• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Ewangelia Mateusza



    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5] [6]
    Przeczytaj także...
    Ojcze nasz, Modlitwa Pańska, Modlitwa wzorcowa (łac. Oratio Dominica, Pater Noster) – najstarsza, a zarazem najważniejsza modlitwa chrześcijan, którą według Nowego Testamentu Jezus przekazał swoim uczniom. Jest to formuła chwaląca wspaniałość Boga, jednocześnie mająca formę błagalną. Według Ojców Kościoła stanowi ona wzór modlitwy chrześcijańskiej. Ojcze nasz jest często używanym narzędziem w językoznawstwie porównawczym.Jean Gaston Maurice Carmignac (ur. 7 sierpnia 1914 w Paryżu, zm. 2 października 1986 w Viroflay) − francuski prezbiter katolicki, biblista, tłumacz manuskryptów wspólnoty qumrańskiej.
    Autorstwo[]
    Mateusz spisujący Ewangelię w muzułmańskiej miniaturze

    Tradycja wczesnochrześcijańska przypisuje autorstwo księgi Lewiemu Mateuszowi, synowi Alfeusza, jednemu z dwunastu apostołów, wcześniejszemu poborcy podatkowemu. Stanowisko to zostało poświadczone przez starochrześcijańskich autorów (Papiasz, Ireneusz, Orygenes).

    Jan Kalwin, fr. Jean Cauvin albo również Jean Calvin (ur. 10 lipca 1509 w Noyon, zm. 27 maja 1564 w Genewie) – teolog, kaznodzieja, pisarz i organizator życia duchowego w Szwajcarii okresu reformacji. Twórca jednej z doktryn religijnych - ewangelicyzmu reformowanego, przyjętej przez kościoły ewangelicko-reformowane, prezbiteriańskie, a następnie przez część kongregacjonalnych, opierającej się głównie na predestynacji oraz symbolicznej, a nie realnej w odróżnieniu od poglądu powszechnie panującego w Kościele Katolickim, obecności Jezusa Chrystusa w Wieczerzy Pańskiej. Nazywany "teologiem par excellence"; "Arystotelesem Reformacji"; "Akwinatą Kościoła reformowanego"; "najbardziej chrześcijańskim mężem swej epoki" czy też "drugim patriarchą reformacji".Ewangelia Hebrajczyków – zaginiona apokryficzna ewangelia powstała wśród chrześcijan pochodzenia żydowskiego (ebionitów). Wierzyli oni w mesjanistyczne posłannictwo Jezusa, lecz zakładali, że Duch Święty spoczął na nim podczas chrztu w Jordanie, natomiast odrzucali myśl o poczęciu z Ducha Świętego.

    Tradycyjne stanowisko zostało podważone w XIX wieku, uznano, że Mateusz nie jest jednym z dwunastu i nie jest naocznym świadkiem, a Lewi i Mateusz to różne osoby. Uważa się dziś, że autor najprawdopodobniej był Żydem, gdyż kładzie wielki nacisk na posłuszeństwo wobec Prawa, często odwołuje się do Starego Testamentu, na zwyczaje żydowskie oraz ze względu na semityzmy. Najprawdopodobniej posiadał znajomość języka hebrajskiego lub aramejskiego.

    Papiasz z Hierapolis, cs. Swiaszczennomuczenik Papij Ierapolskij – biskup Hierapolis w Azji Mniejszej, teolog, jeden z Ojców Apostolskich, żyjący prawdopodobnie w latach 70-135, męczennik, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.Nowy Testament (gr. Ἡ Καινὴ Διαθήκη, on Kainē Diathēkē) – druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki.

