• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Dynastia Tang



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.Jęczmień (Hordeum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. W zależności od podziału wyróżnia się od 20 do 25 gatunków tego rodzaju traw jednorocznych lub trwałych. Pochodzi ze stref umiarkowanych półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Hordeum vulgare L.. 17 października 2012 r. tygodnik Nature poinformował, że brytyjscy naukowcy rozszyfrowali genom jęczmienia.
    Cesarstwo Tang ok. 700 r.

    Dynastia Tang (chiń.: 唐朝; pinyin: Táng Cháo; tʰɑ̌ŋ tʂʰɑ̌ʊ; język średniochiński: dhɑng) (18 czerwca 618 – 1 czerwca 907) – dynastia cesarska w Chinach, następczyni dynastii Sui i poprzedniczka Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw. Została założona przez ród Li (李), który przechwycił władzę w czasie upadku dynastii Sui. Rządy dynastii zostały na krótko przerwane przez tzw. drugą dynastię Zhou (8 października 690 – 3 marca 705), kiedy to tron objęła cesarzowa Wu Zetian, pierwsza i jedyna kobieta bezpośrednio (a nie np. jako regentka) rządząca Chinami.

    Ouyang Xiu (chiń. upr.: 欧阳修; chiń. trad.: 歐陽脩; pinyin: Ōuyáng Xiū; Wade-Giles: Ou-yang Hsiu; imię pośmiertne: chiń. upr.: 文忠; pinyin: Wénzhōng; dosł. „Kulturalny i Lojalny”; (ur. 1007 – zm. 22 września 1072) – jeden z największych uczonych chińskich, człowiek renesansu epoki Song: polityk, poeta i historyk. Jeden z „ośmiu wielkich mistrzów prozy epok Tang i Song", autor wielkiej kroniki Xin Tang Shu, znaczący autor poezji fu, shi i ci, ucieleśnienie chińskiego ideału polityka-filozofa-literata.Kolokazja jadalna, taro (Colocasia esculenta) – gatunek rośliny z rodziny obrazkowatych (Araceae). Ma liczne synonimy: taro, kolokazja, kleśnica, kleśniec jadalny, kleśnica jadalna. Preferuje tereny podmokłe. Wywodzi się zapewne z Azji Południowo-Wschodniej (Wielkie Wyspy Sundajskie), rozprzestrzeniona w Polinezji i na Wyspach Hawajskich, a w czasach współczesnych także w Afryce i Amerykach.

    Dynastia Tang, ze stolicą w Chang’an (dzis. Xi’an), ówcześnie największym miastem świata, jest uważana za najświetniejszy okres dawnej kultury chińskiej, równy lub przewyższający czasy wcześniejszej dynastii Han, pamiętanej jako złoty wiek kosmopolitycznej kultury. Kampanie wojenne pierwszych cesarzy zajęły terytoria większe od hanowskich, dorównując zasięgiem późniejszym dynastiom Yuan i Qing. Przeprowadzone w VII i VIII w. dwa spisy ludności wykazały, że w cesarstwie mieszkało w zarejestrowanych gospodarstwach domowych ok. 50 milionów ludzi.

    Automat sprzedający (automat vendingowy, ang. vending machine) – urządzenie służące do sprzedaży samoobsługowej. Można wyróżnić automaty sprzedające towary i usługi.Ma Jun (chiń. upr.: 马钧; chiń. trad.: 馬鈞; pinyin: Mǎ Jūn; Wade-Giles: Ma Chün fl. 220–265 ) znany także jako Deheng (徳衡) – chiński wynalazca, inżynier mechanik, urzędnik państwowy w epoce Trzech Królestw. Jego najważniejszym wynalazkiem był wóz wskazujący południe, rodzaj mechanicznego kompasu na wozie, który wyposażony był w mechanizm różnicowy, urządzenie przekazujące jednakowy moment siły na koła obracające się z różną prędkością.

    Mając oparcie w licznej ludności, władcy byli w stanie stworzyć zawodowe i poborowe armie, liczące setki tysięcy żołnierzy i konkurować z nomadycznymi państwami o dominację w Azji Środkowej i panowanie nad szlakiem jedwabnym. Wiele państw i królestw płaciło trybut dworowi tangowskiemu, a dynastia podbiła też szerokie obszary, nad którymi rozciągnęła pośrednią kontrolę poprzez system protektoratów. Tangowie, oprócz kontroli politycznej, wywierali też ogromny wpływ kulturowy na sąsiadujące kraje, takie jak Korea, Japonia i Wietnam.

    Zatoka Perska (per. خليج فارس – Chalidż-e Fars, arab. الخليج العربي – Al-Chalidż al-Arabi) – zatoka Morza Arabskiego, wcinająca się między Półwysep Arabski a wybrzeże Iranu. Tradycyjnie nazywana jest zatoką, ale ze względu na jej powierzchnię (233 000 km²) można by ją uznać także za morze śródlądowe. Z Morzem Arabskim połączona jest poprzez Cieśninę Ormuz i Zatokę Omańską.Skala mapy (czasem używany jest również termin podziałka mapy) – stosunek wielkości liniowych rozmiarów modelu Ziemi, dla jakiego opracowano odwzorowanie kartograficzne danej mapy, do rzeczywistej wielkości tych rozmiarów.

    Czasy dynastii Tang były głównie okresem rozwoju i stabilizacji, z wyjątkiem powstania An Lushana i czasów upadku rządu centralnego pod koniec dynastii. Podobnie jak Sui, Tangowie utrzymywali system służby publicznej złożonej z uczonych-urzędników rekrutowanych drogą oficjalnych egzaminów i rekomendacji na stanowisko. System ten stracił na ważności wraz ze wzrostem roli gubernatorów wojskowych, zwanych jiedushi, w IX wieku. Kultura chińska rozkwitała i rozwijała się w okresie Tang – szczególnie poezja chińska, dla której był to „złoty wiek”. Wśród wielu wybitnych poetów należy wspomnieć uznanych za największych: Li Baia i Du Fu; wśród malarzy wspomnieć warto o Han Ganie, Zhang Xuanie i Zhou Fangu. Publikowano encyklopedie, teksty geograficzne i kompilowano obszerne dzieła historyczne. Wzorem dla okolicznych krajów stał się tangowski kodeks prawny.

    Wentylator – (sprężarka) to maszyna przepływowa do transportowania powietrza z otoczenia do pomieszczenia lub odwrotnie,oraz innych gazów przez urządzenia technologiczne poprzez przewody, w której przyrost ciśnienia statycznego ze strony ssawnej jest wiekszy ze strony tłocznej (nie przekracza 13 kPa), a cała energia gazu jest zawarta w jej składowej kinetycznej.Xiongnu (chiń.: 匈奴) – azjatycki lud koczowniczy i założona przez niego konfederacja koczowniczych plemion, u szczytu potęgi w II i I w. p.n.e. sprawująca zwierzchnictwo nad terenami dzisiejszej Mongolii, południowo-zachodniej Syberii, Azji Środkowej, Mandżurii oraz Mongolii Wewnętrznej, Sinciangu i Gansu.

    Wśród licznych wynalazków tej epoki, do rozpowszechnienia wiedzy przyczynił się wynalazek druku całostronicowego. Buddyzm stał się potężną siłą w kulturze chińskiej i znacząco wzrosła rola jego rodzimych, chińskich sekt. Równocześnie jednak, pod koniec dynastii nastąpiły największe prześladowania buddyzmu w Chinach, w wyniku czego stracił on na znaczeniu. Osłabienie władzy centralnej i rządu w IX w. nie przełożyło się na upadek kulturowy i sztuka rozwijała się nadal bardzo bujnie. Osłabiony rząd centralny wycofał się z aktywnej polityki ekonomicznej, ale chińskie interesy handlowe były podtrzymywane i wymiana handlowa toczyła się nadal.

    Dunhuang (chiń.: 敦煌; pinyin: Dūnhuáng) – miasto na prawach powiatu w Chinach, w prowincji Gansu, usytuowane w oazie; ok. 150 tys. mieszkańców. W przeszłości stacja na jedwabnym szlaku.Sfera armilarna (znana też jako sferyczne astrolabium) – przyrząd astronomiczny, będący modelem sfery niebieskiej, służący do wyznaczania rektascensji i deklinacji.

    Spis treści

  • 1 Historia
  • 1.1 Ustanowienie
  • 1.2 Administracja i polityka
  • 1.2.1 Wczesne reformy
  • 1.2.2 Egzaminy urzędnicze
  • 1.2.3 Religia i polityka
  • 1.2.4 Podatki i spisy ludności
  • 1.3 Polityka zagraniczna i wojskowa
  • 1.3.1 Protektoraty i państwa trybutarne
  • 1.3.2 System służby wojskowej
  • 1.3.3 Rejony Zachodnie i tureckie
  • 1.3.4 Korea i Japonia
  • 1.4 Kultura i handel
  • 1.4.1 Szlak Jedwabny
  • 1.4.2 Handel morski i porty
  • 1.4.3 Uzurpacja Wu Zetian
  • 1.4.4 Panowanie cesarza Xuanzonga
  • 1.5 Upadek
  • 1.5.1 Powstanie An Shi
  • 1.5.2 Odbudowa potęgi dynastii
  • 1.5.3 Upadek
  • 2 Kultura i społeczeństwo
  • 2.1 Rozrywki w epoce Tang
  • 2.2 Stolica dynastii – Chang’an i inne ważne ośrodki miejskie
  • 2.3 Literatura
  • 2.4 Herbata, żywność i inne produkty codziennego użytku
  • 3 Nauka, technologia, i medycyna
  • 3.1 Inżynieria
  • 3.2 Druk całostronnicowy
  • 3.3 Medycyna
  • 3.4 Kartografia
  • 3.5 Alchemia, wykorzystanie gazów i klimatyzacja
  • 4 Historiografia
  • 5 Uwagi
  • 6 Przypisy
  • 7 Bibliografia
  • 8 Dodatkowe lektury
  • 9 Linki zewnętrzne
  • Późniejsza dynastia Liang (chiń. upr.: 后梁; chiń. trad.: 後梁; pinyin: Hòu Liáng) – krótkotrwałe państwo powstałe w północnych Chinach po upadku dynastii Tang, jedna z Pięciu Dynastii.Ludy tureckie (także turkijskie, turkskie, turskie, turańskie) – rodzina ludów wspólnego pochodzenia i kultury, posługujących się językami tureckiej rodziny językowej. Zamieszkują rozległe terytoria ciągnące się pasem od Azji Mniejszej przez Kaukaz, Azję Środkową i południową Syberię (pas ten ogólnie pokrywa się z Wielkim Stepem) aż niemal po Czukotkę oraz liczne izolowane terytoria w Europie wschodniej, na Bliskim Wschodzie i w Chinach. Ludy tureckie liczą dziś około 150 milionów ludzi.

