Elamici

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Elamici – lud z południowo-zachodniego Iranu, o nieustalonym pochodzeniu. Język elamicki, podobnie jak sumeryjski trudno powiązać z jakąkolwiek grupą językową (czasami wskazuje się pokrewieństwo z językami drawidyjskimi).

Iran (pers. ايران – Irān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.Asyria (akad. māt Aššur) – starożytne państwo semickie w północnej Mezopotamii istniejące od drugiej połowy III tysiąclecia p.n.e. do pierwszej połowy I tysiąclecia p.n.e.

Pod koniec IV tys. p.n.e. wytworzyły się, jak w sąsiedniej Mezopotamii, miasta-państwa które z czasem zostały zjednoczone w jednolite państwo – Elam ze stolicą w Suzie. W wyniku braku ciągłości kronik, napisanych pismem klinowym przejętym od Sumerów trudno odtworzyć dzieje Elamu, przez co pozostaje wiele niejasności i białych plam. Elamici utrzymywali ożywione kontakty handlowe i kulturalne z ludami Mezopotamii. Często też w chwilach słabości państw Międzyrzecza dokonywali wypraw wojennych. Szczególnie dwie były przełomowe, ponieważ przyczyniły się do upadku sumeryjskiej III dynastii z Ur (ok. 2005 r. p.n.e.) oraz państwa średniobabilońskiego dynastii kasyckiej (ok. 1157 r. p.n.e.). Sumerowie, Babilończycy i Asyryjczycy nie pozostawali im dłużni. Byli stałym czynnikiem niepokojów rolniczej południowej Mezopotamii.

Zagros – góry w Iranie, od pd.-zach. obrzeżają Wyżynę Irańską. Długość ok. 1600 km, szerokość 200-300 km. Najwyższy szczyt Zard Kuh, 4548 m n.p.m. Obejmują kilkanaście grzbietów górskich (biegnących równolegle z pn.-zach. na pd.-wsch.) rozdzielonych podłużnymi obniżeniami pochodzenia tektonicznego i krasowego. Grzbiety z płaskimi wierzchołkami i stromo opadającymi stokami.Kasyci (Kaššu, Kaszszu, Kaszu) to jeden ze starożytnych ludów, który zamieszkiwał rejon gór Zagros, a w latach ok. 1600-1100 p.n.e. władał Mezopotamią. Jego pochodzenie nie jest do końca jasne. Niektórzy badacze wywodzą Kasytów z południowo-zachodniego Iranu, ale teza ta nie jest dostatecznie uzasadniona. Źródła babilońskie podają, że Kasyci byli federacją kilku nomadycznych plemion.

Niezależności Elamu położyli kres po wielu latach wojny Asyryjczycy, którzy pod wodzą króla Asurbanipala w roku 648 p.n.e. zniszczyli Suzę. Od tej pory stracili na znaczeniu i ok. roku 600 p.n.e. dostali się pod panowanie swoich wcześniejszych wasali – Persów.

Przynależność etniczna[ | edytuj kod]

Klasyfikacja etniczna Elamitów przysparza wiele trudności. Na podstawie badań lingwistycznych nie udało się jednoznacznie ustalić ich pokrewieństwa z innymi ludami. Prawdopodobnie mieli wspólne cechy z północno-wschodnimi sąsiadami: Lullubejami znad jeziora Urmia lub z tak zwanymi ludami su z gór Zagros. Pierwsza teoria o pokrewieństwie z Lullubejami opiera się na analizie morfologicznej tworzenia liczby mnogiej w języku elamickim za pomocą sufiksu -b (np. w nazwie lullu-bi). Druga z kolei teoria o podobieństwie Elamitów do ludów su oparta jest na analizie dziejowej. Zwyczajowo uważa się, że su to plemię Subartu (subari), które przyczyniło się do upadku III dynastii z Ur ok. 2005 roku p.n.e. W tym okresie Subaru zamieszkiwali północ Asyrii. Prawdopodobnie to ten sam lud, którego nazwa su-bi (-sumbi-sunbi-) została poświadczona w źródłach pisanych z I tys. p.n.e. i którego tereny zamieszkania rozciągały się wzdłuż gór Zagros aż do Jeziora Urmia.

Pismo klinowe – najstarsza na świecie odmiana pisma, powstała na Bliskim Wschodzie, stworzona najprawdopodobniej przez Sumerów ok. 3500 lat przed naszą erą.Sumerowie (sum. saĝ-ĝi6-ga, tłum. "czarnogłowi") – starożytny lud nieznanego pochodzenia, który pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. stworzył wysoko rozwiniętą cywilizację w południowej Mezopotamii – Sumer. Posługiwali się językiem sumeryjskim i pismem klinowym. Na początku II tysiąclecia p.n.e. Sumerowie zostali podbici przez napływających Amorytów i wchłonięci przez nowo powstałe państwo – Babilonię. Z czasem ulegli semityzacji.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. I. Cz. 1: Prolegomena and Prehistory. Cambridge University Press, 2008, s. 154-155. ISBN 978-0-521-07051-5.
  2. В. Хинц, Государство Элам, s. 17.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Хинц В., Государство Элам, Москва 1977.
  • Język elamicki – wymarły język starożytnego Elamu, używany przez lud Elamitów od III tysiąclecia p.n.e. W okresie od VI do IV wieku p.n.e. był oficjalnym językiem starożytnej Persji, wyszedł z użycia po podbojach Aleksandra Wielkiego.Miasto-państwo – typowa dla starożytności forma państwowości, organizm polityczny, który pojawił się w Mezopotamii w okresie kultur Uruk i Dżemdet Nasr. Miasto-państwo było miastem posiadającym własną, niezależną administrację, sądy, kulturę i obyczaje.




