• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Eufemizm

    Przeczytaj także...
    Encyklopédia jazykovedy – słowacka encyklopedia językoznawstwa, wydana w 1993 r. przez wydawnictwo Obzor. Publikację skompilował Jozef Mistrík. Należy do „fundamentalnych opusów zbiorowych słowackiego językoznawstwa”. Nowomowa (ang. Newspeak) – sztuczny język obowiązujący w fikcyjnym, totalitarnym państwie Oceania opisanym przez George’a Orwella w powieści Rok 1984. Charakteryzuje się tendencją do eliminacji jak największej liczby "niepotrzebnych" lub niekorzystnie (z punktu widzenia ideologii państwowej) nacechowanych wyrazów przez zastąpienie ich sztucznymi, ale poprawnymi ekwiwalentami, w celu strywializowania języka (ogłupienie ludności) oraz wyeliminowania nieprawomyślności przez takie przekonstruowanie języka, by niemożliwe stało się sformułowanie w myśli czegokolwiek, co godziłoby w panujący reżim – zarówno poprzez mowę, jak i myśli (tzw. myślozbrodnia).
    Pruderia (fr. pruderie) – pochodzące z języka francuskiego określenie fałszywej skromności lub przesadnej (często udawanej) wstydliwości. Pruderia najczęściej dotyczy zjawisk naturalnych dla życia, np. seksualności.

    Eufemizm (z gr. ευφημισμός euphēmismós, od eu „dobrze”, phemi „mówić”), meliorativum, melioratyw – słowo lub połączenie wyrazowe zastępujące określenia, które nie mogą lub nie powinny być używane ze względu na: tabu kulturowe, religijne, zabobon, cenzurę, autocenzurę (polityczną lub obyczajową), normy towarzyskie, pruderię, współczucie (empatię), poprawność polityczną, delikatność, uprzejmość czy dobre wychowanie mówiącego/piszącego. Eufemizm powinien mieć przynajmniej jedną cechę wspólną ze słowem, które zamienia. Powinien także wywoływać pozytywne lub neutralne skojarzenia, co jest niejednokrotnie jedynym kryterium odróżniającym go od dysfemizmu i wulgaryzmu.

    Język grecki, greka (starogr. dialekt attycki Ἑλληνικὴ γλῶττα, Hellenikè glõtta; nowogr. Ελληνική γλώσσα, Ellinikí glóssa lub Ελληνικά, Elliniká) – język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi. Język grecki jest jedynym językiem z helleńskich naturalnych, który nie wymarł.Manipulacja językowa – forma zamierzonego i intencjonalnego działania komunikatem tekstowym, mającego na celu wywarcie korzystnego dla manipulatora wpływu na osobę lub grupę. Manipulacja dotyczy jednak bardziej relacji między nadawcą i odbiorcą, nie zaś użytych środków jako takich. Działania manipulacyjne są ukryte dla świadomości odbiorcy.

    Eufemizm powstaje w procesie eufemizacji, który ma na celu wytworzenie określenia pozbawionego pewnych konotacji. Może to nastąpić poprzez zastosowanie słów obcych, naukowych, wyrazów wyrażających niższy stopień nasilenia pewnego zjawiska, a także poprzez posłużenie się różnymi zabiegami stylistycznymi (np. metaforą lub metonimią). Eufemizmy stosowane są często w stylu komunikacji publicznej. Eufemizm bywa też stosowany jako figura retoryczna, służąca ubarwieniu wypowiedzi czy też nadaniu jej żartobliwego charakteru.

    Tabu – w najogólniejszym sensie terminu głęboki i fundamentalny zakaz kulturowy, którego złamanie powoduje spontaniczną i niejednokrotnie gwałtowną reakcję ze strony ogółu przedstawicieli tej kultury, gdyż jest przez nich odbierane jako zamach na całą strukturę tej kultury i jej integralność, a więc jako zagrożenie dla dalszego istnienia danego społeczeństwa. Tabu może obejmować czynności, miejsca, przedmioty lub osoby. W najczystszym i najpierwotniejszym znaczeniu terminu czynności te, miejsca, osoby i przedmioty są zarazem zakazane i święte. Wulgaryzm – wyraz, wyrażenie lub zwrot uznawany przez użytkowników danego języka jako nieprzyzwoity, ordynarny. Używanie wulgaryzmów uważane jest za przejaw wywyższania się i świadczy o bardzo niskiej kulturze osobistej.

