• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Filozofia nauki



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Filozofia Nauki - kwartalnik redagowany przez zespół pracowników naukowych Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Redaktorzy: Jacek Jadacki (do nr 1/2001), Mieszko Tałasiewicz (od nr 2/2001). Sekretarz redakcji: Joanna Gęgotek.Sceptycyzm - pojęcie wieloznaczne, określające postawę w nauce, pogląd filozoficzny oraz potocznie - postawę "sceptyka" (człowiek wątpiący, krytyczny, niedowierzający).

    Filozofia nauki – dział filozofii zajmujący się badaniem filozoficznych podstaw nauki, m.in. jej metod, struktury i założeń, a także różnicy między nauką i nie-nauką.

    Początki analizy poznania, zwłaszcza racjonalnych metod poznania, sięgają starożytności, jednak współcześnie termin „filozofia nauki” wiąże się zwykle z tzw. nauką nowożytną, tj. rozwijającą się od ok. XVII wieku, w oparciu o empiryczno-matematyczną metodę naukową. Kluczowym etapem w rozwoju filozofii nauki była I połowa XX wieku, kiedy to w ramach tzw. pozytywizmu logicznego (zob. też niżej) przedstawione zostały przyjmowane powszechnie do dzisiaj rozumienia takich pojęć, jak teoria, hipoteza, weryfikacja, falsyfikacja, redukcjonizm i in. Do najważniejszych XX-wiecznych filozofów nauki należą: Bertrand Russell, Carl Gustav Hempel, Sir Karl Popper, Paul Oppenheim, Paul Feyerabend, Thomas Kuhn, Imre Lakatos, Ernest Nagel, Bas van Fraassen, Philip Kitcher i in.

    Orbita – tor ciała (ciała niebieskiego lub sztucznego satelity) krążącego wokół innego ciała niebieskiego. W Układzie Słonecznym Ziemia, inne planety, planetoidy, komety i mniejsze ciała poruszają się po swoich orbitach wokół Słońca. Z kolei księżyce krążą po orbitach wokół planet macierzystych.Mechanika statystyczna (lub fizyka statystyczna) to gałąź fizyki, zajmująca się układami wielu oddziałujących ciał. Specyfiką tej teorii jest jej metoda. Poszczególne ciała są bowiem opisane przez zmienne losowe. Obliczenia prowadzone w ramach mechaniki statystycznej dotyczą średnich z tych zmiennych z wykorzystaniem metod statystycznych. Fizyczną podstawą mechaniki statystycznej jest termodynamika fenomenologiczna.

    W II połowie XX wieku przeprowadzono wiele badań nad społecznymi i historycznymi aspektami rozwoju nauki. Przykładowo, w latach 60. Thomas Kuhn wprowadził popularne do dziś pojęcie „rewolucji naukowej”.

    Dziś filozofia nauki stanowi jedną z głównych dyscyplin filozofii.

    Spis treści

  • 1 Historia
  • 1.1 Starożytna i nowożytna filozofia nauki
  • 1.1.1 Starożytność
  • 1.1.2 Średniowiecze
  • 1.1.3 Nowożytność
  • 1.2 Pozytywizm logiczny
  • 1.3 Inne kierunki w XX-wiecznej filozofii nauki
  • 1.3.1 Koherencjonizm, teza Duhema-Quine’a
  • 1.3.2 Anything goes
  • 1.3.3 Socjologia nauki
  • 2 Definicja nauki
  • 3 Metoda naukowa
  • 3.1 Problem demarkacji
  • 3.1.1 Falsyfikowalność jako kryterium demarkacji
  • 3.1.2 Paradoks falsyfikacji
  • 3.2 Problem indukcji
  • 4 Podstawowe pojęcia filozofii nauki
  • 4.1 Teoria
  • 4.2 Obserwacja
  • 4.3 Eksperyment
  • 4.3.1 Experimentum crucis
  • 4.3.2 Uwikłanie teoretyczne
  • 4.4 Wyjaśnienie naukowe
  • 5 Zagadnienia filozoficzne poszczególnych nauk
  • 5.1 Filozofia statystyki
  • 5.2 Filozofia matematyki
  • 5.3 Filozofia fizyki
  • 5.4 Filozofia chemii
  • 5.5 Filozofia biologii
  • 5.6 Filozofia nauk medycznych
  • 5.7 Filozofia psychologii
  • 5.8 Filozofia psychiatrii
  • 5.9 Filozofia nauk społecznych
  • 5.10 Filozofia ekonomii
  • 6 Zobacz też
  • 7 Przypisy
  • 8 Bibliografia
  • 9 Linki zewnętrzne
  • Historia[ | edytuj kod]

    Starożytna i nowożytna filozofia nauki[ | edytuj kod]

    Starożytność[ | edytuj kod]

    Biblioteka Aleksandryjska, jej powstanie świadczy o spostrzeżeniu wagi wiedzy naukowej, jak i jej intensywnego rozwoju w tym okresie.