    Historia[]

    Ustanowienie[]

    Cesarz Taizong (r. 626–649) podejmuje na dworze Ludongzana, ambasador Tybetu; obraz Yan Libena (600–673) z roku 641

    Ród Li (李) należał do arystokracji z północnego zachodu Chin, która stanowiła większość warstwy rządzącej za czasów Sui. Matka cesarza Yangdi z dynastii Sui była siostrą matki założyciela dynastii Tang, czyli ci dwaj cesarze z kolejnych dynastii byli kuzynami pierwszego stopnia. Li Yuan (późniejszy cesarz Gaozu z dynastii Tang, 618–626) nosił tytuł diuka Tang i był byłym gubernatorem Taiyuanu, w czasie gdy inni wysocy urzędnicy walczyli z przywódcami bandytów w okresie upadku dynastii Sui (po części spowodowanego niepowodzeniami w wojnie z Goguryeo). Wykorzystując prestiż, jakim się cieszył, oraz swoje doświadczenie wojskowe, rozpoczął on rebelię, w czym wspomagali go syn i córka, księżniczka Pingyuan (zm. 623), która także zorganizowała własne oddziały, nad którymi objęła dowództwo. W 617 Li Yuan zajął Chang’an i objął regencję w imieniu małoletniego cesarza Sui Gongdi, który w rzeczywistości był jego marionetką, a cesarza Yangdi zmusił do przejścia na polityczną emeryturę (tzw. Taishang Huang „cesarz-ojciec” obecnego cesarza). Gdy cesarz Yangdi został zamordowany przez swego generała Yuwen Huaji (zm. 619), 18 czerwca 618 Li Yuan ogłosił się cesarzem nowej dynastii: Tang.

    Patriarcha Antiochii – tradycyjny tytuł przysługujący biskupowi Antiochii, jeden z patriarchów w Kościołach Wschodnich. Z czasem doszło do podziałów i powstaniu kilku odrębnych stolic patriarszych.Kodeks (z łac. codex: księga, spis) – akt normatywny zawierający logicznie usystematyzowany zbiór przepisów regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych. Obecnie w Polsce kodeksy są wydawane w formie ustaw; w II RP kilka kodeksów wydano w formie rozporządzenia z mocą ustawy. Kodeks może mieć moc prawną równą ustawie zwykłej (tak jest obecnie w polskim prawie), ale w niektórych systemach prawnych jego pozycja może być wyższa, wskutek czego przepisy innych ustaw sprzeczne z kodeksem podlegają uchyleniu. Normy kodeksowe, nawet jeśli są równe innym ustawom, mają jednak szczególne znaczenie ze względu na kompleksowość normowanych spraw i proces interpretacji przepisów.

    Li Yuan rządził do 626, kiedy to jego syn Li Shimin, książę Qin, zmusił go do abdykacji. Li Shimin dowodził wojskiem od wieku lat 18. Był znany ze swych skutecznych szarży kawaleryjskich, świetnie posługiwał się łukiem, mieczem i włócznią. Koło Luoyangu, w bitwie pod Hulao 28 maja 621, pobił silniejszą liczebnie armię Dou Jiande (573–621). Obawiając się zamachu, Li Shimin 2 lipca 626 urządził zasadzkę, znaną jako incydent pod bramą Xuanwu, i zamordował swych dwóch braci, Li Yuanji (ur. 603) i następcę tronu – Li Jianchenga (ur. 589). Wkrótce potem ojciec abdykował na jego rzecz i Li Shimin zajął tron, przechodząc do historii pod swym imieniem świątynnym jako cesarz Tang Taizong (唐太宗).

    Drzeworyt – technika graficzna należąca do druku wypukłego. Drzeworytem nazywa się również odbitkę uzyskaną tą techniką.Klęska głodu (także: głód) – rozpowszechniony na pewnym obszarze niedobór żywności, powodujący niedożywienie lub śmierć głodową dużej liczby ludności.

    Aczkolwiek zabijając swych braci i pozbawiając ojca tronu, Taizong pogwałcił podstawowe zasady konfucjańskie, w szczególności nabożności synowskiej, okazał się jednak władcą bardzo sprawnym i umiejącym korzystać z dobrych rad najmędrszych członków swej rady. W 628 urządził ku czi ofiar wojny buddyjskie nabożeństwo, a w 629 nakazał wznieść klasztory buddyjskie na pobojowiskach głównych bitew, by mnisi mogli modlić się za poległych po obu stronach. W wyniku kampanii przeciw wschodniemu kaganatowi tureckiemu, Li Jing (571–649), sławny dowódca tangowski, który potem został wielkim kanclerzem, rozbił siły Göktürków i pochwycił ich władcę kagana Illiga. W wyniku tego zwycięstwa, Turkuci uznali Taizonga za swego kagana, i w ten sposób Syn Nieba został Wielkim Chanem (Tian Kehan, 天可汗).

    Cesarz Gaozong z dynastii Tang – trzeci władca tej dynastii, panujący w latach 649-683 (pod koniec jego życia faktyczną władzę sprawowała jego żona, cesarzowa Wu Zetian).Amoghawadżra ((ur. 707, zm. 774) skt. Amoghavajra chiń. Bukong (不空); kor. Pulkong ( ); jap. Fukū ( ); wiet. Bất Không, Bất Không Kim Cang. Chiń. Zhizang (智藏); kor. Chijang ( ); jap. Chizō ( ); wiet. Trí Tạng; pol. Skarbnica Poznania lub Skarbnica Mądrości (chiń. zhi = skt jñāna). Chiń. Emuqubazhe/Emuqubasheluo Chiń. Bukong Jingang (不空金剛); kor. Pulkong Kŭmgang ( ); jap. Fukūkongō ( ); wiet. Bất Không Kim Cương ) — indyjski mnich buddyjski i tłumacz.

    Administracja i polityka[]

    Portret cesarza Yanga z dynastii Sui, zamówiony w roku 643 przez cesarza Taizonga, autorstwa Yan Libena (600–673)

    Wczesne reformy[]

    Taizong podjął próbę rozwiązania problemów administracyjnych, które gnębiły wcześniejsze dynastie. W tym celu, opierając się na kodeksie dynastii Sui, wydał zbiór praw. Kodeks tangowski stał się wzorem prawodawstwa dla przyszłych dynastii chińskich, naśladowały go także sąsiadujące państwa (Wietnam, Korea i Japonia). Najwcześniejszy zachowany kodeks został ustanowiony w roku 653; podzielony na 500 artykułów, wylicza rozmaite rodzaje przestępstw i kar, jak 10 uderzeń lekkim kijem, 100 uderzeń ciężkim kijem, wygnanie, kara więzienia i egzekucja. Prawo wyraźnie różnicowało surowość kary za takie same przestępstwa w zależności od pozycji winnego w hierarchii społecznej i politycznej. Przykładowo, inną karę wymierzano za zabójstwo pana przez sługę lub stryja przez bratanka, niż za zabójstwo sługi przez pana lub bratanka przez stryja. Kodeks tangowski został w większości zachowany w późniejszych zbiorach praw, np. we wczesnomingowskim kodeksie z 1397, aczkolwiek niektóre elementy podlegały znaczącym rewizjom, np. przepisy dotyczące prawa kobiet do dziedziczenia własności zostały znacząco poprawione w czasach dynastii Song (960–1279).

    Reinkarnacja (również: metempsychoza, transmigracja; łac. re+in+caro, carnis - ponowne wcielenie) – pogląd, według którego dusza (bądź świadomość) po śmierci ciała może wcielić się w nowy byt fizyczny. Np. dusza jednego człowieka może przejść w ciało nowonarodzonego dziecka lub zwierzęcia czy nawet według niektórych poglądów rośliny. Samo słowo reinkarnacja jest zestawieniem dwóch członów: inkarnacja (wcielenie) i przedrostka re (oznaczającego powtórzenie czegoś). Dosłownie więc reinkarnacja oznacza powtórne wcielenie.Usman ibn Affan (arab. عثمان بن عفان ) (ur. 574 w Mekce - zm. 17 lipca 656 w Medynie) - trzeci "kalif prawowierny". Kalifem został wybrany w 644 roku przez specjalną sześcioosobową radę i pozostał nim do końca życia. W trakcie jego panowania Arabowie zdobyli większą część Egiptu, Persji, Cypr, oraz część Kaukazu. Na stanowisku kalifa zastąpił go Ali ibn Abi Talib. Na jego rozkaz i za jego panowania skompilowano wersję Koranu. Często oskarżany był o nepotyzm. Został zabity przez buntowników i pochowano go w Medynie.

    Rząd Tangów posiadał trzy departamenty (省, shěng), odpowiedzialne odpowiednio za projektowanie, ocenę i wdrażanie projektów politycznych. Ponadto istniało sześć ministerstw (部, bù), podlegających wydziałowi odpowiedzialnemu za wdrażanie polityki, każde z oddzielnym zestawem zadań do wykonania. Personel zatrudniony w tych instytucjach (trzech departamentach i sześciu ministerstwach) obejmował osoby odpowiedzialne za administrację, finanse, ceremonie, wojskowość, sprawiedliwość i prace publiczne, tworząc system, który był następnie wykorzystywany aż do końca ery imperialnej i upadku dynastii Qing (1644–1912). Chociaż założyciele dynastii Tang odwoływali się do chwalebnych przykładów z czasów hanowskich, ich system administracyjny był zasadniczo oparty na wzorach z czasów dynastii Południowych i Północnych. Między innymi kontynuowano system wojsk milicyjnych fubing z czasów północnej dynastii Zhou (557–581), a także system żołnierzy-rolników, którzy służyli na zmianę w stolicy lub na granicy, a w międzyczasie uprawiali ziemię, dopóki nie otrzymali należącego im się po dłuższym czasie nadania. Zachowano także, z kilkoma modyfikacjami, system równego pola (juntian) Północnej dynastii Wei (386–534).