    Nie brak jednak prób broniących tradycyjnego stanowiska. Stawia się pytanie, dlaczego opisane zostało powołanie Lewiego, jeżeli nie jest apostołem. Szereg danych wskazuje na to, że autor był poborcą podatków, apostołem i naocznym świadkiem. Autor, jeżeli tylko dotknie problemu podatków, wyraża się precyzyjnie. Stosuje takie sformułowania jak „pieniądz podatkowy” (22,19), „poborcy dwudrachmy” (17,24–27), wie, że w pobliżu Kafarnaum była komora celna (9,1.9), wie, że robotnikowi płaci się jednego denara dziennie (20,2), a podatek świątynny równa się dwudrachmie ateńskiej. Autor wie, że stater równa się czterem drachmom. Pomimo tego wśród współczesnych uczonych dominuje opinia, że dane te są sporadyczne i słabe.

    Ewangelia Marka [Mk lub Mar] – druga z kolei, a zarazem najkrótsza i najstarsza Ewangelia nowotestamentowa. Jej autorem według tradycji chrześcijańskiej jest Jan Marek, który miał spisać w Rzymie relację Piotra Apostoła. Jest jedną z ewangelii synoptycznych. Święty Marek napisał Ewangelię dla ludzi nieznających języka aramejskiego oraz zwyczajów żydowskich. W przeciwieństwie do Mateusza terminy aramejskie zawsze są objaśniane, podobnie jak zwyczaje żydowskie. Pod względem stylu i języka ustępuje pozostałym Ewangeliom. Niewiele jest mów Jezusa i są one krótkie (poza dwoma, tj. Mk 4,1-34 oraz Mk 13,1-37). Marek koncentruje się na opisie cudów i czynów Jezusa.Idiom, idiomat, idiomatyzm (z łac. idioma – „specyfika języka, osobliwości językowe”; od gr.: idiōma, dop. idiōmatos – „specyficzna cecha; właściwość” od idiousthai – odpowiedni; ídios – „własny; prywatny; swoisty”) — wyrażenie językowe, którego znaczenie jest swoiste, odmienne od znaczenia jakie należałoby mu przypisać biorąc pod uwagę poszczególne części składowe oraz reguły składni.

    Wedle tradycyjnego poglądu Ewangelia Mateusza powstała jako pierwsza wśród Ewangelii. Teza ta sięga początków Kościoła (Orygenes) – stąd kolejność wśród pism Nowego Testamentu, gdzie Ewangelia Mateusza jest pierwsza. Dzisiaj ten pogląd jest mniej rozpowszechniony. Według przeważającej opinii współczesnych biblistów autor pisząc swoją Ewangelię korzystał prawdopodobnie z Ewangelii Marka powstałej najwcześniej, ponadto ze źródła Q oraz źródła specjalnego znanego tylko Mateuszowi.

    Bartłomiej Apostoł, Bartłomiej Natanael, Święty Bartłomiej, cs. Apostoł Warfołomiej (ur. w I wieku n.e. w Kanie Galilejskiej, zm. ok. 70 w Albanopolis w Armenii) – jeden z dwunastu apostołów dwojga imion, zwany, w Ewangeliach Mateusza, Marka i Łukasza, Bartłomiejem (grecko-aramejskie bar-Tholomaios "syn Tolomaja-Ptolemeusza" lub "syn oracza"), a przez Jana – Natanaelem (hebr. "Bóg dał"). Wbrew apokryfom i stanowisku Augustyna z Hippony i Grzegorza Wielkiego, Kościół rzymskokatolicki przyjął, że to ta sama osoba; męczennik i święty Kościoła katolickiego oraz prawosławnego. Święty ten wymieniany jest w Modlitwie Eucharystycznej (Communicantes) Kanonu rzymskiego.Jakub Sprawiedliwy, cs. Apostoł Iakow, brat Gospodień po płoti (zm. ok. 62) – brat (rodzony, przyrodni, stryjeczny lub cioteczny; żadna z identyfikacji nie jest pewna) Jezusa Chrystusa, najważniejszy z tzw. braci Pańskich stojący na czele Kościoła w Jerozolimie (w tradycji uważany za pierwszego jej biskupa), męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego, prawosławnego i wielu innych.