    Początki filozofii nauki sięgają Platona i jego ucznia, Arystotelesa. Ci dwaj filozofowie wyróżnili dokładne oraz przybliżone rozumowanie, określili potrójny schemat rozumienia, zawierający rozumowanie abdukcyjne, dedukcyjne i indukcyjne, a także omówili zagadnienie rozumowania poprzez analogię.

    Rudolf Carnap (ur. 18 maja 1891, zm. 14 września 1970) - niemiecki filozof, logik i matematyk, jeden z głównych przedstawicieli pozytywizmu logicznego (neopozytywizmu), współtwórca Koła Wiedeńskiego. Autor prac z zakresu filozofii nauki, języka, teorii prawdopodobieństwa, logiki klasycznej, indukcyjnej oraz modalnej.Parsymonia, reguła parsymonii, metody parsymonii (łac. parsimonia, od parsus, imiesłów słowa parcere = oszczędzać) – koncepcja wskazująca najbardziej prosty, oszczędny i ekonomiczny przebieg wydarzeń jako najbardziej prawdopodobny. Jest w istocie swej implementacją brzytwy Ockhama do procedur i metod naukowych. Oznacza preferencję najmniej skomplikowanych wyjaśnień dla obserwowanych procesów jako najbardziej prawdopodobnych. W odróżnieniu od brzytwy Ockhama oznacza jednak tylko preferencję i większe prawdopodobieństwo pewnych rozwiązań, nie ustalając przy tym ogólnych praw lub zasad.

    W epoce hellenistycznej swoje dzieła tworzą Euklides, Archimedes czy Hipparchos z Nikei, uważany za współtwórcę naukowych podstaw astronomii.

    Średniowiecze[ | edytuj kod]

    W XI wieku arabski fizyk Ibn al-Haytham przeprowadził swoje badania w dziedzinie optyki na drodze kontrolowanych eksperymentów i zastosowania geometrii. Wykorzystał je w badaniach nad obrazami powstającymi z odbicia i załamania światła. Natomiast w średniowiecznej Europie tworzył Roger Bacon (1214-1294), angielski myśliciel, którego określa się czasem jako ojca nowoczesnej metody naukowej. Jego pogląd, że matematyka jest niezbędna do prawidłowego zrozumienia przyrody, uznano za wyprzedzający swoje czasy o 400 lat.

    Teologia (gr. θεος, theos, „Bóg”, + λογος, logos, „nauka”) – dyscyplina wiedzy posługująca się metodami filozoficznymi w wyjaśnianiu świata w jego relacji do Boga. Klasycznie uznawana za dziedzinę naukową, także w Polsce znajduje się na liście dziedzin naukowych, ustalonej przez Centralną Komisję do Spraw Stopni i Tytułów. Stanowi metodyczne studium prawd religijnych objawionych przez Boga, w myśl maksymy (łac.) fides quaerens intellectum – wiara szukająca zrozumienia. Współcześnie zasadność uznawania pytań o Boga za naukowe jest kwestionowana. Według części autorów teologia nie spełnia współczesnych wymagań stawianych nauce, chociażby poprzez brak weryfikowalności stawianych przez nią hipotez oraz oparcie na dogmatach jako punkcie wyjściowym swoich rozważań zamiast na metodzie naukowej, czy paradygmatach naukowych. Polemikę z tymi zarzutami przedstawił m.in. papież Benedykt XVI w Wykładzie ratyzbońskim.Historia nauki – dziedzina wiedzy opisująca tworzenie się i rozwój wyspecjalizowanych nauk szczegółowych badających przebieg procesów przyrodniczych i społecznych. Jest to stosunkowo młoda dyscyplina uniwersytecka, trudna w uprawianiu na skutek konieczności łączenia dwu rodzajów kompetencji - orientacji w danej dziedzinie naukowej i umiejętności historyka. Trudność w opisie historii rozwoju nauki zaczyna się w momencie określenia jej przedmiotu. Nie istnieje bowiem nauka w ogóle, ale wyspecjalizowane dziedziny wiedzy, które wyodrębniły się z ogólnego tła religijno-filozoficznego, w różnym czasie, w różnych kręgach cywilizacyjnych, w różnych celach i wykształciły różnorodne, niesprowadzalne do wspólnego mianownika metody.

    Nowożytność[ | edytuj kod]

    Znaczącym okresem dla rozwoju nauki oraz namysłu nad jej metodą byłą nowożytność. W tym okresie przedefiniowano pojęcie nauki, której fundamentem stała się świadomość metodologiczna. Za podstawę poznania uznano rozum i doświadczenie. Nastąpił znaczący rozwój metod badawczych nastawionych na ujęcie ilościowe.

    Ceteris paribus (lub caeteris paribus) – zwrot pochodzący z łaciny, oznaczający dosłownie inne takie samo. Na polski tłumaczy się zwykle jako przy pozostałych warunkach równych lub przy tych samych okolicznościach. Użycie tego zwrotu w celu uproszczenia rozumowania, oznacza świadome odrzucenie możliwości zajścia pewnych wydarzeń lub warunków, mogących zaburzyć związek między przesłanką a wnioskiem.Wszechświat – wszystko, co fizycznie istnieje: cała przestrzeń, czas, wszystkie formy materii i energii oraz prawa fizyki i stałe fizyczne określające ich zachowanie. Słowo „wszechświat” może być też używane w innych kontekstach jako synonim słów „kosmos” (w rozumieniu filozofii), „świat” czy „natura”. W naukach ścisłych słowa „wszechświat” i „kosmos” są równoważne.

