• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Elekcja viritim

    Przeczytaj także...
    Vivente rege – łacińskie określenie odnoszące się do elekcji i koronacji królewskiej dokonanej za życia poprzedniego króla. W przypadku wyboru na tron cesarski, mówi się czasem o elekcji vivente imperatore (za życia cesarza). Zazwyczaj dokonywano jej na wniosek samego władcy, który dążył do zapewnienia sukcesji swym potomkom.Kamionek (dawniej Kamion lub Kamień, także Kamionki) – osiedle i obszar MSI w dzielnicy Praga-Południe w Warszawie.
    Wacław Sobieski (ur. 26 października 1872 we Lwowie, zm. 3 kwietnia 1935 w Krakowie) – polski historyk. Ojciec historyka Jakuba Sobieskiego.

    Elekcja viritim (łac. electio viritim - wybór osobisty, viritim dosł. mężami) – elekcja, która oznaczała osobisty udział całej szlachty w wyborze króla.

    Historia[ | edytuj kod]

    Już król Zygmunt I Stary wydał dwa statuty w latach 1530 i 1538, określające zasadę wyboru monarchy, gdzie ustanowił raz na zawsze elekcję viritim. Na elekcję mógł przybyć każdy kto by chciał (unusquisque qui vellet) a elekcja miała być wolna (electio Regis libera).

    Pacta conventa (z łac. warunki uzgodnione) – Umowa o charakterze publicznoprawnym podpisywana w czasie sejmu koronacyjnego przez każdego nowo wybranego w drodze wolnej elekcji króla. Umowy te redagowane były w czasie sejmu elekcyjnego przez reprezentantów sejmu i senatu oraz przez reprezentantów wszystkich kandydatów na tron Rzeczypospolitej z osobna. W pactach conwentach znajdowały się osobiste zobowiązania króla.Rzeczpospolita, od XVII wieku częściej znana jako Rzeczpospolita Polska (lit. Respublika lub Žečpospolita, biał. Рэч Паспалітая, ukr. Річ Посполита, ros. Речь Посполитая, rus. Рѣчь Посполита, łac. Res Publica, współczesne znaczenie: republika) oraz Rzeczpospolita Obojga Narodów – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej (kres federacji w 1791 roku przyniosła Konstytucja 3 maja, ustanawiając państwo unitarne – Rzeczpospolitą Polską). Korona i Litwa stanowiły dla szlachty jedną całość, pomimo dzielących je różnic regionalnych, sprzecznych interesów i odrębności ustrojowych.

    Idea elekcji viritim została zaproponowana przez Piotra Zborowskiego. Szybko zdobyła poparcie szlachty, w tym (po początkowych oporach) Jana Zamoyskiego, który stał się jej gorącym zwolennikiem.

    Ta forma elekcji została ostatecznie ustalona przez obradujących na pierwszym sejmie konwokacyjnym zwołanym na 6 stycznia 1573 roku. Pierwsza tego typu wolna elekcja odbyła się 11 maja 1573 roku, wówczas został wybrany pochodzący z Francji książę Henryk Walezy. Miało to miejsce we wsi Kamion pod Warszawą. Jednakże tradycyjnym miejscem wyboru nowych monarchów na tron Rzeczypospolitej stała się wieś Wola pod Warszawą.

    Sejm Czteroletni (Sejm Wielki) – sejm zwołany 6 października 1788 za zgodą cesarzowej Rosji Katarzyny II w Warszawie, obradujący do 29 maja 1792 pod węzłem konfederacji pod laską marszałka konfederacji koronnej Stanisława Małachowskiego i mający na celu, w zamyśle organizatorów, przywrócenie pełnej suwerenności i przyspieszenie rozwoju gospodarczego Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Od grudnia 1790 roku obradował w podwojonym składzie.Henryk (I) III Walezy, fr. Henri de Valois, właśc. Edward Aleksander (ur. 19 września 1551 w Fontainebleau, zm. 2 sierpnia 1589 w Saint-Cloud) – ostatni z francuskiej dynastii Walezjuszów, książę Orleanu, w latach 1573-1575 pierwszy elekcyjny król Polski jako Henryk I, od 1574 roku król Francji jako Henryk III.

    Przez niektórych historyków elekcja viritim, jako przeciwieństwo rozważanej elekcji przez reprezentantów, w połączeniu z upadkiem (proponowanej przez Zamoyskiego) metody głosowania większościowego, jest odpowiedzialna za doprowadzenie do powstania „anarchii” i ekscesów liberum veto.

    Jan Sariusz Zamoyski (Jan Zamojski) herbu Jelita (ur. 19 marca 1542, zm. 3 czerwca 1605) – polski szlachcic, magnat, sekretarz królewski od 1565, podkanclerzy koronny od 1576, kanclerz wielki koronny od 1578 i hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od roku 1581. Generalny starosta krakowski w latach 1580-1585, starosta bełski, międzyrzecki, krzeszowski, knyszyński, tykociński i dorpacki. Doradca króla Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Główny przeciwnik sukcesora po Batorym, Zygmunta III Wazy. Humanista-mecenas, filolog i mówca.Pomnik Electio Viritim – monument wzniesiony w roku czterechsetlecia stołeczności Warszawy i odsłonięty 19 czerwca 1997 roku. Upamiętnia Pole Elekcyjne na Woli. Jest dziełem rzeźbiarza Stanisława Michalika. Inicjatorem budowy pomnika był Oddział Wola Towarzystwa Przyjaciół Warszawy.