    Eufemizmy stosowane są często w odniesieniu do części ciała, zjawisk fizjologicznych i negatywnych elementów życia (alkoholizm, złodziejstwo, śmierć itp.). Eufemizmy bywają używane w języku propagandy (także reklamy). Przykładowo w czasach realnego socjalizmu w Polsce władze mówiły o „regulacji” cen, kiedy w istocie chodziło o podniesienie cen. Mówiły o „przerwach w pracy”, kiedy w istocie chodziło o strajki – zobacz też: nowomowa, manipulacja językowa.

    Empatia (gr. empátheia "cierpienie") – w psychologii zdolność odczuwania stanów psychicznych innych osób (empatia emocjonalna), umiejętność przyjęcia ich sposobu myślenia, spojrzenia z ich perspektywy na rzeczywistość (empatia poznawcza).Poprawność polityczna – sposób używania języka w dyskursie publicznym, którego głównym celem jest zachowanie szacunku oraz tolerancji wobec przeciwnika w dyskusji.

    Przykłady eufemizmów:

  • odejść, zasnąć w Panu – zamiast – umierać;
  • jesień życia, trzeci wiek, zaawansowany wiek – zamiast – starość
  • puszysty, grubokościsty, dobrze jedzący – zamiast – gruby
  • kobieta lekkich obyczajów, córa Koryntu, strażniczka lasu – zamiast – prostytutka
  • mijać się z prawdą – zamiast – kłamać, łgać
  • mieć lepkie ręce – zamiast – kraść
  • urodzony w niedzielę – zamiast – leniwy
  • tam gdzie król piechotą chadza lub ustronne miejsce – zamiast – ubikacja
  • te dni, kobieca przypadłość – zamiast – miesiączka
  • strefa bikini – zamiast – łono, podbrzusze, krocze
  • pojechać do Rygi, puścić pawia – zamiast – zwymiotować
  • do diaska – zamiast – do diabła
  • mieć żółte papiery – zamiast – być chorym psychicznie
  • przyjaciółka – zamiast – kochanka
  • postprawda – zamiast – kłamstwo, fałsz
  • film z kiepskimi dialogami – zamiast – film pornograficzny
  • Eufemizmy przyczyniają się do ewolucji zasobu słownego języka. Zdarza się niekiedy, że wyrażenia funkcjonujące jako eufemizmy stają się z czasem pełnoprawnymi synonimami.

    Cenzura (łac. censere – osądzać) – świadome wprowadzenie w błąd poprzez selektywny dobór zazwyczaj masowo rozpowszechnianych informacji.Figura retoryczna (figura stylistyczna, postać mowy) – środek ekspresji językowej wzmacniający emocjonalność, obrazowość języka, polegający na stosowaniu ozdobnych zwrotów lub wyrażeń.

    Tworzenie eufemizmów

  • pojęcie abstrakcyjne lub dwuznaczne (np. deiksa wyrażona słowem to, która w zależności od kontekstu może oznaczać różne rzeczy lub sytuacje, które znajdują się w sferze tabu językowego, np. ciążę, stosunek seksualny, śmierć);
  • zmiany fonetyczne (np. kurka, Holender) na tyle subtelne, aby odbiorca komunikatu był w stanie rozpoznać zamieniane (zwykle wulgarne) wyrażenie;
  • metafory;
  • peryfrazy;
  • litoty (polegające na użyciu zaprzeczenia antonimu słowa, np. niechudy, nieurodziwy zamiast gruby i brzydki itp.).
  • Zobacz też[ | edytuj kod]