    Jednym z pierwszych myślicieli nowożytności, którzy prowadzili intensywny namysł nad nauką, był Francis Bacon. Był to filozof żyjący w czasach rewolucji naukowej. Miał on znaczący wpływ na rozwój współczesnej filozofii nauki. W swojej pracy Novum Organum (1620), w której nawiązał już samą nazwą do Organonu Arystotelesa, nakreślił nowy system logiki – dzieło to w założeniu było elementem pracy mającej na celu zreformowanie dotychczasowej nauki. Metoda Bacona polegała na prowadzeniu eksperymentów w celu wyeliminowania alternatywnych teorii.

    Atom – podstawowy składnik materii. Składa się z małego dodatnio naładowanego jądra o dużej gęstości i otaczającej go chmury elektronowej o ujemnym ładunku elektrycznym.Racjonalizm (łac. ratio – rozum; rationalis – rozumny, rozsądny) – filozoficzne podejście w epistemologii zakładające możliwość dotarcia do prawdy z użyciem samego rozumu z pominięciem doświadczenia, poprzez stworzenie systemu opartego na aksjomatach, z których poprzez dedukcję można wywieść całość wiedzy. Racjonalizm w nowożytnej filozofii wywodzi się od Kartezjusza. W anglosaskiej tradycji filozoficznej bywa nazywany racjonalizmem kontynentalnym.

    W roku 1637 Kartezjusz opisał nowe ramy dla wiedzy naukowej w swoim traktacie „Rozprawa o metodzie”. Wskazał w nim na centralną rolę rozumu w ludzkim poznaniu (zob.Racjonalizm filozoficzny), a także ideę redukcjonizmu metodologicznego, tj. rozwiązywania problemów poprzez ich rozłożenie na mniejsze elementy i analizę każdego z nich z osobna.

    Problem demarkacji – problem w filozofii i metodologii nauki dotyczący kryteriów rozróżniania nauki od innych dziedzin działalności ludzkiej, przede wszystkim pseudonauki, wierzeń religijnych, metafizyki. Problem ten wynika z trudności odpowiedzi na pytania: czym jest nauka, jaka jest jej istota czy specyfika?Herbert Feigl (ur. 14 grudnia 1902 w Libercu, zm. 1 czerwca 1988 w Minneapolis) – austriacki filozof, pozytywista i członek Koła Wiedeńskiego.

    Przeciwne do poglądów Kartezjusza są założenia empiryzmu. W 1713 r. w drugiej edycji Philosophiae Naturalis Principia Mathematica Isaaca Newtona przedstawiona jest teza, że „hipotezy (...) nie mają miejsca w filozofii eksperymentalnej. W tej filozofii wnioski są wywodzone ze zjawisk i uogólniane poprzez indukcję”. Przeczy to centralnej roli rozumu w poznaniu ludzkim, pokazując że przed-doświadczalne sądy na temat zjawisk/eksperymentów nie powinny mieć miejsca. Ten fragment miał istotny wpływ na czytelników dzieła, „późniejsze pokolenia filozofów były skłonne do wypowiedzenia zakazu stawiania hipotez na temat przyczyn w filozofii naturalnej”. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w XVIII w., m.in. w poglądach Davida Hume’a. Hume wątpił w zdolność nauki do określania przyczynowości, formułując tzw. problem indukcji (zob. też niżej).

    Postmodernizm (inaczej: ponowoczesność, pomo, po-mo) – prąd myślowy odwołujący się do poczucia końca historii i wielkich narracji.Psychologia poznawcza, nazywana niekiedy kognitywną (ang. cognitive psychology) – dziedzina psychologii zajmująca się problematyką poznawania przez człowieka otoczenia - tworzenia wiedzy o otoczeniu, która może być następnie wykorzystana w zachowaniu. Wiedzę przedstawia się jako struktury (reprezentacje umysłowe), a mechanizmy jej tworzenia jako procesy (procesy poznawcze), a całość zagadnienia - jako tworzenie i przekształcanie struktur poprzez procesy. Stąd też można stwierdzić, że psychologia poznawcza zajmuje się badaniem struktur i procesów poznawczych. Aktywność poznawczą opisuje się także jako przetwarzanie informacji przez system poznawczy (umysł) i stąd też można powiedzieć, że psychologia poznawcza zajmuje się badaniem organizacji i funkcjonowania umysłu. Zagadnieniami podstawowymi dla psychologii poznawczej zajmuje się również kognitywistyka (ang. cognitive science).

    Za istotne w procesie powstawania współczesnych koncepcji metody naukowej uważa się także prace XIX-wiecznego filozofa angielskiego Johna Stuarta Milla. Mill usystematyzował m.in. różne rodzaje stanowisk empirystycznych.