    Ostatecznie ten typ elekcji został zniesiony w 1791 roku przez Sejm Czteroletni.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Wacław Sobieski, Trybun ludu szlacheckiego, Warszawa 1978, s. 60.
    2. Sławomir Leśniewski (2008). Jan Zamoyski - hetman i polityk (in Polish). Bellona. s.23-28

    Zobacz też[ | edytuj kod]

  • Artykuły henrykowskie
  • Pacta conventa
  • Wolna elekcja
  • Vivente rege
  • Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Skąd się wzięła elekcja viritim - artykuł na temat źródeł elekcji viritim rewidujący ustalenia starszej historiografii.
  • Szlachta (ze starodolnoniemieckiego Slahta; współcz. niem. Geschlecht) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.Sejm konwokacyjny – w I Rzeczypospolitej pierwszy sejm odbywający się w momencie nastania bezkrólewia. Był sejmem poprzedzającym wolną elekcję, gdzie ustalani byli kandydaci do władzy. Ustalał także czas i miejsce elekcji oraz określał pacta conventa obowiązujące przyszłego króla.




    Warto wiedzieć że... beta

    Piotr Zborowski (zm. 13 września 1580 roku) – kasztelan biecki (od 1565) i kasztelan wojnicki (od 1567), wojewoda sandomierski 1568-1574, wojewoda i starosta krakowski 1574-1580, żupnik olkuski w latach 1576-1580, ambasador Rzeczypospolitej w Imperium Osmańskim w 1567 roku.
    Artykuły henrykowskie (łac. Articuli Henriciani) – polskie akty prawne sformułowane w czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta II Augusta, spisane na sejmie elekcyjnym 1573 roku, którego głównym zadaniem było wybranie monarchy. Były prawami niezmiennymi, zawierającymi najważniejsze uregulowania dotyczące sprawowania władzy w państwie oraz określały stosunki między sejmem walnym a monarchą. Był to zbiór przepisów prawnych, których przestrzegać musiał każdy król Polski wybrany w drodze wolnej elekcji. Poprzez podpisanie tych artykułów król uzależniał się od szlachty. Wraz z pacta conventa stanowiły podstawę ustroju Rzeczypospolitej w dobie wolnych elekcji. Nazwa pochodzi od imienia pierwszego władcy, który musiał ten dokument podpisać, by wstąpić na tron – Henryka Walezego.
    Zygmunt I Stary (ur. 1 stycznia 1467 roku w Kozienicach, zm. 1 kwietnia 1548 roku w Krakowie) – od roku 1506 wielki książę litewski, od 1507 roku król Polski. Przedostatni z dynastii Jagiellonów na tronie polskim. Był przedostatnim z sześciu synów Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, ojcem m.in. Zygmunta II Augusta. Dwukrotnie żonaty: z Barbarą Zápolyą (1512), a po jej śmierci z Boną z rodu Sforzów (1518).
    Król (łac. rex) – tytuł osoby sprawującej najwyższą władzę w państwie o ustroju monarchicznym; władca przeważnie koronowany w specjalnym obrzędzie; najpowszechniej występujący tytuł monarszy. Słowo „król” w języku polskim i innych językach pochodzi od imienia Karola Wielkiego, np. czeski král, litewski karalius, rosyjski король.
    Warszawa; miasto stołeczne Warszawa, w skrócie m.st. Warszawa – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Nizinie Środkowomazowieckiej, na Mazowszu, nad Wisłą. Od 2002 r. miasto stołeczne Warszawa jest gminą miejską mającą status miasta na prawach powiatu.
    Wolna elekcja – wybór monarchy nieprzestrzegający zasad sukcesji dynastycznej. Na elekcji szlachta głosowała województwami w obecności posłów, którzy zanosili jej głosy do senatu: wybór króla ogłaszał marszałek, mianował natomiast prymas. Senatorowie wiedli wiodącą rolę w ustalaniu ostatecznych wyników wolnej elekcji. Pierwsza wolna elekcja w Polsce odbyła się w roku 1573 we wsi Kamień pod Warszawą, rok po bezpotomnej śmierci ostatniego z Jagiellonów – Zygmunta II Augusta. Później ustalono stałe miejsce, w którym odbywała się elekcja – była to wieś Wola pod Warszawą, aczkolwiek elekcja, w trakcie której na króla wybrano Augusta III Sasa, również miała miejsce w Kamieniu.
    Liberum veto – zasada ustrojowa Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dająca prawo każdemu z posłów biorących udział w obradach Sejmu do zerwania ich i unieważnienia podjętych na niej uchwał.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.892 sek.