    Egzaminy urzędnicze (chin. upr. 科举; chin. trad. 科舉; pinyin kējǔ) – tradycyjny system państwowych egzaminów urzędniczych w cesarskich Chinach. Wprowadzony w 596 roku, przetrwał niemal do końca cesarstwa.Persowie – starożytny lud pochodzenia irańskiego, współcześnie zaś naród zamieszkujący głównie obszar Iranu (dawniej znanego jako Persja).
    Tangowski pozłacany kubek ze srebrnym uchem, zdobiony motywem kwiatowym

    Aczkolwiek w celu szacowania wysokości podatków, rządy centralny i prowincjonalne gromadziły ogromne zbiory dokumentów dotyczących własności ziemi, prywatne spisy i podpisywane umowy stały się powszechne wśród zamożnych i wykształconych warstw społeczeństwa tangowskiego. Dokumenty te miały swoje własne numery i były podpisane przez świadków i skrybów, by mogły służyć jako dowód legalności własności w przypadku sprawy sądowej. Pierwsze tego typu dokumenty pojawiły się już za czasów dynastii Han, a za późniejszych dynastii upowszechnił się i zakorzenił w chińskiej kulturze literackiej specyficzny język prawny tych kontraktów.

    Tybetańczycy (tyb.: བོད་པ།་ Wylie: Bod pa; chin. 藏族, pinyin: Zàng Zú) - naród zamieszkujący głównie Wyżynę Tybetańską, po inwazji chińskiej i aneksji Tybetu w 1951 r. stanowią obecnie mniejszość narodową w zachodnich Chinach (4,8 mln 1994 r.). Tybetańczycy zamieszkują również prowincje Qinghai, Syczuan, Gansu, Junnan oraz Indie (historyczny region Ladakh, zwany też niekiedy Tybetem Zachodnim, Sikkim oraz liczne skupiska emigracyjne w stanie Himachal Pradesh, w tym obecna siedziba XIV Dalajlamy Dharamsala), Nepal i Bhutan. Pod względem antropologicznym zaliczani są do rasy mongoloidalnej. Mówią językami tybetańskimi należącymi do tybeto-birmańskiej gałęzi rodziny chińsko-tybetańskiej. Posługują się pismem tybetańskim. Wyznają w większości buddyzm tybetański. Głównymi ośrodkami kultu religijnego są Lhasa i Xigazê.Dżonka - dalekowschodni niewielki statek drewniany bez stępki, przeważnie 1-, 2- lub 3-masztowy, o charakterystycznych wielokątnych żaglach przypominających wachlarz, plecionych z włókien roślinnych, zaopatrzonych w liczne, poziome usztywniające listwy biegnące promieniście w poprzek całego żagla. Wykorzystywany w transporcie rzecznym i przybrzeżnym, w rybołówstwie, a czasami także jednocześnie jako miejsce zamieszkania całej rodziny. Nośność największych dżonek (pięciomasztowych) sięga około 600 ton. Obecnie pływające dżonki niewiele różnią się od tych sprzed kilku wieków. Jednostka charakterystyczna dla wybrzeży całej wschodniej Azji od Japonii po Filipiny (bez Rosji).

    Centrum potęgi politycznej Tangów mieściło się w ich stolicy Chang’anie, gdzie znajdował się obszerny pałac cesarski, a cesarz przyjmował i gościł emisariuszy politycznych. Muzyka, zawody sportowe, akrobaci, poezja, malarstwo i przedstawienia teatralne dostarczały im rozrywki. Stolica „cierpiała” też na nadmiar bogactw i zasobów. Gdy urzędnicy prefekturalni przybyli w 634, by złożyć swój coroczny raport o stanie zarządzanych przez nich terytoriów, cesarz Taizong zorientował się, że brakuje odpowiednich kwater, by ich wszystkich przyjąć i że konieczne jest wynajęcie pokoi u kupców. Nakazał więc urzędnikom municypalnym z wydziału budowlanego, zbudowanie w stolicy każdemu przyjezdnemu urzędnikowi jego prywatnego domu.

    Spółgłoska nosowa miękkopodniebienna – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczanej symbolem: [ŋ].Fenghuang (chiń. 鳳凰, pinyin: Fènghuáng; jap.: 鳳凰 hōō; kor.: 봉황 bonghwang; wiet.: Phượng Hoàng); w języku polskim: Chiński feniks.
    Tangowska figurka urzędnika w tradycyjnym chińskim stroju, z pokrytej szkliwem ceramiki sancai. Jego strój składa się z wysokiego kapelusza, zewnętrznej szaty o szerokich rękawach, przewiązanej szerokim pasem, ozdobionym z przodu kwadratowym „fartuszkiem”; nad butami o kwadratowych noskach widać rąbek białej szaty spodniej. W dłoniach trzyma tabliczkę, gotów do złożenia raportu swym przełożonym

    Egzaminy urzędnicze[]

    Podobnie jak poprzednia dynastia, Sui, Tangowie porzucili system dziewięciu rang na rzecz szerokiej służby cywilnej. Studenci szkoły konfucjańskiej mogli przystępować do egzaminów urzędniczych, po zdaniu których mogli być nominowani na stanowiska urzędnicze we władzach lokalnych, prowincjonalnych lub centralnych. Egzaminy były dwojakiego typu, mingjing ([kandydat] oświecony w klasykach) i jinshi ([kandydat] zaprezentowany jako uczony). Mingjing opierały się na klasykach konfucjańskich, sprawdzając znajomość szerokiej gamy tekstów przez kandydata. Jinshi, polegające na napisaniu esejów w odpowiedzi na pytania dotyczące kwestii rządów i polityki, sprawdzały nie tylko wiedzę, lecz też umiejętność wyrażania się na piśmie, a tym komponowania wierszy. Kandydatów oceniano także ze względu na ich prezencję, sposób wysławiania się i zachowania się oraz umiejętności kaligraficzne. Wszystkie te kryteria podlegały bardzo subiektywnym ocenom i dawały przewagę członkom zamożnych elit, ponieważ ubożsi kandydaci nie mieli okazji, ani środków, aby uczyć się eleganckiej retoryki, czy wytwornej kaligrafii. Powodowało to poważną dysproporcję między liczbą urzędników pochodzących z rodzin arystokratycznych a liczbą pozostałych kandydatów. Zasadniczo egzaminy otwarte były dla wszystkich mężczyzn, których ojcowie nie pochodzili z warstwy kupieckiej lub rzemieślniczej; szlachetne pochodzenie i zamożność nie były konieczne, by otrzymać rekomendację. Rząd tangowski ustanowił państwowe szkoły i wydał standardowe wersje konfucjańskiego pięcioksięgu, z wybranymi komentarzami, by promować edukację w duchu konfucjańskim.

    Kofun (jap. 古墳時代, Kofun-jidai) – okres w historii Japonii przypadający na lata - w zależności od źródeł - pomiędzy 250 a 538, 300 a 562 n.e. lub ogólnie od II drugiej połowy III w. do I połowy VII w.Kitanowie – koczowniczy lud azjatycki, który w X wieku zdominował obszar rozciągający się od Korei na wschodzie do Ałtaju na zachodzie i podbijając część północnych Chin ustanowił Dynastię Liao (907-1125). Od nazwy tego ludu pochodzi "Kataj", jedna ze starszych nazw Chin w językach europejskich.

    Tego typu system konkursowy stworzono, by zaangażować do służby państwowej najwybitniejsze jednostki. Ponadto – a dla władców tangowskich był to nawet większy problem – umożliwiał on stworzenie korpusu służby państwowej, złożonego z urzędników nieposiadających własnego, terytorialnego lub rodzinnego, źródła siły politycznej. Cesarze wiedzieli bowiem, że uzależnienie cesarstwa od potężnych rodów arystokratycznych lub wojskowych może wpływać destabilizująco na państwo. Tangowski kodeks prawny nakazywał równy podział majątku między legalnych potomków, co zwiększało nieco ruchliwość społeczną i zapobiegało przekształceniu się potężnych urzędników dworskich w arystokrację ziemiańską dzięki primogeniturze. W efekcie, ci uczeni-urzędnicy posiadali wysoki status w swoich lokalnych społecznościach i rodzinach, ale także podzielali wartości, które łączyły ich z dworem cesarskim. Od czasów tangowskich, aż do końca dynastii Qing, ci uczeni-urzędnicy funkcjonowali jako pośrednicy między niższymi warstwami społeczeństwa a rządem. Pełen potencjał szeroko wdrożonego systemu egzaminacyjnego nie został wykorzystany, aż do czasów dynastii Song, kiedy zorientowani na osiągnięcia urzędnicy w większości porzucili arystokratyczne obyczaje i określali swój status społeczny poprzez uczestnictwo w systemie egzaminów. Wykorzystany na niewielką skalę za czasów Sui i Tang system egzaminacyjny, stał się narzędziem dla pierwszych cesarzy dynastii Song, którzy obawiając się ambitnych generałów, bardzo rozbudowali cywilny pion administracji i związany z nim system szkolno-egzaminacyjny. Trzeba jednak podkreślić, że to właśnie dynastie Sui i Tang zinstytucjonalizowały i położyły podwaliny pod opartą na egzaminach służbę cywilną i nową elitę, w postaci klasy uczonych-urzędników rekrutujących się spośród absolwentów tych egzaminów.

    Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.Syr-daria (w starożytności Jaksartes) – rzeka w Uzbekistanie, Tadżykistanie i Kazachstanie. Długość 2212 km, powierzchnia dorzecza 219 tys. km².
    Cesarz Tang Xuanzong w szacie i nakryciu głowy konfucjańskiego uczonego

    Religia i polityka[]

    Religia od samego początku odgrywała ważną rolę w polityce tangowskiej. Li Yuan, dążąc do pozyskania większego poparcia, powoływał się na swoje pochodzenie od taoistycznego mistrza Laozi (VI w.p.n.e.). Starający się o urzędy zwracali się do buddyjskich mnichów, by ci składali za nich publiczne modły, w zamian za dary i donacje, gdy dana osoba została wybrana. Przed prześladowaniami buddyzmu w IX w., zarówno buddyzm, jak i taoizm cieszyły się przychylnością dworu; cesarz Tang Xuanzong (panował 712–56) zapraszał mnichów i kapłanów obu religii na swój dwór. Równocześnie, cesarz ten uhonorował starożytnego mistrza Laozi, nadając mu zaszczytne tytuły, napisał komentarz do jego księgi, ustanowił szkołę, która miała przygotowywać kandydatów do taoistycznych egzaminów i zwrócił się do indyjskiego mnicha Vadżrabodhiego (671–741) o odprawienie ceremonii tantrycznych, by odpędzić suszę, która panowała w 726. W 742 cesarz Xuanzong osobiście trzymał kadzielnicę podczas ceremonii, którą dla zapewnienia tangowskim armiom zwycięstwa odprawił cejloński mnich Amoghawadżra (705–74).