    Pozytywizm logiczny[ | edytuj kod]

     Główny artykuł: Pozytywizm logiczny.

    Koło Wiedeńskie to nazwa odnosząca się do grupy filozofów działającej w Wiedniu w latach 20. i 30. XX wieku. Byli to między innymi Rudolf Carnap, Herbert Fiegl, Friedrich Weismann, Otto Neurath, Hans Hahn, Kurt Gödel. Przełomowym rokiem w ich działalności był rok 1929, w którym Hans Hahn, Rudolf Carnap i Otto Naurath zredagowali manifest filozoficzny Koła Wiedeńskiego („Naukowa koncepcja świata. Koło Wiedeńskie”). Pod koniec lat 30. XX w. wielu członków tej grupy odrzuciło fenomenalizm Macha na rzecz fizykalizmu Otto Neuratha. Logiczny pozytywizm, jako ruch filozoficzny, w znacznym stopniu przyczynił się do powstania filozofii analitycznej, która zdominowała filozofię w krajach anglosaskich aż do lat 60. XX w. Ustalenia logicznego pozytywizmu często były krytykowane, jednak to właśnie ich działalność filozoficzna uczyniła z filozofii nauki wyodrębnioną subdyscyplinę. Filozofia Koła Wiedeńskiego jest określana wieloma nazwami: logicznym pozytywizmem, logicznym empiryzmem, naukowym empiryzmem, neopozytywizmem. W Polsce najczęściej spotykaną nazwą jest neopozytywizm.

    Prawo nauki (prawo jakościowe) – stała relacja między własnościami rzeczy lub zdarzeniami - prawa przyczynowe, prawa rozwojowe; prawo ilościowe, zależność funkcyjna między parametrami ciała lub układu materialnego, na przykład:Nauki przyrodnicze (w terminologii angielskiej zwane natural sciences) to mało precyzyjne określenie dziedzin nauki, które zajmują się badaniem różnych aspektów świata materialnego, ożywionego i nieożywionego, zazwyczaj z zastosowaniem aparatu matematycznego, jak również właściwej sobie metodologii.

    Podstawowymi tezami filozoficznymi Koła Wiedeńskiego, mającymi wielkie znaczenie dla rozwoju filozofii nauki są:

  • Empiryzm (Wiedza na temat świata pochodzi wyłącznie z doświadczeń zmysłowych). Empiryzm wyznaczał dla filozofów logicznego empiryzmu granicę pomiędzy zdaniami wartościowymi i bezwartościowymi poznawczo (zob. niżej: zasada weryfikacji). Przykładowo, Alfred Ayer pisał, że istnieją tylko dwa typy zdań sensownych: ufundowane na doświadczeniach zmysłowych zdania na temat świata oraz zdania matematyczne. Wszelkie pozostałe zdania muszą z konieczności zawierać w sobie terminy, które nie zostały poprawnie zdefiniowane, są więc nonsensowne. Szybko jednak okazało się, że tak przedstawiane kryterium sensowności stwarza poważne problemy, których rozwiązanie stanowiło sedno wczesnej działalności neopozytywizmu. Dyskusję nad tym zagadnieniem nazwano „sporem o zdania protokolarne”. Początkowo sens empiryczny przypisywano tzw. zdaniom protokolarnym, które miały zdawać sprawę z tego, co bezpośrednio dane. Jednakże od samego początku pomiędzy członkami Koła Wiedeńskiego nie było zgodności na temat tego, czym tak naprawdę są zdania protokolarne. Z jednej strony za zdania protokolarne możemy przyjąć zdania mówiące o doznaniach zmysłowych („Teraz tutaj jest biało”). Z drugiej zaś strony za zdania protokolarne możemy przyjąć zdania opisujące przedmioty („Na stole leży biała kartka”), te jednak, jak można wykazać, zawsze są obciążone teoretycznie („theory-laden”), tj. zakładają pewną wiedzę o świecie. W świetle tych problemów próbowano tak przeformułować kryterium sensowności empirycznej, by przypisywać je nie całym zdaniom, ale poszczególnym terminom – zdanie zbudowane wyłącznie z tych terminów i terminów logicznych uzyskiwałyby tym samym sens empiryczny. Cały spór o zdania protokolarne nie zakończył się jednak wypracowaniem zadowalającego stanowiska i wkrótce przestano się nim zajmować.
  • Fizykalizm (wszystkie terminy da się zredukować do języka fizykalnego). Fizykalizm wiąże się z przeświadczeniem Koła Wiedeńskiego o jedności nauki. Aby taką jedność zagwarantować, nauka powinna być wyrażalna w jednym języku, który mógłby być intersubiektywnie sprawdzalny przez wszystkich uczonych (czyli: każdy uczony rozumie i wie, jak sprawdzić dane zdanie). Carnap i Neurath uważali, że funkcję taką musi spełnić język fizyki. Sądzili oni ponadto, że w języku tym nie tylko da się wyrazić ustalenia chemii i biologii, ale także tezy socjologii i psychologii: skoro nauki te tak naprawdę zajmują się badaniem procesów fizjologicznych i zachowaniem jednostek, czyli rzeczami, które powinny dać się wyrazić w języku fizyki.
  • Zasada weryfikacji (inaczej weryfikacjonizm) głosi, że tylko zdania możliwe do empirycznego sprawdzenia mają wartość poznawczą. Warunku tego nie muszą spełniać tautologie logiczne i wywiedzione z nich zdania matematyki (zob. logicyzm), które – choć nie są sprawdzalne empirycznie – to są poznawczo wartościowe. Weryfikacjonizm uznaje więc wszelkie zdania niespełniające kryterium sprawdzalności za bezwartościowe poznawczo. Oznacza to zaprzeczenie wartości poznawczej zdań specyficznych dla wielu dziedzin: metafizyki, teologii, etyki i estetyki. Co prawda, zdania występujące w tych dziedzinach mogą wpływać na emocje i zachowanie, lecz nie z punktu widzenia wartości prawdziwościowej lub informacyjnej. Dokładne sformułowanie zasady weryfikacji zmieniało się wraz z czasem i naporem krytyki do lat 50. XX wieku. W latach 60. XX wieku uznano, że nie da się jej w ogóle utrzymać. Jednym z największych krytyków weryfikacjonizmu był Karl Popper. Przedstawiona przez niego krytyka i propozycja zastąpienia weryfikacji przez falsyfikację została opisana w sekcji poświęconej problemowi demarkacji.
  • Carl Gustav Hempel, zaliczany do przedstawicielu empiryzmu logicznego, opisał popularny model wyjaśnienia naukowego, tzw. model DN (dedukcyjno-nomologiczny). Jego zaletą było wskazanie na logiczną formę wyjaśnienia bez jednoczesnego odwoływania się do niejasnego pojęcia przyczynowości. W modelu tym pewne zdarzenie otrzymuje uzasadnienie, jeśli uda się je podciągnąć pod jakieś ogólne prawo przyrody. Innymi słowy: da się to zdarzenie wydedukować z jakiejś ogólnej teorii w koniunkcji z pewnymi warunkami początkowymi (zob. niżej w sekcji poświęconej|wyjaśnieniu naukowemu).