    Miejsce powstania[]

    Według dawnego poglądu Ewangelia Mateusza powstała w Palestynie (w Jerozolimie) i przeznaczona była dla chrześcijan nawróconych z judaizmu. Lokalizacja ta jest dziś niemal powszechnie odrzucana, ponieważ wymaga datowania Ewangelii na datę wcześniejszą niż rok 70, jest też mało prawdopodobnym, by w tym środowisku Ewangelia mogła być pisana w innym języku niż aramejski.

    Genealogia (z Greki γενεά, genos – "ród" oraz λόγος, logos – "słowo", "wiedza") — jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem więzi rodzinnych między ludźmi na bazie zachodzącego między nimi pokrewieństwa i powinowactwa. W szczególności przedmiotem zainteresowania genealogii są wybrane rodziny i rody, ich pochodzenie, historia oraz wzajemne relacje rodzinne i losy poszczególnych członków rodziny.Ewangelia Ebionitów – jedna z zaginionych apokryficznych ewangelii judeochrześcijańskich; powstała w kręgu wczesnych judeochrześcijan – ebionitów.

    Wskazywano również na Antiochię Syryjską lub Syrię. Na rzecz tej hipotezy przemawia łatwość dostępu do tradycji galilejskiej, która po roku 70. była przechowywana głównie w Syrii. Obecnie wielu uczonych opowiada się za Antiochią, m.in. z uwagi na rolę jaką odgrywa Piotr w Ewangelii, a także ze względu na fakt, że tutaj znajdowała się liczna diaspora żydowska. Ponadto, jak na ogół się sądzi, po raz pierwszy Ewangelia ta poświadczona została w listach Ignacego z Antiochii i jedynie w Antiochii oraz Damaszku stater był równoważny dwom didrachmom (17, 24-27).

    Język grecki, greka (starogr. dialekt attycki Ἑλληνικὴ γλῶττα, Hellenikè glõtta; nowogr. Ελληνική γλώσσα, Ellinikí glóssa lub Ελληνικά, Elliniká) – język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi. Język grecki jest jedynym językiem z helleńskich naturalnych, który nie wymarł.Samuel Prideaux Tregelles (ur. 30 stycznia 1813, zm. 24 kwietnia 1875 roku) – brytyjski biblista, krytyk tekstu i teolog.

    S.G.F. Brandon (w 1957) uważał, że pierwsza Ewangelia powstała w Aleksandrii. Propozycja ta miała charakter alternatywy wobec Antiochii. Jako argument podał ten, że Mateusz stosuje fundamentalną teologię, podczas gdy w Antiochii dominowała teologia liberalna. Ponadto w Antiochii powstała Ewangelia Łukasza, co jego zdaniem również wyklucza możliwość powstania Mateusza w Antiochii.

    Chronologia – nauka o mierzeniu czasu, kolejności następowania po sobie wydarzeń, zjawisk, a także oznaczenie wydarzenia, zjawiska na podstawie przyjętego podziału czasu. Nazwa pochodzi od greckich słów chronos (czas) i logos (słowo, nauka).Paleografia – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem rozwoju pisma w procesie historycznym. Paleografia zajmuje się także badaniem środowiska, w jakim żył i tworzył dany pisarz jak również rozpoznawaniem skrótów (brachygrafia) i "rozszyfrowywaniem" (odczytywaniem) dawnego pisma np. tekstura, bastarda, antykwa. Jest jedną z najwcześniejszych i najważniejszych dziedzin nauk "dających poznawać historię" (Lelewel). Bez znajomości tej nauki badanie źródeł pisanych jest praktycznie niemożliwe. Najważniejsze polskie podręczniki paleografii napisali Władysław Semkowicz oraz Aleksander Gieysztor.

    Według B. T. Viviano (1979) najwłaściwszym miejscem powstania jest Cezarea, ze względu na polemikę Ewangelii z faryzeuszami oraz sformalizowanym judaizmem. Sądził też, że powstała w mieście portowym. Powoływał się też na świadectwa późno-patrystyczne.