    Automat - urządzenie, maszyna lub ich zestaw, wykonujące samoczynnie cykl czynności lub operacji określony konstrukcją lub programem, niewymagające bezpośredniego udziału człowieka.Iran (pers. ايران – Irān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

    Religia odgrywała rolę w polityce, ale polityka też grała rolę w religii. W 714 cesarz Xuanzong zakazał sklepom i przekupniom w Chang’anie sprzedaży kopii sutr buddyjskich, powierzając mnichom klasztorów buddyjskich wyłączne prawo do dystrybucji sutr członkom laikatu. Z drugiej strony, rok wcześniej, w 713, ten sam cesarz zlikwidował nader zyskowny „Niewyczerpany Skarbiec”, prowadzony przez jeden z głównych buddyjskich klasztorów w mieście. Klasztor ten zgromadził wielkie ilości monet, jedwabiu i innych skarbów, które wielu grzeszników zostawiało na terenie świątyni jako datki. Aczkolwiek klasztor szczodrze rozdawał swe dary, cesarz, stawiając zarzut oszukańczych operacji bankowych, zlikwidował skarbiec na mocy specjalnego edyktu, zajął majątek i rozdysponował go między inne klasztory taoistyczne i buddyjskie, część zużywając na remonty hal, posągów i sal, a także mostów w mieście.

    Szarwark – przymusowe świadczenie nakładane na ludność wiejską w postaci robót publicznych, głównie na rzecz budowy i utrzymania dróg, mostów, wałów przeciwpowodziowych i urządzeń wodnych.Tang Taizong (唐太宗), (ur. 23 stycznia 599 – zm. 649 r.), jego osobiste imię to Lǐ Shìmín 李世民, był drugim cesarzem z chińskiej dynastii Tang, panującym od 626 do 649. Na ogół jest uważany za jednego z największych, o ile nie największego cesarza w całej chińskiej historii. Stanowił on miarę, do której porównywano wszystkich innych cesarzy. Za czasów jego rządów Chiny Tangów prosperowały ekonomicznie i militarnie. Pośmiertnie otrzymał imię Wen Huangdi (文皇帝).

    Podatki i spisy ludności[]

    Mężczyzna pasący konie, autorstwa Han Gana (706–783), artysty na dworze cesarza Xuanzonga

    Rząd dynastii Tang podjął próbę sporządzenia dokładnego spisu ludności imperium, głównie w celach podatkowych i poboru do wojska w poszczególnych regionach. Wczesny rząd tangowski ustanowił dla każdego gospodarstwa domowego stosunkowo niski wymiar podatków pobieranych w zbożu i tkaninach. Celem tego było zachęcenie rodzin, by rejestrowały się jako płacące podatki, a nie starały się unikać kontaktów z administracją. Dzięki temu rząd dysponował dokładnymi spisami podatników. W spisie z 609, urzędnicy określili populację cesarstwa na ok. 9 mln gospodarstw domowych, czyli ok. 50 mln osób. Podobny wynik, także ok. 50 mln, wykazał spis z 742. Według Patricii Ebrey, nawet jeśli dość znaczna grupa ludności uniknęła rejestracji podczas spisów podatkowych, liczba ta oznacza, że populacja Chin nie wzrosła znacząco od czasów dynastii Han (przeprowadzony przez tę dynastię spis w 2 r.n.e. wykazał ok. 58 mln ludzi). Nie zgadza się z tym S.A.M. Adshead, twierdząc, że populacja Chin w 750 roku liczyła ok. 75 mln.

    Czamowie (język wietnamski: người Chăm) – naród zamieszkujący Czampę – państwo historyczne istniejące od II do XIX w. na terenie obecnego Wietnamu Środkowego. Obecnie mniejszość etniczna zamieszkująca w Wietnamie (133 tys.), Kambodży (317 tys.), Malezji (10 tys.) i Tajlandii (4 tys.). Kilka tysięcy Czamów jest także rozproszone po świecie, głównie w USA i Francji. Posługują się językiem czamskim, należącym do grupy malajo-polinezyjskiej.Wutai Shan (chiń. 五台山, pinyin: Wǔtái Shān = Góra Pięciu Tarasów) – góra w Chinach, w prowincji Shanxi, na obrzeżach miasteczka Taihuai (太坏, Tàihuài), o wysokości 3 058 m n.p.m. W tradycji chińskiej zaliczana jest do czterech świętych gór buddyzmu. Zachowały się tu kompleksy świątyń buddyjskich, w 2009 roku wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

    Według tangowskiego spisu z 754, cesarstwo obejmowało 1859 miast, 321 prefektur i 1538 powiatów. Choć za czasów dynastii wiele miast bardzo się rozwinęło i osiągnęło znaczne rozmiary, większość populacji (80-90%) zamieszkiwała tereny rolniczo-wiejskie. Za czasów panowania Tangów doszło do ogromnej zmiany w rozmieszczeniu ludności: na początku 75% zamieszkiwało północne Chiny, podczas gdy pod koniec panowania, ludność dzieliła się mniej więcej po równo pomiędzy północ i południe.

    Herbata chińska (Camellia sinensis (L.) Kuntze) – gatunek rośliny z rodziny herbatowatych. Jej liście i pączki wykorzystywane są do przygotowania napoju - herbaty. Pochodzi prawdopodobnie z gór na pograniczu Chin, Indii i Mjanmy, lecz obecnie jest rośliną uprawną i nie występuje w stanie dzikim.Jian (chiń. upr.: 剑; chiń. trad.: 劍; pinyin: jiàn) to długi, jednoręczny, obosieczny miecz chiński używany od przeszło 2500 lat. Najstarsze źródła opisujące miecz pochodzą z VII w. p.n.e. z Okresu Wiosen i Jesieni (tzw. miecz Goujiana, władcy królestwa Yue). Historyczne miecze miały od 45 do 80 cm długości. Obecne modele mają około 70 cm, a ich waga to ok. 700-900 gramów. Dla lepszego wyważenia do głowicy doczepiano podwójny pompon.

    Liczba ludności w Chinach nie wzrosła gwałtownie aż do czasów dynastii Song, kiedy to uległa podwojeniu, sięgając 100 milionów. Spowodowane było to rozszerzeniem upraw ryżu w środkowych i południowych Chinach, jak również wzrostem wydajności rolników, którzy wytwarzali więcej żywności i mogli ją dostarczać na rynki miejskie.

    Papier toaletowy to rodzaj papieru przeznaczony do utrzymywania higieny odbytu po defekacji oraz higieny genitaliów po oddaniu moczu.Dynastia Song (chiń.: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch’ao) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.

    Polityka zagraniczna i wojskowa[]

    Protektoraty i państwa trybutarne[]

    bas-relief z grobowca cesarza Taizonga, przedstawiający żołnierza z koniem z założonym skomplikowanym rzędem końskim; ok. 650 r.

    Okres 150 lat od początku VII do połowy VIII w. uważane są za szczytowy okres rozwoju cesarstwa tangowskiego. Za panowania cesarza Xuanzonga Chiny Właściwe przeżywały swój złoty wiek, kwitł handel na Jedwabnym Szlaku, a w granicach cesarstwa znajdowały się tak odległe kraje, jak znaczna część Indochin czy większość Azji Centralnej; Kaszmir nad granicą z Persją był chińskim protektoratem, a armie chińskie panowały nad Pamirem (dzisiejszy Tadżykistan).

    Mocz (łac. urina) - uryna, płyn wytwarzany w nerkach i wydalany z organizmu, zawierający produkty przemiany materii bezużyteczne lub szkodliwe dla ustroju.Czosnek pospolity, czosnek zwyczajny (Allium sativum L.) – gatunek byliny (w uprawie jako roślina dwuletnia lub jednoroczna) należący do rodziny amarylkowatych (podrodzina czosnkowych). Jest warzywem, przyprawą i rośliną leczniczą znaną zwykle tylko pod nazwą rodzajową, jako czosnek. Pochodzi z Azji Środkowej, skąd rozprzestrzeniony został jako roślina uprawna do Europy i północnej Afryki, z czasem trafił na inne kontynenty. Rozprzestrzeniany w postaci rozmnażanych wegetatywnie kultywarów, pochodzących od dziko rosnących w Azji południowo-zachodniej roślin, opisywanych jako gatunek Allium longicuspis Rgl.

    Wśród krajów, które płaciły Tangom trybut należy wymienić Kaszmir, Nepal, Hoten, Kuche, Kaszgar, Japonię, Koreę, Czampę i królestwa leżące w dolinach Amu- i Syr-darii. Nomadzi turkijscy zwracali się do cesarzy z dynastii Tang używając tytułu Tian Kehan (dosł. „niebiański chan”). Po stłumieniu w bitwie nad Issyk-kulem w 657 przez Su Dingfanga (591–667) wielkiej rebelii w Zachodnim Kaganacie Tureckim pod wodzą Helu-kagana (zm. 658), cesarz Gaozong ustanowił kilka nowych protektoratów pod komendą Generała-Protektora, które rozszerzały chińską sferę wpływów, aż po prowincję Herat w zachodnim Afganistanie. Generałowie-protektorzy mieli szerokie uprawnienia do działania bez konsultacji z władzami centralnymi, by móc szybko reagować na lokalne problemy. Po okresie rządów cesarza Xuanzonga, władza gubernatorów wojskowych (jiedushi) została bardzo zwiększona: m.in. otrzymali prawo do utrzymywania własnych armii, zbierania podatków i dziedziczenia tytułów; ten moment uznaje się za początek końca centralnej władzy dynastii.

    Języki tureckie albo turkijskie (dla wyraźniejszego odróżnienia od języka tureckiego będącego jedynie członkiem całej rodziny) - najliczniejsza podrodzina języków ałtajskich, obejmująca około 140 mln mówiących. Zamieszkują oni obszar Azji Mniejszej (Turcja), Zakaukazia (Azerbejdżan), Azji Środkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) i Syberii (Jakucja), a także Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze). Dzielą się na następujące grupy: bułgarską (dziś tylko język czuwaski), oguzyjską, kipczacką, karłucką czyli krachanidzką, północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański) i południowosyberyjską.Huai He (chin.: 淮河; pinyin: Huái Hé) – rzeka we wschodnich Chinach o długości 1094 km i powierzchni dorzecza 186 000 km², lewy dopływ Jangcy. Na całej swej długości płynie przez Nizinę Chińską. Duże wahania stanu wód, w okresie letnim zasilana opadami monsunowymi rozlewa się na szerokość ponad 20 km, prowadząc wtedy nawet do 20 tys. m³ wody/s. Rzeka płynie w obwałowaniach, w znacznej części powyżej poziomu otaczającej niziny, co powoduje katastrofalne powodzie (np. w 1938 roku – 600 tys. ofiar w ludziach). W latach pięćdziesiątych niebezpieczeństwo powodzi znacznie ograniczono, wykonując rozległe prace regulacyjne i budując liczne zbiorniki.