    Medycyna oparta na faktach, medycyna oparta na dowodach (ang. Evidence-based medicine, EBM) – postępowanie kliniczne oparte na najlepszych dostępnych dowodach naukowych dotyczących skuteczności, efektywności i bezpieczeństwa. Dowodów takich dostarczają wyniki wiarygodnych badań eksperymentalnych (skuteczność i bezpieczeństwo) oraz badań obserwacyjnych (efektywność i bezpieczeństwo).Medycyna (łac. medicina „sztuka lekarska”) – nauka empiryczna (oparta na doświadczeniu) obejmująca całość wiedzy o zdrowiu i chorobach człowieka oraz sposobach ich zapobiegania, oraz ich leczenia. Medycyna weterynaryjna rozszerza zakres zainteresowań medycyny na stan zdrowia zwierząt. Za prekursora medycyny starożytnej uważa się Hipokratesa, a nowożytnej Paracelsusa. W czasach najnowszych wprowadza się zasady medycyny opartej na faktach.

    Wielki wkład w XX-wieczną filozofię nauki miał też Sir Karl Raimund Popper. Jego system filozoficzny został przez niego samego nazwany racjonalizmem krytycznym. Sformułował zasadę falsyfikowalności jako kryterium naukowości – zdanie naukowe to nie takie, które zostało lub przynajmniej może zostać potwierdzone (co głosi weryfikacjonizm), lecz takie, które może zostać obalone. Popper odrzucał klasyczne poglądy na temat roli indukcji w nauce – czyli metody stopniowego dochodzenia do prawdy na drodze uogólniania na bazie przypadków szczegółowych – na rzecz metody opartej na wysuwaniu hipotez podlegających falsyfikacji. Teoria w naukach empirycznych nigdy nie może zostać całkowicie udowodniona, ale może zostać sfalsyfikowana. Oznacza to, że teoria naukowa może i powinna być poddawana rygorystycznemu testowaniu poprzez sprawdzanie jej przewidywań w eksperymentach. Opis falsyfikacjonizmu znajduje się również w sekcji poświęconej problemowi demarkacji.

    Teleskop (gr. tēle-skópos – daleko widzący) – jest narzędziem, które służy do obserwacji odległych obiektów poprzez zbieranie promieniowania elektromagnetycznego (np. światła widzialnego). Pierwsze znane praktyczne teleskopy zostały skonstruowane przy użyciu soczewek ze szkła w Holandii na początku XVII wieku przez Hansa Lippersheya, a wkrótce potem przez Galileusza we Włoszech. Znalazły zastosowanie w działaniach militarnych i w astronomii.Empiryzm (od stgr. ἐμπειρία empeiría – "doświadczenie") – doktryna filozoficzna głosząca, że źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie lub przede wszystkim bodźce zmysłowe docierające do naszego umysłu ze świata zewnętrznego, zaś wszelkie idee, teorie itp. są w stosunku do nich wtórne.