    Warto wiedzieć że... beta

    Lulubejowie – plemię zamieszkujące północno-wschodnie góry Zagros (obecnie Kurdystan na pograniczu iracko-irańsko-tureckim), które obok Gutejów było stałym źródłem niepokojów dla osiadłych mieszkańców Mezopotamii. Znani od czasów Sargona Wielkiego i Naram-Sina, który dokonując wypraw w tamte rejony, pokonał ich wielokrotnie i upamiętnił swoje sukcesy na tzw. steli zwycięstwa króla Naramsina. Wraz z Gutejami przyczynili się do upadku dynastii akadyjskiej. Te dzikie ludy z gór stały się w okresie po upadku Akadu plagą bogatych miast Dwurzecza. Wyższość cywilizacji Sumeru i Akadu wpłynęła jednak na te uważane wówczas za barbarzyńskie plemiona, ponieważ jeden z królów Lulubejów - Anubanini kazał wznieść dla siebie stelę zwycięstwa. Inskrypcje na niej były napisane po akadyjsku, co może świadczyć o przejmowaniu wzorców kulturowych z kraju podbitego.
    Urmia (dawniej Rezaije) – bezodpływowe, słone jezioro położone w północno-zachodnim Iranie na Wyżynie Armeńskiej. Położone jest w tektonicznym zagłębieniu śródgórskim na wysokości 1275 m. Największe w tym kraju, o zmiennej powierzchni od 3,9 do 5,9 tysiąca km² i głębokości maksymalnej do 16 m. Wysokie zasolenie od 15% do 23%, na brzegach solniska. Występują liczne skaliste wysepki. W pobliżu zachodniego wybrzeża miasto Urmia.
    III dynastia z Ur – mezopotamska dynastia założona przez Ur-Nammu z Ur, panowała nad zjednoczonym Sumerem i Akadem w latach 2113-2005 pne. (chronologia średnia).
    Suza (pers. شوش - Shūsh) – miasto w starożytnym Elamie, jedna ze stolic; obecnie leży w ostanie Chuzestan w Iranie, na terenie identycznie nazwanego, liczącego ok. 50.000 mieszkańców, współczesnego miasta, ok. 24 km na pd.-zach. od 400-tysięcznego miasta Dezful.
    Subartu, Szubartu, Subir (akad. Subartu, Šubartu; sumer. su.bir4) – w źródłach mezopotamskich nazwa obszaru w północnej Mezopotamii, którego granice, przynależność polityczna i skład etniczny zmieniały się wraz z upływem czasu. Pod względem geograficznym nazwa ta odnosić się mogła do całej północnej Mezopotamii bądź też tylko do jej części, Podobnie pod względem historycznym mogła być ona nazwą krainy bądż nazwą państwa. Często też znaczenie tego słowa zależało od perspektywy osób które go używały, np. dla mieszkańców południowej Mezopotamii Subartyjczykami mogli być po prostu mieszkańcy północnej Mezopotamii. Mieszkańców Subartu w języku akadyjskim nazywano šubarû (tłum. "pochodzący z Subartu"), a w języku sumeryjskim subar lub šubur (tłum. "mieszkaniec północy").
    Język sumeryjski (sum. eme-gi7/gir15, akad. Ŝumeru) – język starożytnego Sumeru, używany w południowej Mezopotamii od co najmniej IV tysiąclecia p.n.e., najstarszy zapisany język. Został wyparty przez język akadyjski około 2000 p.n.e., ale był używany w Mezopotamii jako język tekstów religijnych, ceremonialnych i naukowych do około I wieku p.n.e., a następnie został zapomniany aż do odczytania w XIX wieku. Język sumeryjski nie jest spokrewniony z innymi językami używanymi przez okoliczne ludy i jest na ogół uważany za język izolowany. Do jego zapisu używano pisma klinowego. Sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym.
    Elam – starożytne państwo powstałe około 2400 roku p.n.e. na terenach obecnego południowo-zachodniego Iranu (prowincja Chuzestan na granicy z Irakiem) oraz górskiej prowincji Lurestan sięgającej aż do Buszehr nad Zatoką Perską o strukturze federacyjnej. Jego najważniejszym miastem była odkryta w 1927 roku Suza, leżąca na wschodnim brzegu rzeki Kercha (staroż. Choaspes).

    Reklama