    G. D. Kilpatrick odrzucał hipotezę antiocheńską, ponieważ jego zdaniem Ignacy Antiocheński nie czyni żadnej aluzji do Ewangelii Mateusza. Jezioro Galilejskie nie jest nazywane morzem (8,32; 14,28–29), jak u Marka, Markowa syrofenicjanka (Mk 7,26), staje się u Mateusza kananejką (15,22). Sądził, że powstała w Fenicji, najprawdopodobniej w mieście portowym, Tyrze albo Sydonie.

    Daniel Gotthilf Moldenhawer (ur. 11 grudnia 1753, zm. 21 listopada 1823) – niemiecko-duński filolog, teolog, bibliotekarz, bibliofil, paleograf, dyplomata oraz tłumacz Biblii.Stanisław Mędala CM (ur. 5 kwietnia 1935 w Szarwarku) – polski zakonnik, członek Zgromadzenia Misjonarzy św. Wincentego à Paulo, biblista, tłumacz Pisma Świętego.

    H. D. Slingerald wskazywał na Transjordanię ponieważ według Mt 19,1 Judea leży po drugiej stronie Jordanu. Drugim tekstem na który się powoływał jest 4,15, który określa ziemie Zabulona i Naftalego jako leżące po drugiej stronie Jordanu. Slingerald argumentuje, że zarówno paralelny tekst w Mk 10,1, jak i tekst w Iz 8,23 zawierają spójnik και (Septuaginta). Usunięcie tego spójnika oznacza, że autor znajduje się na wschód Jordanu i ma wschodnią perspektywę.

    Biograf – autor biografii, czyli szczegółowego i kompletnego opisu życia jakiejś znaczącej postaci, który oprócz przedstawienia życiorysu wniósł także istotny wkład poznawczy w opisanie, udokumentowanie lub usystematyzowanie wiedzy o tej postaci.Joachim Jeremias (ur. 20 września 1900 w Dreźnie, zm. 6 września 1979 w Tybindze) – niemiecki teolog luterański, biblista.

    R. T. France uważa, że najbardziej prawdopodobnym miejscem powstania jest Syria lub Palestyna. Dokładniejsze wskazanie nie jest możliwe, nie jest też ważne dla badań nad Ewangelią. Większość uczonych uważa, że postała w środowisku judeo-chrześcijańskim.

    Datowanie[]

    Początek Mateusza w minuskule 447 (GA), XV w.

    Średniowieczna tradycja wskazywała na „ósmy rok po śmierci Pana” (bądź szósty). Nowożytna egzegeza przesunęła datowanie na późniejsze lata (Mill – 61, Moldenhawer – 61 lub 62, Grocjusz oraz Wettstein – 41 rok).

    Hapaks legomenon (gr., rzecz raz powiedziana; hapaks – jeden raz, legomenon – rzecz mówiona) – słowo, wyrażenie, forma stylistyczna, która występuje tylko jeden raz w danym dokumencie (czy w całej twórczości pisarza), lub jest poświadczona jednym cytatem.John Mill (ur. ok. 1645 w Shap, zm. 23 czerwca 1707 w Oksfordzie) – angielski teolog protestancki, biblista, autor krytycznego wydania tekstu greckiego Nowego Testamentu.

    W XIX wieku, za sprawą szkoły tybingeńskiej, datowanie przesunięto na koniec I wieku. Obecnie zdecydowana większość uczonych datuje Ewangelię na lata 70–100, często wskazując na rok 85 jako prawdopodobny, ponieważ był to czas kiedy nastąpił definitywny rozłam pomiędzy kościołem a synagogą. Zawarta w Ewangelii polemika z judaizmem faryzejskim (który zaczął dominować ok. 80 r. n.e.) najlepiej odpowiada okresowi pomiędzy 80. a 90. rokiem. Uważa się, że Mateusz nie mógł napisać swej Ewangelii przed rokiem 70, ze względu na aluzję do zniszczenia Jerozolimy („miasto ich spalił” – Mt 22,7).