    System służby wojskowej[]

    W 737 cesarz Xuanzong zastąpił armią zawodową dawny system powoływania żołnierzy z poboru. Dotychczas żołnierze służyli trzy lata, po czym zastępował ich następny pobór; zawodowi żołnierze służący znacznie dłużej, byli lepiej wyćwiczeni i doświadczeni, a przez to bardziej efektywni. System ten był też tańszy: wydatki na ćwiczenie nowych rekrutów co trzy lata i transport ich na tereny pogranicza, poważnie obciążały budżet. Pod koniec VII w. żołnierze oddziałów fubing zaczęli porzucać służbę i domy, zapewnione im na podstawie tzw. „systemu równego pola”. Wzrost populacji i skupowanie ziemi przez bogatsze rody powodowało, że rodziny żołnierzy, na które powinno przypadać ok. 100 mu ziemi, w rzeczywistości posiadały jej dużo mniej. Zmagający się z trudnymi warunkami ekonomicznymi chłopi, a także zwykli włóczędzy, zaciągali się do armii, kuszeni ulgami podatkowymi i zwolnieniem z szarwarku, a także obietnicą przyznania ziemi i dachu nad głową dla rodzin, które decydowały się towarzyszyć im w służbie w regionach nadgranicznych. Do 742 liczebność armii tangowskiej wzrosła do ok. 500 000 żołnierzy.

    Księga Herbaty (chiń. upr.: 茶经; chiń. trad.: 茶經; pinyin: Chájīng), autorstwa Lu Yu, literata z czasów dynastii Tang, pierwsze całościowe dzieło poświęcone historii, uprawie i piciu herbaty.Skrobia – węglowodan, polisacharyd roślinny, składający się wyłącznie z merów glukozy połączonych wiązaniami α-glikozydowymi, pełniący w roślinach rolę magazynu energii.

    Rejony Zachodnie i tureckie[]

    Tangowski pozłacany dzban srebrny, w kształcie torby skórzanej, używanej przez północnych nomadów, ozdobiony motywem konia tańczącego z kubkiem wina w pysku, jak to robiły tresowane konie cesarza Xuanzonga

    Zarówno dynastia Sui, jak i Tang prowadziły bardzo skuteczne kampanie wojskowe przeciw nomadom stepów. Następnie Chińczycy musieli rozwiązać problem ludów tureckich, które stawały się dominującą grupą etniczną w Azji Środkowej. Aby zapobiec zagrożeniom ze strony Turków, władcy Sui umocnili nadgraniczne fortyfikacje oraz przyjmowali wysyłane misje handlowe i poselstwa z trybutem. Wydali również (w roku 597, 599, 614 i 617) cztery księżniczki dworu cesarskiego za przywódców klanów tureckich; podsycali także konflikty między różnymi grupami etnicznymi a Turkami. Także już w okresie Sui, Turcy stali się główną siłą militarną na usługach państwa chińskiego. Gdy w 605 Kitanowie rozpoczęli najazdy na północno-wschodnie Chiny, chiński generał poprowadził przeciwko nim dwudziestotysięczną armię złożoną z Turków, pomiędzy których rozdzielił, jako nagrodę, zdobyte kitańskie bydło i kobiety. Dwukrotnie, w latach 635 do 636, tangowskie księżniczki krwi wyszły za tureckich najemników, czy generałów w służbie chińskiej. Do 755 w armii tangowskiej służyło ok. 10 generałów tureckich. Choć większość wojsk tangowskich stanowiły oddziały fubing złożone z chińskich poborowych, większość oddziałów dowodzonych przez tureckich generałów, składała się z nie-Chińczyków i działała głównie na terenach zachodnich, gdzie wojsk fubing było niewiele. Część tych „tureckich” oddziałów składała się z Chińczyków Han, którzy przyjęli nomadyczny styl życia (ludy „zdesinizowane”).

    Sezam, łogowa (Sesamum L.) – rodzaj krótko żyjących bylin lub roślin jednorocznych z rodziny połapkowatych (sezamowatych), obejmujący, w zależności od ujęcia taksonomicznego, od 10 do 21 gatunków. Sezam indyjski jest jedną z najstarszych roślin oleistych uprawianych przez człowieka.Borneo – wyspa w Azji Południowo-Wschodniej, jedna z Wielkich Wysp Sundajskich. Największa wyspa Archipelagu Malajskiego i Azji, trzecia pod względem wielkości na świecie po Grenlandii i Nowej Gwinei.

    Około 626 wojna domowa w Chinach niemal całkiem wygasła – jeden z ostatnich chińskich przywódców sprzeciwiający się Tangom, Liang Shidu, został pokonany w 628 na pustyni Ordos; zakończywszy konflikty wewnętrzne, Tangowie rozpoczęli ofensywę przeciwko Turkom. W 630 ich armie zajęły Ordos, dzisiejszą Mongolię Wewnętrzną i południową Mongolię. Po tym zwycięstwie, cesarz Taizong przyjął tytuł Wielkiego Chana, a wiele ludów tureckich zaprzysięgło lojalność wobec niego i cesarstwa chińskiego (kilka tysięcy Turków zamieszkało nawet w stolicy Chin – Chang’anie). 11 czerwca 631 cesarz Taizong wysłał posłów z darami ze złota i jedwabiu do Xueyantuo, by przekonać ich do uwolnienia Chińczyków porwanych przez nich z terenów nadgranicznych w czasie wojen domowych podczas upadku dynastii Sui i ustanawiania Tang; poselstwo zakończyło się sukcesem i do Chin powróciło 80 tysięcy uwolnionych mężczyzn i kobiet.

    Przeciąganie liny – dyscyplina sportu polegająca na tym, że dwie drużyny ciągną jedną linę w dwa przeciwne kierunki. Popularna w Europie i USA na przełomie XIX i XX wieku.Islam (arab. الإسلام ; al-islām) – religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców po chrześcijaństwie. Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w niej objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.
    Strażnik grobowy (wushi yong), rzeźba z terakoty, dynastia Tang, pocz. VIII w.

    Podczas gdy Turcy osiedlali się w regionie Ordosu (na dawnych terenach Xiongnu), rząd tangowski rozpoczął ekspansję w środkowej części Wielkiego Stepu. Podobnie jak wcześniej dynastia Han, Tangowie, wspólnie ze swymi tureckimi sprzymierzeńcami, podbili i podporządkowali sobie Azję Środkową w latach 40. i 50. VII w. W okresie rządów cesarza Taizonga, podjęto wielkie wyprawy wojenne przeciwko Tuyuhun, Turfanowi, państwom Xiyu i Xueyantuo. Za panowania jego syna, cesarza Gaozonga, wojska chińskie dowodzone przez generała Su Dingfanga rozbiły kaganat Zachodnich Turkutów i wzięły do niewoli jego władcę Helu-kagana.

    Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.Japonia (jap. 日本, trb. Nihon lub Nippon) – państwo wyspiarskie usytuowane na wąskim łańcuchu wysp na zachodnim Pacyfiku, u wschodnich wybrzeży Azji, o długości 3,3 tys. km. Archipelag rozciąga się niemal południkowo (Japończycy utrzymują, że ich kraj ma kształt „trzydniowego Księżyca”) pomiędzy 45°33′ a 20°25′ stopniem szerokości północnej, od Morza Ochockiego na północy do Morza Wschodniochińskiego i Tajwanu na południu. Stolica Tokio jest usytuowana prawie dokładnie na tej samej szerokości geograficznej co Ateny, Pekin, Teheran i Waszyngton.

    Głównym konkurentem cesarstwa chińskiego w walce o dominację nad Azją Wewnętrzną i Środkową było królestwo Tybetu. Konflikt z nim usiłowano łagodzić zawierając strategiczne małżeństwa, takie jak księżniczki Wencheng (zm. 680) z królem Songcenem Gampo (zm. 649). Według tradycji tybetańskiej, po śmierci Songcena Gampo, chińskie oddziały zajęły Lhasę. Według Tsepona W. D. Shakabpy, tybetańskiego badacza, tradycja ta jest błędna i twierdzi on, że o wydarzeniu takim nie wspominają ani chińskie kroniki, ani manuskrypty z Dunhuangu. Chiny i Tybet długi czas spierały się o terytoria w Kotlinie Tarymskiej (w latach 670–692), a w 763, podczas rebelii An Lushana, Tybetańczycy zdobyli nawet, i przez dwa tygodnie okupowali, stolicę Chin – Chang’an. To właśnie w czasie tej rebelii Tangowie wycofali swoje garnizony z terenów dzisiejszych prowincji Gansu i Qinghai, co wykorzystali Tybetańczycy, zajmując te tereny i znaczną część dzisiejszego Xinjiangu. Konflikty między Tybetem i Tangami trwały aż do zawarcia formalnego pokoju w 821. Warunki tego traktatu, włącznie z ustalonym przebiegiem granic, spisane są w obydwu językach na kolumnie, która stoi przed świątynią Jokhang w Lhasie.

    Lodownia – chłodnia, w której efekt chłodzenia uzyskuje się za pomocą lodu naturalnego lub sztucznego. Również środek transportu izolowany cieplnie, który pozwala obniżać (i utrzymywać) temperaturę wewnątrz nadwozia bez użycia urządzenia chłodniczego.Lonely Planet – wydawnictwo, zajmujące się przede wszystkim edycją przewodników turystycznych. Było jedną z pierwszych oficyn wydawniczych specjalizujących się w wydawaniu przewodników dla turystów o ograniczonych zasobach finansowych, w tym ludzi młodych i studentów. W r. 2007 spółka została wykupiona przez BBC Worldwide – komercyjną agendę BBC, która posiada 75 procent udziałów. Lonely Planet wydało dotychczas ponad 500 pozycji, głównie przewodników turystycznych, poradników i rozmówek w ośmiu językach, łączny nakład roczny publikacji sięga 6 milionów egzemplarzy. Obecnie firma zatrudnia 500 osób i 300 autorów.