    Inne kierunki w XX-wiecznej filozofii nauki[ | edytuj kod]

    Koherencjonizm, teza Duhema-Quine’a[ | edytuj kod]

    Pierwsza obserwacja tranzytu Wenus w 1639 roku przez Jeremiah Horrocksa
    Jeremiah Horrocks wykonuje pierwszą obserwację tranzytu Wenus w 1639 r. Obraz W. R. Lavendera z 1903 r.

    W odróżnieniu od poglądu, że nauka opiera się na fundamentalnych założeniach, koherencjonizm zakłada, że twierdzenia wynikają z bycia częścią spójnego systemu. Albo raczej, że indywidualne twierdzenia nie mogą być potwierdzone przez nie same: tylko logicznie powiązane systemy mogą być uzasadnione. Na przykład przewidywanie tranzytu Wenus (czyli przejścia Wenus przed tarczą słoneczną) jest uzasadnione przez to, że jest on spójny z szerszymi przekonaniami dotyczącymi ruchu ciał niebieskich oraz wcześniejszymi obserwacjami. Obserwacja jest aktem poznania – to znaczy, że opiera się na powstałym wcześniej rozumowaniu, systematycznym zbiorze przekonań. Co więcej, obserwacja tranzytu Wenus wymaga olbrzymiego szeregu dodatkowej wiedzy z zakresu optyki teleskopów, mechaniki głowicy teleskopu czy znajomości mechaniki nieba. Natomiast jeżeli przewidywania zawiodą i tranzyt nie zostanie zaobserwowany, to znaczy, że jest to okazja do skorygowania systemu czy zmiany dodatkowych założeń, a nie odrzucenia całej teorii. W ten sposób każde doświadczenie i każda obserwacja naukowa są jednocześnie testem dla wielu dyscyplin naukowych.

    Nauka – autonomiczna część kultury służąca wyjaśnieniu funkcjonowania świata, w którym żyje człowiek. Nauka jest budowana i rozwijana wyłącznie za pomocą tzw. metody naukowej lub metod naukowych nazywanych też paradygmatami nauki poprzez działalność badawczą prowadzącą do publikowania wyników naukowych dociekań. Proces publikowania i wielokrotne powtarzanie badań w celu weryfikacji ich wyników prowadzi do powstania wiedzy naukowej. Zarówno ta wiedza jak i sposoby jej gromadzenia określane są razem jako nauka.Richard Phillips Feynman [ˈɹɪtʃɝd ˈfɪlɪps ˈfaɪnmən] (ur. 11 maja 1918 w Nowym Jorku, zm. 15 lutego 1988 w Los Angeles) – amerykański fizyk teoretyk; uznany w 1999 roku za jednego z dziesięciu najlepszych fizyków wszech czasów .

    Zgodnie z tezą Duhema-Quine’a, nie jest możliwe sprawdzenie teorii samej w sobie. Każdorazowo trzeba bowiem dodawać pomocnicze hipotezy, aby przewidywania były sprawdzalne. Na przykład aby sprawdzić newtonowskie prawo powszechnego ciążenia w Układzie Słonecznym, potrzeba danych o masach i położeniach Słońca oraz wszystkich planet. Jednakże niemożność przewidzenia orbity Urana w XIX wieku doprowadziła nie do odrzucenia prawa Newtona, lecz do odrzucenia hipotezy, że na Układ Słoneczny składa się tylko siedem planet. W następstwie tego, poszukiwania przyniosły odkrycie ósmej planety – Neptuna. Przykład ten pokazuje, że jeśli test zawiódł, to znaczy, że coś jest nie w porządku – ale problemem jest wskazanie tego „czegoś”: brakującej planety, źle skalibrowanych urządzeń testowych, niespodziewanego zakrzywienia przestrzeni albo czegoś jeszcze innego.

    Kurt Gödel (ur. 28 kwietnia 1906 w Brnie, zm. 14 stycznia 1978 w Princeton) – austriacki logik i matematyk, autor twierdzeń z zakresu logiki matematycznej, współautor jednej z aksjomatyk teorii mnogości. Do najbardziej znanych osiągnięć matematycznych Gödla należą twierdzenia o niezupełności i niesprzeczności teorii dedukcyjnych, które obejmują arytmetykę liczb naturalnych.Obserwacja - jedna z podstawowych metod badawczych w naukach społecznych, stosowana przede wszystkim w socjologii, etnologii, antropologii i psychologii. Istnieje wiele metod obserwacyjnych różniących się przede wszystkim stopniem ingerencji obserwatora w obserwowane sytuacje, sposobami rejestracji i analizy oraz czasem trwania.

    Jednym ze skutków tezy Duhema-Quine’a jest to, że jakąkolwiek teorię można uczynić zgodną z jakąkolwiek empiryczną obserwacją przez dodanie wystarczającej liczby odpowiednich doraźnych hipotez ad hoc. Karl Popper zaakceptował tę tezę, prowadzącą go do odrzucenia naiwnej falsyfikacji. Zamiast tego, uznał pogląd, w którym preferuje się najbardziej falsyfikowalne teorie naukowe.