    Johann Jakob Wettstein (także Wetstein, ur. 5 marca 1693, zm. 23 marca 1754) – szwajcarski teolog, który wyróżnił się na polu krytyki tekstu Nowego Testamentu, był jednym z pierwszych krytyków Textus receptus.Tyr (obecny Sur) – w starożytności miasto fenickie, obecnie miasto i port w południowym Libanie na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Posiada połączenie kolejowe i drogowe z portem Sajda. Jego nazwa znaczy „skała”. W języku fenickim Ṣur, w akadyjskim Ṣurru, po hebrajsku צור Ṣōr, po grecku Τύρος Týros, po arabsku صور (as)-Ṣūr.

    Jedynie bardzo nieliczni bibliści bronią tradycyjnego poglądu. Należy do nich John Arthur Thomas Robinson (1919–1983), anglikański biblista, zdaniem którego pierwsza Ewangelia napisana została w latach 40-60, a najpóźniejszą możliwą datą jest rok 62 (lub niewiele później). John William Wenham (1913–1996), inny anglikański biblista, również był zwolennikiem wczesnego datowania Ewangelii.

    Chiazm (greckie: χιασμός chiasmos, χίασμα chiasma – ułożenie na krzyż, skrzyżowanie), figura retoryczna, odmiana inwersji. Paralelizm składniowy polegający na odwróceniu symetrii dwóch całostek składniowych, z których druga powtarza porządek syntaktyczny składników, ale w odwrotnej kolejności. Szczególnie według schematu: podmiot - orzeczenie, orzeczenie - podmiot, np:Orygenes (gr. Ὠριγένης, Origenes, ok. 185-254) – jeden z najbardziej płodnych komentatorów Pisma Świętego w epoce patrystycznej. Zajmował się, podobnie jak później Hieronim ze Strydonu (330-420), egzegezą krytyczną oraz literalną; egzegezę alegoryczną doprowadził do szczytu rozwoju. W zasadniczy sposób przyczynił się do ukształtowania tradycji teologicznej Szkoły Aleksandryjskiej. Znany jest również jako twórca, odrzuconej później przez Magisterium, teorii preegzystencji dusz. Był wykształcony filozoficznie; razem z Plotynem studiował u Amoniusza Sakkasa. Jest zaliczany do pisarzy starochrześcijańskich, a także, mimo że niektóre jego teorie uznano za błędne, do Ojców Kościoła.

    Jean Carmignac (1914–1986), francuski biblista i qumranista, był zdania, że hebrajski Mateusz powstał w 50 roku, natomiast grecki przekład dokonany został w latach 55-60. Stanowisko to zostało wsparte przez niemieckiego paleografa, Thiede'go, który usiłował datować papirus magdaleński () (zawierający fragment Ewangelii Mateusza) przed rokiem 68, spotkało się to jednak ze zdecydowanym sprzeciwem ze strony innych paleografów. Rękopis ten datowany jest na przełom II i III wieku.

    Dawid (hebr. דָּוִדDāwiḏ; arab. داودDāʾūd) (ur. ok. 1040 p.n.e. – zm. ok. 970 p.n.e.) – postać biblijna, król Izraela od ok. 1010 p.n.e., poeta. Najmłodszy syn Jessego z Betlejem, ojciec Salomona. Ojciec rodu Dawidytów.Wheaton College – prywatna ewangelikalna uczelnia w Wheaton, założona w 1860 przez znanego abolicjonistę i pastora Jonathana Blancharda.

    Robert Horton Gundry, ewangelikalny biblista, polemizuje z podstawowym argumentem zwolenników późnego datowania, że tekst Mt 22,8-9 zawiera jakąkolwiek aluzję do wydarzeń roku 70. Uważa, iż takie postawienie sprawy prowadzi do wniosku, że misja wśród pogan nawet się nie zaczęła.