    Podczas muzułmańskiego podboju Persji (633–656), syn ostatniego władcy z dynastii sasanidzkiej, Peroz III, uciekł do Chin. Według kroniki Tang Shu, Peroz otrzymał stanowisko Gubernatora Persji w obecnym Zarandżu, w Afganistanie. W czasie tej inwazji, kalif Usman ibn Affan (pan. 644–656) wysłał poselstwo do dworu w Chang’anie. Około roku 740, Arabowie z Chorasanu ustanowili bazy w kotlinie fergańskiej i w Sogdianaie. W bitwie nad rzeką Tałas w 751, walczący po chińskiej stronie najemnicy karłuccy, przeszli na drugą stronę i pomogli armiom kalifatu arabskiego rozbić siły tangowskie pod wodzą generała Go Seonji (zm. 756, znanego także jako Gao Xianzhi, pochodzącego z Goguryeo). Sama bitwa nie miała aż tak wielkiego znaczenia militarnego, lecz wywarła wielki wpływ na rozwój kultury, ponieważ po niej nastąpił wielki rozwój wytwarzania papieru na sposób chiński w świecie. Jeńcy chińscy wyjawili sekrety wytwarzania papieru Arabom, którzy zaczęli je wykorzystywać i rozprzestrzeniać, aż ok. XII w. poprzez arabską wówczas Hiszpanię trafiły one do Europy. Mimo wcześniejszej bitwy nad rzeką Tałas, 11 czerwca 758, poselstwo Abbasydów dotarło do Chang’anu równocześnie z Turkami ujgurskimi, którzy wieźli dary dla cesarza. Inne poselstwo, wiozące trybut dla cesarza, przybyło w 643 z kraju jeszcze dalej położonego na zachód, z listem patriarchy Antiochii. W latach 788-789 Chińczycy doprowadzili do przymierza z ujgurskimi Turkami, którzy dwukrotnie pobili Tybetańczyków: w 789 niedaleko Gucheng w Dżungarii i w 791 niedaleko Ningxia nad Rzeką Żółtą.

    Północna dynastia Wei, chiń. 北魏朝 Běi Wèi Cháo – dynastia panująca w północnych Chinach w latach 386 - 535.Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma lub Buddha Sasana – "Nauka Przebudzonego") – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, którego założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Buddyzm bywa zaliczany do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.
    Ceramiczny (haniwa) model statku, Japonia, okres Kofun (250–538)

    Korea i Japonia[]

    Na wschodzie, sukcesy kampanii wojenych Chińczyków były mniejsze niż gdzie indziej. Podobnie jak wcześniej cesarze dynastii Sui, Tang Taizong zorganizował ekspedycję przeciw koreańskiemu królestwu Goguryeo w 644, która jednakże zakończyła się porażką, nie zdoławszy przełamać efektywnej obrony zorganizowanej przez generała Yeona Gaesomuna. Na południu Tangowie mieli więcej szczęścia. Wraz ze swoim długotrwałym (od lat 620.) sojusznikiem, królestwem Silla, wspólnie i zdecydowanie pobili wojska Paekche i ich japońskich sprzymierzeńców pod Baekgang w sierpniu 663. Siły tangowskie umiejętnie wykorzystały mniejsze siły swej marynarki, by obronić pozycję w wąskim ujściu rzeki, a następnie rozgromić liczniejszą flotę japońską. Bitwa pod Baekgang była częścią działań podjętych przez siły Paekche, które zamierzały odtworzyć to królestwo, uprzednio obalone w 660 przez inwazję tangowsko-sillijską, którą dowodzili: koreański generał Kim Yushin (595–673) i chiński, Su Dingfang.

    Dynastia Sui (chiń.: 隋朝; pinyin: Suí Cháo; 581-618) opanowała Chiny po okresie Dynastii Południowych i Północnych, kończąc trwający od upadku dynastii Han okres rozbicia. Dynastię Sui założył cesarz Wen. Jej stolicą był Chang’an.Pochrzyn, jams, ignam (Dioscorea L.) – rodzaj wieloletnich pnączy z bulwiastymi kłączami. Należy do niego ponad 600 gatunków pochodzących głównie z obszarów tropikalnych. Najwięcej pochrzynów rośnie w naturze i uprawia się w Afryce Zachodniej, szczególnie w Ghanie, Nigerii oraz w Azji południowo-wschodniej, w Ameryce Południowej i na Karaibach.

    Kolejna wspólna operacja Silli i cesarstwa Tang poważnie osłabiła Goguryeo w 645, zdobywając zewnętrzną linię fortów tego królestwa. Ostatecznie, armie Silli i tangowskie, pod dowództwem Li Shiji (594–669), zniszczyły Goguryeo w 668.

    Malowidło z grot Mogao w Dunhuang z X w., ukazujące zabudowania klasztorne z góry Wutai, dynastia Tang; architektura japońska tego okresu była pod silnym wpływem wzorów budownictwa tangowskiego

    Tangowie przyjęli wielu urzędników i generałów z Goguryeo, swych dawnych wrogów, do służby w administracji i armii, jak np. braci Yeona Namsaenga (634–679) i Yeona Namsana (639–701). Od 668 do 676 cesarstwo chińskie panowało nad północną Koreą, ale w 671 Silla przypuściła ataki na znajdujące się tam siły tangowskie. Równocześnie zagrożona była zachodnia granica cesarstwa, gdzie nad rzeką Dafei Tybetańczycy pobili wielką armię chińską w 670. W 676 armie tangowskie zostały zmuszone do opuszczenia Półwyspu Koreańskiego przez wojska zjednoczonego Królestwa Silla. W następstwie powstania wschodnich Turków w 679, Tangowie ostatecznie zdecydowali się zrezygnować z planów koreańskich.

    Ruchliwość społeczna (mobilność społeczna) w socjologii oznacza przemieszczanie się jednostek społecznych lub kategorii społecznych w strukturze społecznej.Du Fu, znany także jako Dù Shàolíng (杜少陵) lub Dù Gōngbù (杜工部) (ur. 712, zm. 770) – chiński poeta, tworzący w czasach dynastii Tang.

    Dynastia Tang utrzymywała przyjazne stosunki z Japonią, choć jej armie ścierały się z Japończykami. Do Chin przybywało wiele poselstw japońskich, wysyłanych przez dwór cesarski, aż do 894, gdy Uda (887–897), nakłoniony przez Michizane Sugawarę (845–903) zakazał ich organizacji ich wizyt. Japoński cesarz Temmu (672–686) ustanowił nawet armię poborową na wzór chiński, urządził dworskie ceremonie zgodnie z chińskim protokołem i według chińskich wzorów architektonicznych zbudował pałac w Fujiwara.

    Dynastia Qin (chiń. upr.: 秦朝; chiń. trad.: 秦朝; pinyin: Qín Cháo; Wade-Giles: Ch’in Ch’ao) – pierwsza dynastia zjednoczonego Cesarstwa Chińskiego, założona w 221 r. p.n.e. przez Pierwszego Cesarza (który dokonał zjednoczenia). Aczkolwiek krótkotrwała, stworzyła silny, scentralizowany aparat państwowy, oparty na ujednoliconym prawie, pieniądzu i służbie administracyjnej. Obalona na skutek ludowego powstania w roku 206 p.n.e., ale zwycięzcy wykorzystali osiągnięcia państwowości Qin, by na tej podstawie zbudować długotrwałą i potężną dynastię Han.Wielki Budda z Leshan (chiń. upr.: 乐山大佛; chiń. trad.: 樂山大佛; pinyin: Lèshān Dàfó) – posąg Buddy w pobliżu miasta Leshan w chińskiej prowincji Syczuan. Mierzy 71 metrów wysokości, co czyni go jednym z największych posągów Buddy na świecie. W 1996 roku został wraz z pobliską górą Emei wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

    Do Japonii przybywało też wielu chińskich mnichów, by kontynuować krzewienie buddyzmu. W VII w. dwóch mnichów, Zhi Yu i Zhi You, odwiedziło dwór cesarza Tenji (661–672), któremu podarowali, zbudowany przez siebie, wóz wskazujący południe. Jak podaje Nihon-shoki z 720 roku, ten wynalazek z III w., rodzaj mechanicznego kompasu, wskazującego stały kierunek południowy dzięki zastosowaniu mechanizmu różnicowego, został powtórnie zbudowany, w kilku kopiach, dla cesarza Tenji w 666. Także japońscy mnisi odwiedzali Chiny. Zachowały się zapiski mnicha Ennina (794–864), dotyczące wrażeń z podróży wzdłuż Wielkiego Kanału. Inny mnich japoński, Enchin (814–891), przebywał w Chinach od 839 do 847 i powtórnie między 853 a 858, przybywając do Fuzhou w prowincji Fujian i odpływając do Japonii z Taizhou w Zhejiangu w czasie swej drugiej podróży.

    Heian (jap. 平安時代, Heian jidai) – okres w historii Japonii trwający od 794 do 1185 roku. Jego początek wyznacza przeniesienie dworu cesarskiego z Nary do oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów, specjalnie w tym celu wybudowanej, nowej stolicy o nazwie Heian-kyō (jap. 平安京, Heian-kyō) (obecnie Kioto), zbudowanej na wzór chińskiego miasta Chang’an (chiń. upr.: 長安; chiń. trad.: 长安; pinyin: Cháng’ān). W przeszłości było ono końcowym etapem Szlaku Jedwabnego, dziś nazywa się Xi’an (chiń.: 西安; pinyin: Xī’ān) i jest znane z "terakotowej armii".Budda Maitreja (skt. Maitreya मैत्रेय, pali Metteyya; chiń. Mílè (彌勒 jako budda – Mílèfó 彌勒佛, jako bodhisattwa – Mílè Púsa 彌勒菩薩; kor. Mirŭk (미륵); jap. Miroku; wiet. Di-lặc; tyb. རྒྱལ་བ་བྱམས་པ།, Wylie rgyal ba byams pa) – według przekazów buddyjskich będzie to następca Buddy Siakjamuniego, piąty budda naszej epoki (kalpy), który jako bodhisattwa obecnie przebywa w niebiosach Tuszita w Wewnętrznej Świątyni Pałacu Siedmiu Klejnotów.

