. Na przykład: czy ludzie są istotami racjonalnymi? Czy istnieje wolna wola i jaki ma związek z doświadczeniem podejmowania decyzji? Filozofia psychologii ściśle monitoruje współczesne badania nad psychologią poznawczą, psychologią ewolucyjną, sztuczną inteligencją wyjaśniając, co może, a czego nie może wyjaśnić psychologia.

    Bastiaan Cornelis van Fraassen (ur. 5 kwietnia 1941 w Goes, Holandia) – amerykański filozof holenderskiego pochodzenia. W 1965 roku przeprowadził się wraz z rodziną do Kanady. Od 1982 roku wykładowca Uniwersytetu Princeton. Autor wpływowych prac z filozofii nauki i logiki, twórca pojęcia konstruktywnego empiryzmu, omówionego w jego najbardziej znanej publikacją – The Scientific Image (1980).Pragmatyzm – system filozoficzny, którego podstawowym elementem jest pragmatyczna teoria prawdy, uzależniająca prawdziwość tez od praktycznych skutków, przyjmująca praktyczność za kryterium prawdy. Pragmatyzm przyjmuje wynikające z przyjmowania tez skutki i ich użyteczność za kryterium prawdy.

    Godnym uwagi rozwojem w filozofii psychologii jest funkcjonalna kontekstualna lub kontekstowa nauka behawioralna (CBS). Jest to filozofia nauki zakorzeniona w filozoficznym pragmatyzmie i kontekstualizmie.

    Filozofia psychiatrii[ | edytuj kod]

    Filozofia psychiatrii bada teorie związane z psychiatrią i chorobami psychicznymi. Filozof Dominic Murphy identyfikuje trzy obszary poszukiwań w psychiatrii: pierwszy dotyczy badania psychiatrii, jako nauki wykorzystującej szerzej narzędzia filozofii nauki; drugi dotyczy badania koncepcji wykorzystywanych w dyskusji na temat chorób psychicznych, w tym doświadczeń w chorobach psychicznych oraz pojawiających się pytań normatywnych, trzeci obszar obejmuje badanie powiązań i nieścisłości między filozofią umysłu a psychopatologią.

    Przysięga Hipokratesa – przysięga składana przez lekarzy w starożytności, zawierała podstawy dzisiejszej etyki lekarskiej. Wbrew powszechnej opinii jej autorem nie był sam Hipokrates, lecz jego uczniowie należący do kręgu pitagorejczyków (stąd między innymi niechęć do leczenia operacyjnego). Zaś samo sformułowanie podstawowych zasad etycznych zawodu lekarza wielu przypisuje Imhotepowi.Społeczeństwo – podstawowe pojęcie socjologiczne, jednakże niejednoznacznie definiowane. Terminem tym tradycyjnie ujmuje się dużą zbiorowość społeczną, zamieszkującą dane terytorium, posiadające wspólną kulturę, wspólną tożsamość oraz sieć wzajemnych stosunków społecznych. Społeczeństwo ponadto posiada własne instytucje pozwalające mu na funkcjonowanie oraz formę organizacyjną w postaci państwa, plemienia czy narodu.

    Filozofia nauk społecznych[ | edytuj kod]

    Filozofia nauk społecznych zajmuje się badaniem logiki i metod nauk społecznych takich jak socjologia, antropologia i politologia. Filozofowie nauk społecznych badają różnice i podobieństwa nauk społecznych i przyrodniczych, związki przyczynowe między zjawiskami społecznymi, ewentualne istnienie praw socjalnych oraz ontologiczne znaczenie struktur i jednostek.

    Estetyka (gr. aisthetikos – dosł. „dotyczący poznania zmysłowego”, ale też „wrażliwy”) – dziedzina filozofii zajmująca się pięknem i innymi wartościami estetycznymi. W polskiej literaturze filozoficznej przedmiot estetyki w sposób najbardziej precyzyjny został określony przez Marię Gołaszewską w jej książce pt. Zarys estetyki, gdzie opisano estetykę jako naukę zajmującą się tzw. sytuacją estetyczną. W ramy sytuacji estetycznej wchodzą artysta (twórca), proces twórczy, dzieło sztuki, odbiorca, proces percepcji sztuki oraz wartości estetyczne. Zadaniem estetyki filozoficznej jest opisać relacje pomiędzy poszczególnymi elementami sytuacji estetycznej. Sir Karl Raimund Popper (ur. 28 lipca 1902 w Wiedniu, zm. 17 września 1994 w Londynie) – filozof specjalizujący się w filozofii nauki i filozofii społeczno-politycznej. Jego system filozoficzny został przez niego samego nazwany racjonalizmem krytycznym, który on sam uważał za kontynuację filozofii Immanuela Kanta. Sformułował zasadę falsyfikowalności jako kryterium naukowości (popperyzm) oraz koncepcję społeczeństwa otwartego, będącego swoistym rozwinięciem koncepcji demokracji Johna Locke’a i Johna Stuarta Milla.