    Richard Thomas France (ur. 1938), anglikański biblista, faworyzuje pogląd, że Ewangelia powstała przed rokiem 70, przyznaje jednak przy tym, że jedynie nieliczni bibliści bronią tego poglądu, jakkolwiek stanowisko to zyskuje zwolenników (Gundry, Noland). Głównym podawanym argumentem jest obecność anty-świątynnej tematyki w Ewangelii. France przyznaje, że argument ten ma niewielką wartość egzegetyczną. France powołuje się też na świadectwa patrystyczne, które wykluczają powstanie po roku 65.

    Papirus Oxyrynchus 2, papirus 1 (według numeracji Gregory-Aland), oznaczany symbolem P 1 {displaystyle {mathfrak {P}}^{1}} , ε 01 (von Soden) – papirusowy rękopis greckiego Nowego Testamentu. Zawiera fragment Ewangelii Mateusza 1,1-9.12.14-20. Datowany paleograficznie na początek III wieku. Przechowywany w University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology w Filadelfii. Odkryty w Oksyrynchos w Egipcie.Biblia Paulistów – określenie katolickiego przekładu Pisma Świętego dokonanego przez biblistów z Towarzystwa Świętego Pawła.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5] [6]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Hugo Grocjusz, Hugo Grotius, Huig de Groot (ur. 10 kwietnia 1583 w Delft, zm. 28 sierpnia 1645 w Rostocku) – holenderski prawnik, filozof i dyplomata, zwany "ojcem" prawa międzynarodowego.
    Septuaginta (z łac. siedemdziesiąt; oznaczana rzymską liczbą LXX oznaczającą 70, w wydaniach krytycznych przez symbol S {displaystyle {mathfrak {S}}} ) – pierwsze tłumaczenie Starego Testamentu z hebrajskiego i aramejskiego na grekę. Nazwa pochodzi od liczby tłumaczy, którzy mieli brać udział w pracach nad przekładem. Przekład ten powstał pomiędzy 280 a 130 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, a jest dziełem wielu tłumaczy.
    Franz Delitzsch, niemiecki hebraista i teolog protestancki, ur. w 1813 r. w Lipsku, zm. tamże w roku 1890. Profesor uniwersytetów w Rostocku, Erlangen, a od 1867 r. w Lipsku. Początkowo zwolennik ortodoksji luterańskiej, w ostatnich latach życia pod wpływem teologii liberalnej.
    Paralelizm (z gr. parallēlismós - zestawienie, porównanie; od parállelos - równoległy) – tożsamość lub podobieństwo treściowe (znaczeniowe) bądź kompozycyjne kilku analogicznych segmentów utworu literackiego (zdań, wersów, strof, scen, wydarzeń, wątków itp.).
    Język francuski (fr. langue française lub français) – język pochodzenia indoeuropejskiego z grupy języków romańskich. Jako językiem ojczystym posługuje się nim ok. 80 mln ludzi: ok. 65 mln Francuzów, ok. 4,5 mln Belgów (czyli 42%), ok. 1,5 mln Szwajcarów (czyli 20%), a także ok. 8 mln mieszkańców kanadyjskich prowincji Québec, Ontario i Nowy Brunszwik. Ok. 201 milionów osób na całym świecie używa francuskiego jako języka głównego (oszacowanie z 2009 r. według Organisation mondiale de la Francophonie), a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, w których francuski jest jednym z języków urzędowych, bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego, jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, w których jest jedynym językiem urzędowym.
    Ewangelia (z gr. εὐαγγέλιον, euangelion, dosł. dobra nowina) – w starożytności termin używany jako określenie nagrody dla osoby przynoszącej dobrą nowinę.
    Ewangelie synoptyczne (z gr. εὐαγγέλιον, euangelion, dosł. dobra nowina; συνοψις, synopsis: zestawienie, patrzenie razem, wspólnie) – wspólna nazwa dla ewangelii według św. Mateusza, według św. Marka i według św. Łukasza. Jako pierwszy trzy pierwsze Ewangelie nazwał synoptycznymi J. J. Griesbach (zm. 24 marca 1812).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.059 sek.