    Kultura i handel[]

    Czasy dynastii Tang charakteryzowały się szeroką wymianą handlową, prowadzoną szlakami lądowymi (np. Jedwabnym Szlakiem) i morskimi. Dzięki niej pozyskano wiele nowych technologii, wieści ze świata, dóbr użytkowych i luksusowych. Nowe mody, nowe rodzaje ceramiki, ulepszone techniki przeróbki srebra przybywały do Chin z Bliskiego Wschodu, Indii, Persji i Azji Środkowej. Na wzór „obcokrajowców” Chińczycy stopniowo porzucili dawny zwyczaj siedzenia na matach na podłodze i przyjęli obce im początkowo stołki i krzesła. Z kolei na Bliskim Wschodzie, ludy muzułmańskie pożądały i nabywały wielkie ilości chińskich towarów, takich jak jedwabie, wyroby z laki i porcelany. Za czasów tangowskich pieśni, tańce i instrumenty muzyczne z tych obszarów stały się bardzo popularne. Wśród tych instrumentów były oboje, flety, niewielkie, lakierowane bębny z Kuche w Kotlinie Tarymskiej, a także instrumenty perkusyjne z Indii jak np. cymbały. Liczba dworskich zespołów muzycznych zwiększyła się z siedmiu (jak za czasów Sui) do dziewięciu. Reprezentowały one rozmaite style muzyki z całej Azji.

    Geomancja – praktyka wykorzystania, niepotwierdzonych naukowo, "pozytywnych energii" Ziemi i Kosmosu dla pozyskania lepszego zdrowia, szczęścia i harmonii z własnym otoczeniem. Według zwolenników geomancji polega ona na właściwej obserwacji zarówno kształtu terenu jak i obiektów na nim się znajdujących, również symboli i miejsc kultu. Osoby zajmujące się tą dziedziną nazywane są geomantami.Jawa – wyspa w Azji Południowo-Wschodniej, jedna z Wielkich Wysp Sundajskich. Należy do Indonezji, a największe miasto wyspy, Dżakarta, jest stolicą tego kraju. Wyspę zamieszkuje 130 mln osób. Na obszarach nizinnych Jawy Centralnej na jeden km² przypada 2000 osób. Powierzchnia Jawy to 126,7 tys. km², co daje jej trzynaste miejsce wśród wysp na świecie i piąte w Indonezji.

    Indie były jednym z krajów, ku którym kierowało się zainteresowanie, w szczególności jako centrum nauki buddyjskiej. Kontakty były dość ożywione i wielu sławnych podróżników (jak Xuanzang, zm. 664) odwiedzało region południowoazjatycki. Sam Xuanzang, po trwającej 17 lat podróży, zdołał przywieźć wiele cennych, sanskryckich tekstów do przetłumaczenia na chiński. Osoby poważnie zainteresowane nauką języków tureckich, mogły korzystać ze słownika turecko-chińskiego, a tureckie pieśni ludowe inspirowały chińskich poetów. W obrębie Chin, Wielki Kanał niezwykle ułatwił podróże, podobnie jak wysiłki rządu tangowskiego, by zracjonalizować i usprawnić sieć kanałów, zmniejszając koszt transportu ziarna i innych produktów. Państwo utrzymywało około 32 100 km sieci pocztowych, konnych i okrętowych.

    Pismo chińskie (jap. kanji, kor.: hancha, wietn.: hán tự) – sylabowe pismo logograficzne (ideograficzno-fonetyczne) stworzone najwcześniej 8 tys. lat temu, a najpóźniej 4,5 tys. lat temu w Chinach, zaadaptowane do zapisu innych języków Azji Wschodniej, obecnie przede wszystkim japońskiego, a w mniejszym stopniu także koreańskiego.Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.

    Szlak Jedwabny[]

    Glazurowana figurka konia, z charakterystyczną dla dynastii Tang trójkolorową polewą

    Jedwabny szlak był najważniejszą drogą handlową przednowoczesnej Eurazji. W okresie tangowskiego Pax Sinica, droga ta osiągnęła swój szczyt rozwoju, a kupcy perscy i sogdiańscy robili fortuny na wymianie między wschodem a zachodem. W tym samym okresie, cesarstwo chińskie pozostawało otwarte na obcokrajowców i ich kultury, a jego główne centra miejskie nabierały przez to bardzo kosmopolitycznego charakteru.

    Kapusta właściwa typowa, rzepa właściwa typowa, najczęściej jednak nazywana w skrócie rzepą (Brassica rapa subsp. rapa) – podgatunek kapusty właściwej, należący do rodziny kapustowatych (dawniej zwanej rodziną krzyżowych). Znany jest wyłącznie z uprawy, nie rośnie dziko.Kair (arab. القاهرة; - trl. Al-Qāhirah, trb. Al-Kahira) – stolica i największe miasto Egiptu (214 km², liczba ludności 6 787 000 stałych mieszkańców, zespół miejski 17,285 mln mieszkańców (tzw. Wielki Kair) – największe miasto Afryki i Bliskiego Wschodu). Nie ma dokładnych statystyk na temat liczby ludności Kairu. Powodują to ciągłe wędrówki mieszkańców. Szacuje się, że codziennie przybywa tu tysiąc nowych mieszkańców. Ponad 2 mln osób mieszka w tzw. „Mieście umarłych”. Kair nazywane jest „Miastem tysiąca minaretów” lub „Matką Świata”. To największy ośrodek świata islamskiego. Położone jest nad Nilem.

    Pierwotnie, Szlak Jedwabny prowadzący z Chin, został otwarty za czasów cesarza Wudi (141–87 p.n.e.), a ponownie w 639 przez Tangów, gdy Hou Junji (zm. 643) podbił Azję Środkową. Szlak służył kupcom ponad 40 lat, aż w 678 został zamknięty przez Tybetańczyków, których podboje przerwały tę drogę handlową. Za panowania cesarzowej Wu, wojska tangowskie odbiły w 699 tzw. cztery garnizony Anxi (pierwotnie ustanowione w 640, ponownie łącząc Chiny i Zachód bezpośrednim, lądowym szlakiem handlowym. W 722 Tangowie opanowali kluczową drogę przez Gilgit, stracili ją na rzecz Tybetańczyków w 737 i ponownie zdobyli, dzięki wojskom dowodzonym przez wywodzącego się Goguryeo generała Gao Xianzhi. Gdy rebelia An Shi skończyła się w 763, większość zachodnich posiadłości tangowskich została utracona, a drogi łączące Chiny z zachodnią częścią Szlaku, znalazły się w rękach imperium tybetańskiego. Tybetańczyków z tych terenów wygnała rebelia wewnątrz ich państwa w 848, co wykorzystali Chińczycy, odbijając część zachodnich rubieży w 851, szczególnie ważnych, bo pokrytych stepami wykorzystywanymi jako pastwiska dla koni, niezmiernie potrzebnych państwu chińskiemu.

    Polo – gra rozgrywana konno na trawiastym boisku przez dwie czteroosobowe drużyny, których gracze dążą, używając długich kijów tzw. malletów, do umieszczenia w bramce przeciwnika drewnianej, białej kuli, wielkości pomarańczy.Latarnia morska – znak nawigacyjny w postaci charakterystycznej wieży umieszczonej na brzegu lub wodzie (latarniowiec).

    Do Chin przybywało wielu podróżników z Zachodu, którzy handlowali i osiedlali się tam. Poddawani byli oni jednak dość szczegółowej kontroli granicznej, co wielu z nich, zwłaszcza mnichów, zanotowało w swoich pamiętnikach. Xuanzang i inni mnisi-podróżnicy zapisali, że na drogach było wiele posterunków sprawdzających pozwolenia na wjazd w granice cesarstwa tangowskiego. Innym kłopotem dla podróżników byli bandyci czyhający między posterunkami i miastami w oazach; Xuanzang wspomina, że jego grupa była wielokrotnie atakowana.

    Harsza; Harszawardhana (ur. ok. 590 - zm. ok. 647) - władca indyjski, który utworzył na północy tego kraju rozległe państwo.Shi (chiń. upr.: 诗; chiń. trad.: 詩; pinyin: shī) – forma poezji chińskiej zbliżona do ody, przeważnie składa się z czterech lub ośmiu wierszy (czasami więcej), pojedyncza linia zawiera 5 lub 7 wyrazów/sylab.

    Handel morski i porty[]

    Chińscy wysłannicy żeglowali przez Ocean Indyjski do Indii prawdopodobnie już od II w.n.e., lecz dopiero za czasów dynastii Tang chińska marynarka zaznaczyła swą silną obecność w Zatoce Perskiej i na Morzu Czerwonym. Statki chińskie docierały do Persji, Mezopotamii (wpływały w górę Eufratu), Arabii, Egiptu, Aksum, (Etiopii) i Somalii. W czasach cesarza Gaozu, Sad ibn Abi Wakkas, z plemienia Kurajszytów, tego samego, z którego pochodził Mahomet, popłynął z Etiopii do Chin. W czasie kolejnej podróży do Chin (za panowania cesarza Gaozonga), przywiózł ze sobą Koran i ustanowił pierwszy meczet w Chinach, Meczet Pamięci. Spoczywa po dziś dzień na cmentarzu w Kantonie.

    Bitwa nad rzeką Tałas – bitwa, która rozegrała się nad rzeką Tałas, na terenie dzisiejszego Kazachstanu w 751 n.e. między siłami kalifatu i sprzymierzonymi z nim innymi państwami muzułmańskimi, a Cesarstwem Chin i sprzymierzeńcami.Wudi (chiń. upr.: 汉武帝; chiń. trad.: 漢武帝; pinyin: Hàn Wǔdì; dosł. Cesarz Waleczny; ur. 156, zm. 87 p.n.e.) – cesarz chiński z dynastii Han panujący w okresie 141-87 p.n.e..
    Figurka cudzoziemskiego kupca z czasów dyn. Tang, VII w.

    Tysiące cudzoziemców osiedlało się w Chinach w czasach tangowskich. Wśród nich byli: Persowie, Arabowie, Hindusi, Malajowie, Syngalezi, Khmerzy, Czamowie, Żydzi i chrześcijanie nestoriańscy z Bliskiego Wschodu i wielu innych. W 748 mnich buddyjski Jian Zhen opisał Kanton jako kipiące energią centrum handlu, port, w którym cumowały wielkie i robiące wrażenie statki cudzoziemskie. Napisał, że „wiele dużych okrętów przybywało z Borneo, Persji, Qunglun (Jawa), załadowanych po brzegi przyprawami, perłami i nefrytem”, co jest zanotowane w Yue Jue Shu (Zaginionych kronikach kraju Yue). Po splądrowaniu i spaleniu Kantonu przez arabskich i perskich piratów w 758, rząd tangowski zamknął port na ok. 50 lat, co zmusiło obce statki do zawijania do Hanoi. Port, po ponownym otwarciu, odzyskał jednak świetność. W 851 arabski kupiec Suleiman al-Tajir zanotował swoje obserwacje na temat wytwarzania porcelany – m.in. podziwiał jej przeźroczystość. Opisał także kantoński meczet, spichrze, lokalną administrację rządową, jej archiwa, sposób traktowania podróżnych. Pozostawił też zapiski o użyciu ceramiki, wina ryżowego i herbaty. Niestety, w 879 powstańcy pod wodzą Huang Chao zapisali kolejny krwawy rozdział w historii miasta, plądrując je i mordując tysiące Chińczyków, jak również wielu cudzoziemców, Żydów, chrześcijan i muzułmanów. Powstanie Huanga zostało ostatecznie stłumione w 884 roku.