  • moda językowa
  • poprawność polityczna
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Mistrík 1993 ↓, s. 133.
    2. Pavlovič 2012 ↓, s. 20.
    3. m, [w:] Słownik słów kluczowych językoznawstwa slawistycznego [online], Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2019-09-09].
    4. Hladká 2017 ↓.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Anna Dąbrowska: Słownik eufemizmów polskich: czyli w rzeczy mocno, w sposobie łagodnie. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14504-8. OCLC 71018039.
  • Zdeňka Hladká: EUFEMISMUS. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.)
  • Jozef Mistrík: Encyklopédia jazykovedy. Wyd. 1. Bratysława: Obzor, 1993. ISBN 80-215-0250-9. OCLC 29200758. (słow.)
  • Jozef Pavlovič: Lexikológia slovenského jazyka. Kompendium náuky o slovnej zásobe. Trnava: Pedagogická fakulta Trnavskej univerzity, 2012. ISBN 978-80-8082-564-5. (słow.)
  • Litota (stgr. λιτότης litótēs – „skromność, prostota”) – jeden z tropów retorycznych (czasem uznawana za figurę retoryczną). Moda językowa – nadużywanie jednych środków językowych i form kosztem drugich. Przejawia się w doborze form gramatycznych, słowotwórstwie, zasobie słownym, frazeologii i składni. Niekiedy może mieć wpływ na wymowę (np. na akcent i intonację), por. słowackie némôžem, néjdem, spévak; może też dotyczyć modeli słowotwórczych (np. rzeczowniki odczasownikowe powstałe w wyniku derywacji wstecznej, por. uzysk, ubaw, wycisk). Najwyraźniejszą modę obserwuje się jednak w zakresie słownictwa, w tym także imion własnych.




    Warto wiedzieć że... beta

    Słownictwo – jeden z podstawowych zasobów języka naturalnego. Zasób, bogactwo słów jakim posługuje się dana osoba, autor dzieła literackiego, grupa społeczna, naród – w tym wypadku mówimy o słownictwie danego języka, grupa etnograficzna – w tym wypadku mówimy o słownictwie danej gwary bądź dialektu.
    Metafora (gr. μεταφορά), inaczej przenośnia – językowy środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów, np. "od ust sobie odejmę", "podzielę się z wami wiadomością" lub "złote serce".
    Przesąd (zabobon) – bezpodstawna, uparcie żywiona i niewrażliwa na argumentację wiara w istnienie związku przyczynowo-skutkowego między danymi zdarzeniami. Wypływać ono może ze stereotypów zakorzenionych w tradycji i kulturze. Jest pozbawione racjonalnych podstaw i niemożliwe do weryfikacji.
    Jozef Mistrík (ur. 2 lutego 1921 w Španiej Dolinie, zm. 14 lipca 2000 w Bratysławie) – słowacki językoznawca, literaturoznawca, wykładowca uniwersytecki i grafolog sądowy. Zajmował się przede wszystkim stylistyką i morfologią.
    Marek Nekula (ur. 4 marca 1965 w Brnie) – czeski językoznawca. Współautor i redaktor publikacji Příruční mluvnice češtiny (1995) i Encyklopedický slovník češtiny (2002); współautor dwutomowego podręcznika Tschechisch kommunikativ (2007). Autor bądź współautor pięciu monografií oraz stu artykułów naukowych w recenzowanych zbiorach i czasopismach. Od roku 1998 wykłada lingwistykę, historię kultury i teorię kultury jako profesor bohemistyki i slawistyki zachodniej na Uniwersytecie w Ratyzbonie. Członek rad redakcyjnych czasopism „Slovo a slovesnost” i „Naše řeč”. Do jego zainteresowań naukowo-badawczych należą m.in.: kontakty językowe, polilingwizm, polityka językowa.
    Peryfraza (inaczej: omówienie, wyrażenie omowne) – figura stylistyczna, która polega na zastąpieniu wyrazu przez szereg innych, które byłyby jego równoważnikiem znaczeniowym. Może być stosowana w celu urozmaicenia stylistycznego, wyeliminowania powtórzeń tego samego określenia lub osłabieniu jego wymowy. Może też mieć charakter celowego ukrycia bezpośredniego znaczenia za określeniem aluzyjnym.
    Gemeinsame Normdatei (GND) – kartoteka wzorcowa, stanowiąca element centralnego katalogu Niemieckiej Biblioteki Narodowej (DNB), utrzymywanego wspólnie przez niemieckie i austriackie sieci biblioteczne.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.027 sek.