    Krytyczny realizm (neokrytycyzm) - jeden z głównych, obok szkoły marburskiej i szkoły badeńskiej, ruchów filozoficznych wchodzących w skład neokantyzmu.Krytyczny racjonalizm jest to nazwa nurtu we współczesnej filozofii nauki zainicjowanego przez Karla R. Poppera. Termin ten występować może w co najmniej trzech znaczeniach:

    Anything goes[ | edytuj kod]

    Paul Feyerabend (1924-1994) utrzymywał, że żaden opis metodologii naukowej prawdopodobnie nie może być wystarczająco ogólny, by zawrzeć wszystkie podejścia i metody wykorzystywane przez naukowców, oraz że nie istnieją użyteczne i wolne od wyjątków reguły metodologiczne rządzące postępem naukowym. Feyerabend argumentował, że „jedyna zasada, która nie hamuje postępu, to: anything goes” (w języku polskim sformułowanie to tłumaczone jest jako „wszystko ujdzie” lub „wszystko się przyda”).

    Ad hoc (łac.: do tego) - łaciński zwrot występujący w sformułowaniu: działanie ad hoc. Działanie ad hoc oznacza działanie podejmowane doraźnie, dla zrealizowania określonego celu, tymczasowo.Mechanika kwantowa (teoria kwantów) – teoria praw ruchu obiektów świata mikroskopowego. Poszerza zakres mechaniki na odległości czasoprzestrzenne i energie, dla których przewidywania mechaniki klasycznej nie sprawdzały się. Opisuje przede wszystkim obiekty o bardzo małych masach i rozmiarach - np. atom, cząstki elementarne itp. Jej granicą dla średnich rozmiarów lub średnich energii czy pędów jest mechanika klasyczna.

    Feyerabend powiedział, że nauka z czasem stała się coraz bardziej dogmatyczna i twarda oraz nabrała charakteru opresyjnego, przez co przeobraziła się bardziej w ideologię. Z powodu tego uznał, że istnieje fundamentalne podobieństwo nauki do religii czy magii, ale zwłaszcza do mitologii. W „Przeciwko metodzie” pisał, że „nauka jest znacznie bliższa mitom niż filozofowie nauki są to skłonni przyznać. Jest to jedna z wielu form myśli rozwiniętych przez człowieka, niekoniecznie najlepsza”. Feyerabend uważał, że wyłączna dominacja nauki jako sposobu kierowania społeczeństwem jest autorytarna i nieuzasadniona. Przez rozpowszechnianie tego stanowiska, określanego jako anarchizm epistemologiczny, Feyerabend zasłużył wśród swoich krytyków na tytuł „najgorszego wroga nauki”.

    Dogmatyzm - (filoz.) stanowisko bezkrytycznego przyjmowania danych twierdzeń jako prawdy, bez weryfikacji i podawania w wątpliwość, na zasadzie wiary. Dogmatyzm jest przeciwieństwem sceptycyzmu.Biologia (z gr. βίος (bios) - życie i λόγος (logos) - słowo, nauka) – nauka przyrodnicza zajmująca się badaniem życia i organizmów żywych.

    Socjologia nauki[ | edytuj kod]

    Według Thomasa Kuhna, nauka jest z natury działalnością społeczną, która może być uprawiana tylko jako część społeczności. Dla niego, fundamentalna różnica pomiędzy nauką i innymi dyscyplinami polega na odmiennym sposobie funkcjonowania środowiska naukowego względem innych środowisk, np. kościelnych. Według tego poglądu nauka jest uwarunkowana społeczne, chociaż niekoniecznie sugeruje to radykalniejsze stwierdzenie, jakoby opisywana przez naukę rzeczywistość była sama w sobie społeczną konstrukcją – to z kolei stanowi pogląd wielu postmodernistycznych filozofów nauki. W latach 90. XX wieku takie różnice poglądów w kręgach naukowego realizmu i postmodernizmu wywołały gwałtowne, publiczne reakcje naukowców, które zostały określone jako „Science Wars” – „wojny o naukę”.

    Statystyka (niem. Statistik, „badanie faktów i osób publicznych”, z łac. [now.] statisticus, „polityczny, dot. polityki”, od status, „państwo, stan”) – nauka, której przedmiotem zainteresowania są metody pozyskiwania i prezentacji, a przede wszystkim analizy danych opisujących zjawiska, w tym masowe.Mózg (cerebrum) – narząd ośrodkowego układu nerwowego, złożony ze zwojów mózgowych (cerebralnych, głowowych) występujący u większości zwierząt dwubocznie symetrycznych.