    Ojcem filozofii nauk społecznych jest Auguste Comte (1798-1857). Jego pozytywistyczna koncepcja ustaliła filozoficzne fundamenty socjologii formalnej i badań społecznych. Perspektywa ta jest ściśle związana ze scjentyzmem – wiarą w to, że metody nauk społecznych mogą być stosowane we wszystkich obszarach poszukiwań, czy to filozoficznych, czy społecznych, czy naukowych, czy jakichkolwiek innych. Ortodoksyjny pozytywizm został odrzucony przez większość współczesnych socjologów i historyków. Współcześnie bierze się pod uwagę przede wszystkim zniekształcające efekty obserwatora i ograniczenia strukturalne. Pozwoliły na to sceptycyzujące ruchy takie jak krytyczny realizm i neopragmatyzm. Wielki wkład w osłabienie dedukcyjnego myślenia o nauce miał filozof Thomas Kuhn.

    PMID (ang. PubMed Identifier, PubMed Unique Identifier) – unikatowy identyfikator przypisany do każdego artykułu naukowego bazy PubMed.Wilhelm Maximilian Wundt (ur. 16 sierpnia 1832 w Neckarau, zm. 31 sierpnia 1920 w Großbothen) – niemiecki psycholog i filozof, uważany za twórcę psychologii eksperymentalnej.
    Amartya Sen został laureatem Nagrody Nobla z ekonomii za „łączenie narzędzi ekonomii i filozofii”

    Filozofia ekonomii[ | edytuj kod]

    Można powiedzieć, że filozofia ekonomii jest namysłem nad tym co robią ekonomiści. Filozofowie ekonomii często zajmują się jej historią oraz refleksją nad jej przedmiotem i charakterem jako nauki. Sama ekonomia jest dosyć nietypową nauką, uwikłaną w przeróżne spory odnośnie do samych jej podstaw, tworząc tym samym pole działania dla filozofów ekonomii.

    Ewolucja (łac. evolutio – rozwinięcie, rozwój) – ciągły proces, polegający na stopniowych zmianach cech gatunkowych kolejnych pokoleń wskutek eliminacji przez dobór naturalny lub sztuczny części osobników (genotypów) z bieżącej populacji. Wraz z nowymi mutacjami wpływa to w sposób ciągły na bieżącą pulę genową populacji, a przez to w każdym momencie kształtuje jej przeciętny fenotyp. Zależnie od siły doboru oraz szybkości wymiany pokoleń, po krótszym lub dłuższym czasie, w stosunku do stanu populacji wyjściowej powstają tak duże różnice, że można mówić o odrębnych gatunkach.Soczewkowanie grawitacyjne – zakrzywienie promieni świetlnych w polu grawitacyjnym masywnego ciała niebieskiego prowadzące do ich skupienia. Efektem soczewkowania grawitacyjnego jest obserwowane pojaśnienie źródła oraz pojawianie się pozornych ciał niebieskich – obrazów ciał rzeczywistych.

    Można wyróżnić siedem kategorii pytań filozoficznych dotyczących ekonomii:

  • pytania o dziedzinę dyskursu – dotyczą odpowiedzi na pytanie jaką nauką jest ekonomia (definicja ekonomii) oraz badają jej przedmiot,
  • pytania ontologiczne – dotyczą istnienia oraz charakteru wzajemnych relacji pomiędzy przedmiotami badań ekonomii (np. funkcja pieniądza, czym jest pieniądz itp.),
  • pytania semantyczne – dotyczą znaczenia pojęć stosowanych w ekonomii, np. inflacja, raz jest wskazywana jako przyczyna pewnych zjawisk (krzywa Phillipsa), innym razem jako miara wzrostu cen na rynku,
  • pytania epistemologiczne – sposoby i granice poznania w ekonomii,
  • pytania metodologiczne – dotyczące metod badania i sposobów wyjaśniania bytów ekonomicznych,
  • pytania aksjologiczne – pytania o wartości oraz o ich wpływ na twierdzenia ekonomiczne,
  • pytania socjologiczne – dotyczą kontekstu odkrycia naukowego oraz wskazania przyczyn powodzenia danych koncepcji ekonomicznych, a upadku innych.
  • Wiedza – termin używany powszechnie, istnieje wiele definicji tego pojęcia. Nowa Encyklopedia Powszechna definiuje wiedzę jako „ogół wiarygodnych informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystywania”.Rozprawa o metodzie (fr. Discours de la méthode) – podzielony na 6 części traktat filozoficzno – matematyczny, opublikowany przez Kartezjusza w roku 1637. To jedno z najbardziej wpływowych dzieł w historii, opisuje metodę poznawczą modelowaną na matematyce która daje solidne podstawy rozwoju wszystkim nowoczesnym naukom ścisłym. Dzięki tej rozprawie odżyła na nowo antyczna idea sceptycyzmu – wątpienia o wszystkim – od której Kartezjusz zaczął, aby wyzbyć się błędnych przekonań i założeń, w które na co dzień kompletnie bezpodstawnie wierzy ludzkość. O wszystkim trzeba było udowodnić, że istnieje.


    Podstrony: [1] [2] 3 [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Rewolucja naukowa – gwałtowne przejście od jednego do drugiego sposobu widzenia świata o odmiennych założeniach i kanonach naukowości, powodujące przewartościowanie panującego w nauce paradygmatu.
    Immanuel Kant (ur. 22 kwietnia 1724 w Królewcu, zm. 12 lutego 1804 tamże) – niemiecki filozof oświeceniowy, profesor logiki i metafizyki na Uniwersytecie Królewieckim.
    Uran − gazowy olbrzym, siódma w kolejności od Słońca planeta Układu Słonecznego. Jest także trzecią pod względem wielkości i czwartą pod względem masy planetą naszego systemu. Nazwa planety pochodzi od Uranosa, który był bogiem i uosobieniem nieba w mitologii greckiej (klasyczna greka: Οὐρανός), ojcem Kronosa (Saturna) i dziadkiem Zeusa (Jowisza). Choć jest widoczny gołym okiem, podobnie jak pięć innych planet, umknął uwadze starożytnych obserwatorów ze względu na niską jasność i powolny ruch po sferze niebieskiej. Sir William Herschel ogłosił odkrycie planety w dniu 13 marca 1781, po raz pierwszy w historii nowożytnej rozszerzając znane granice Układu Słonecznego. Uran to również pierwsza planeta odkryta przy pomocy teleskopu.
    Genom – materiał genetyczny zawarty w podstawowym (haploidalnym) zespole chromosomów. Termin mylony jest z genotypem, czyli całością informacji genetycznej zawartej w chromosomach organizmu.
    Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych (ang.: Library of Congress) – największa biblioteka świata. Gromadzi ponad 142 mln różnego rodzaju dokumentów, ponad 29 mln książek, 58 mln rękopisów, 4,8 mln map i atlasów, 12 mln fotografii, 6 mln mikrofilmów, 3,5 mln dokumentów muzycznych, 500.000 filmów; wszystko w ponad 460 językach. 7% zbiorów to dokumenty w językach słowiańskich, w tym największy w USA zbiór polskich książek. Całość zajmuje 856 km półek. Biblioteka dysponuje (w 3 budynkach) 22 czytelniami ogólnymi, 3 wydzielonymi czytelniami dla kongresmenów oraz biblioteką sztuki (John F. Kennedy Center). Zatrudnia 5 tysięcy pracowników. Wyposażona jest w system komputerowy o pojemności 13 mln rekordów oraz w 3000 terminali. Pełni funkcję biblioteki narodowej.
    Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców.
    Koniunkcja – zdanie złożone mające postać p i q , gdzie p, q są zdaniami. W rachunku zdań koniunkcję zapisuje się symbolicznie jako: p ∧ q {displaystyle p,land ,q,!} . Przez koniunkcję rozumie się też zdanie mające postać p(1) i ... i p(n). Koniunkcję można zdefiniować precyzyjniej jako dwuargumentowe działanie określone w zbiorze zdań, które zdaniom p, q przyporządkowuje zdanie p i q

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.186 sek.