    Popularnym kierunkiem rozwoju w ostatnich dekadach były badania nad formacją, strukturą, i ewolucją środowisk naukowych. Zajmowali się tym tacy socjologowie i antropolodzy jak David Bloor, Harry Collins, Bruno Latour i Anselm Strauss. Pojęcia i metody wywodzące się z ekonomii (takie jak racjonalny wybór, społeczny wybór czy teoria gier) również zostały wykorzystane do zrozumienia efektywności środowisk naukowych w „produkcji” wiedzy. Tak interdyscyplinarne podejście określa się współcześnie terminem science studies, czyli badania tego, w jaki sposób funkcjonuje środowisko naukowe rozumiane jak każda inna grupa społeczna, albo jakie są neurologiczne podstawy procesu powstawania wiedzy, w tym wiedzy naukowej.

    Matematyczne zasady filozofii naturalnej (łac. Philosophiae naturalis principia mathematica – dzieło Isaaca Newtona, w którym przedstawił prawo powszechnego ciążenia, a także prawa ruchu leżące u podstaw mechaniki klasycznej. Newton wyprowadził prawa Keplera dla ruchu planet (sformułowane na podstawie obserwacji astronomicznych).Popperyzm – filozofia Karla Poppera, a także stworzony przez niego prąd filozofii nauki rozwijany początkowo w opozycji do pozytywizmu logicznego, a później jako niezależny pogląd na kryteria naukowości wypowiedzi i metodologię nauki. "Popperyzm" określany jest również jako "krytyczny racjonalizm", a także, w odniesieniu wyłącznie do filozofii nauki jako "falsyfikacjonizm". Tak rozumiany "popperyzm" występuje w co najmniej trzech znaczeniach:


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




    Warto wiedzieć że... beta

    JSTOR (/dʒeɪ-stɔːr/, skrót od ang. Journal Storage) – biblioteka cyfrowa utworzona w 1995 roku. Początkowo zawierała cyfrowe kopie czasopism naukowych o wyczerpanym nakładzie. Następnie zaczęła zbierać także książki, materiały źródłowe oraz aktualne numery czasopism naukowych. Pozwala na wyszukiwanie w pełnej treści niemal 2000 czasopism naukowych.
    Wzorzec jednostki miary (inaczej etalon) – przyrząd pomiarowy, materiał odniesienia lub układ pomiarowy przeznaczony do zdefiniowania, zrealizowania, zachowania lub odtworzenia jednostki miary albo jednej lub wielu wartości pewnej wielkości i służący jako odniesienie.
    Koherencjonizm - stanowisko epistemiczne (poznawcze) w filozofii w kwestii uzasadnienia wiedzy wskazującym na łączność konkretnej tezy z całością żywionych twierdzeń. W koherencjonizmie pokazuje się, że o tyle dany pogląd jest uzasadniony, o ile jest w zgodzie (koherencji) z ogółem poglądów. Stanowisko to neguje bezpośredni sposób uzasadniania wiedzy, która ma charakter holistyczny.
    Abu Ali Hasan Ibn al-Hajsam, Alhazen, Ibn al-Hajtam (965 - 1038) – fizyk islamu. Urodził sił w Al-Basrze w Mezopotamii ale naukową pracę prowadził pod mecenatem Fatymidów w Egipcie. Zajmował się teorią światła, załamywaniem i rozszczepianiem się promieni słonecznych. Opracował matematyczne podstawy optyki. Jego najważniejsze dzieło to Al-Manzir (Optyka). Wytłumaczył proces widzenia, stwierdzając, że widziane przedmioty świecą lub odbijają promienie światła z innego źródła. Wyjaśnił zjawiska brzasku i zmierzchu jako efekt załamania światła słonecznego w atmosferze, gdy Słońce jest mniej niż 19° pod horyzontem. Z badań refrakcji wywnioskował, że atmosfera Ziemi ma skończoną wysokość i oszacował ją na 15 km. Jako pierwszy opisał konstrukcję ciemni optycznej (Camera obscura). Badał również problemy geometrii oraz teorii liczb. Wysunął hipotezę (udowodnioną później przez Eulera) na temat parzystych liczb doskonałych. Rozwiązywał równania diofantyczne przy użyciu chińskiego twierdzenia o resztach oraz twierdzenia Wilsona. Napisał pracę na temat pól powierzchni ograniczonych przez dwa przecinające się okręgi. Używając ich podjął próbę kwadratury koła. Z jego prac korzystali m.in. polski uczony Witelon oraz niemiecki matematyk i fizyk Jan Kepler.
    Determinizm przyczynowy (łac. determinare — oddzielić, ograniczyć, określić) — koncepcja filozoficzna, według której wszystkie zdarzenia w ramach przyjętych paradygmatów są połączone związkiem przyczynowo-skutkowym, a zatem każde zdarzenie i stan jest zdeterminowane przez swoje uprzednio istniejące przyczyny (również zdarzenia i stany).
    Magia, czary, czarostwo – ogół wierzeń i praktyk opartych na przekonaniu o istnieniu sił nadprzyrodzonych, które można opanować za pomocą odpowiednich zaklęć i czynności.
    Jeremiah Horrocks (ur. 1618 w Toxteth Park w hrabstwie Merseyside, zm. 3 stycznia 1641 tamże) – angielski astronom i duchowny.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.199 sek.