    Cesarz Tenji (jap. 天智天皇, Tenji tennō, ur. 626, zm. 672) — 38. cesarz Japonii, według tradycyjnego porządku dziedziczenia.Wino ryżowe – napój alkoholowy produkowany z ryżu, pochodzi z krajów Dalekiego Wschodu. Wina ryżowe zawierają najczęściej od osiemnastu do dwudziestu pięciu procent alkoholu etylowego i są standardowo mocniejsze od tradycyjnych win produkowanych z winogron (średnio zawierające od 14 do 20% alkoholu) .

    Statki z państw koreańskich, Silli i Balhae, oraz z japońskiej prowincji Hizen uczestniczyły w aktywnej wymianie handlowej na Morzu Żółtym. W handlu tym dominowała Silla. Gdy pod koniec VII w. Silla i Japonia ponownie popadły w konflikt, większość kupców japońskich zdecydowała się na zmianę trasy, tak by ominąć okręty koreańskie. Z Nagasaki płynęły na południe, ku Huai He, Jangcy, a nawet do zatoki Hangzhou. W 838 japońskie poselstwo do Chin, by wrócić do domu, nabyło dziewięć statków, obsadzonych przez 60 koreańskich marynarzy pochodzących z koreańskich dzielnic w miastach Chuzhou i Lianshui nad rzeką Huai. Także chińskie statki pływały do Japonii, wyruszając z wielu portów leżących na wybrzeżach prowincji Zhejiang i Fujian.

    Pirat – osoba, która napada w celu rabunkowym używając statku lub łodzi. Piraci atakują zwykle inne statki, ale mogą również napadać cele nabrzeżne.Luoyang (chin. upr.: 洛阳; chin. trad.: 洛陽; pinyin: Luòyáng) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Henan, nad rzeką Luo He (dopływ Huang He). W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 1 391 054. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 6 156 510 mieszkańców. Ośrodek regionu sadowniczego i rzemiosła artystycznego; rowinięty przemysł środków transportu, maszynowy, bawełniany, spożywczy i gumowy; w mieście funkcjonują szkoły wyższe.
    Pozłacany relikwiarz buddyjski, dekorowany postaciami uzbrojonych strażników; Silla, Korea, VII w.

    Znaleziska archeologiczne udowodniły, że co najmniej od czasów dynastii Tang Chińczycy produkowali znaczne ilości towarów specjalnie na eksport. Jednym z takich znalezisk był wrak z Belitung – arabski dhow zachowany w mule dna cieśniny Gaspar, na pokładzie którego znalazło się 63 tys. sztuk tangowskiej porcelany, srebrnych i złotych przedmiotów. Na jednej z miseczek, pochodzącej z Changsha znajdował się napis „16 dnia 7 miesiąca w drugim roku ery panowania Baoli” (rok 826), która to data zgadza się z wynikiem oszacowanym metodą radiowęglową anyżu znalezionego na statku. Począwszy od 785, statki chińskie zaczęły regularnie pojawiać się w Sufali na wschodnim wybrzeżu Afryki, eliminując arabskich pośredników, co potwierdzają rozmaite źródła chińskie z tego okresu, opisujące ze szczegółami handel z Afryką. Jia Dan (730–805), urzędnik i geograf, opisał dwie drogi morskie, najczęściej wykorzystywane w jego czasach: jedną z wybrzeży Zatoki Bohai ku Korei, a drugą z Kantonu, przez Cieśninę Malakka ku Nikobarom, Sri Lance i Indiom, wzdłuż wschodnich i północnych wybrzeży Morza Arabskiego do ujścia Eufratu. W 863 Duan Chengshi (zm. 863) sporządził szczegółowy opis handlu niewolnikami, kością słoniową i ambrą w kraju, który nazywał Bobali, która to nazwa, zdaniem historyków, może odnosić się do Berbery w Somalii. W Fustat (starożytnym centrum Kairu), w Egipcie, uznanie, jakim cieszyła się chińska ceramika, spowodowało wielki popyt na chińskie dobra. Z tego powodu Chińczycy często podróżowali do tego miasta (tradycja ta kontynuowana była także później, nawet w okresie Fatymidów). Z tych też czasów pochodzi pełen uznania opis chińskich dżonek oceanicznych, autorstwa arabskiego kupca Shulamy, który równocześnie zaznaczał, że ich głębokie zanurzenie nie pozwalało im wpływać w górę Eufratu. Musiały przewozić pasażerów i towar na brzeg w małych łodziach. Zauważył on także, że chińskie statki były nieraz bardzo duże, mieściły nawet 600–700 pasażerów.

    Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط; hebr. המזרח התיכון; per. خاورمیانه, Xâvar-e Miyâne; przestarzałe Lewant) – region geograficzny leżący na styku Azji, Europy i Afryki.Changsha (chin. upr.: 长沙; chin. trad.: 長沙; pinyin: Chángshā) – miasto o statusie prefektury miejskiej w środkowych Chinach, ośrodek administracyjny prowincji Hunan, port nad rzeką Xiang Jiang (uchodzi do jeziora Dongting Hu). W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 2 323 490. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 5 917 756 mieszkańców. Ośrodek szkolnictwa wyższego, przemysłu bawełnianego, spożywczego, elektrotechnicznego, hutniczego i maszynowego oraz hafciarstwa.

    Uzurpacja Wu Zetian[]

    Damy dworu z malowidła na ścianie grobowca księcia Li Xiana w Mauzoleum Qianling, gdzie w 706 została także pochowana Wu Zetian

    Wu Zetian rozpoczęła karierę dworską pod imieniem Wu Zhao, jako niskiej rangi konkubina cesarza Gaozonga. W 690 zasiadła na chińskim tronie, ustanawiając krótkotrwałą Późniejszą dynastię Zhou. W drodze na szczyt nie cofała się przed użyciem środków podstępnych i okrutnych. Miała na przykład zabić własną córeczkę i oskarżyć o jej śmierć cesarzową, by doprowadzić do jej usunięcia z dworu. W 655 cesarz Gaozong doznał udaru i Wu zaczęła go zastępować, podejmując decyzję, omawiając sprawy państwowe z jego doradcami, którzy przyjmowali jej polecenia, wydawane spoza parawanu. Gdy jej najstarszy syn, oficjalny następca tronu, zaczął wykazywać się aktywnością polityczną i wspierać działania, którym Wu była niechętna, zmarł niespodziewanie w 675. Wielu podejrzewało, że został otruty z jej polecenia. Kolejny następca zachowywał wielką ostrożność. W 680 został oskarżony o przygotowywanie rebelii i skazany na wygnanie (a później zmuszony do popełnienia samobójstwa).

    Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw (chiń. upr.: 五代十国; chiń. trad.: 五代十國; pinyin: Wǔdài Shíguó; 907-960) - burzliwy okres w historii Chin, pomiędzy upadkiem Dynastii Tang, a powstaniem Dynastii Song. W północnej części Chin nastało wówczas po kolei pięć dynastii, w południowej - powstało kilka niezależnych państewek, która tradycyjnie nazywa się Dziesięcioma Królestwami (według niektórych historyków było ich 11). Równocześnie, na północnym wschodzie, rozpoczęła swe panowanie dynastia Liao.Nomada – koczownik, wędrowiec, członek grupy ludzi nieposiadającej stałego miejsca zamieszkania, przemieszczającej się z miejsca na miejsce, np. w związku ze zmianami pogody lub w poszukiwaniu żywności, wody, opału albo pastwisk dla zwierząt hodowlanych. Osoba prowadząca koczowniczy, wędrowny tryb życia, także podróżująca stale lub sezonowo z powodów handlowych, kulturowych lub religijnych.

    Cesarz Gaozong zmarł w 683. Jego najstarszy żyjący syn z Wu, wstąpił na tron jako cesarz Zhongzong. Próbował on mianować kanclerzem ojca swojej żony, ale po zaledwie sześciu tygodniach na tronie, został obalony przez matkę, która osadziła na tronie jego młodszego brata, wówczas dwunastoletniego Ruizonga. Sama sprawowała jednak prawdziwą władzę, co sprowokowało wybuch rebelii książąt tangowskich w 684, stłumioną w czasie nie dłuższym niż dwa miesiące. W 690 Wu zmusiła Ruizonga do ustąpienia i koronowała się na pierwszą w historii Chin samodzielną cesarzową. Ruizong pozostał księciem-następcą tronu. Wu Zetian rządziła do 705, kiedy przewrót pałacowy zmusił ją do abdykacji na rzecz Zhongzonga. Zmarła wkrótce potem.

    Dynastia Ming (1368–1644) (chiń.: 明朝; pinyin: Míng Cháo; Wade-Giles: Ming Ch’ao; IPA: [mǐŋ tʂʰɑ̌ʊ̯]) – dynastia cesarska Chin, panująca po upadku mongolskiej dynastii Yuan. Była to ostatnia narodowa dynastia chińska.Hanyu pinyin – oficjalna transkrypcja standardowego języka mandaryńskiego (putonghua) – urzędowego języka Chin – na alfabet łaciński.

    By uprawomocnić swoje panowanie, Wu puściła w obieg dokument, zwany Sutrą Wielkiej Chmury, który przepowiadał, zstąpienie reinkarnacji buddy Maitreji w postaci żeńskiego władcy, który przepędzi choroby, lęki i nieszczęścia z tego świata. Cesarzowa wprowadziła nawet specjalne znaki pisma chińskiego, które wszakże zostały zarzucone zaraz po jej śmierci. Niewątpliwie najważniejszym dziedzictwem jej panowania było zmniejszenie roli arystokracji z północnego zachodu i dopuszczenie do administracji, w tym także do stanowisk dysponujących realną władzą, ludzi z innych klanów i obszarów Chin.

    Nihon-shoki (jap. 日本書紀, Nihon-shoki, także 日本紀 Nihongi; pol. "Kroniki japońskie") – kompilowane dzieło historiograficzne, ukończone w 720 roku. Wykorzystano w nim liczne, wcześniejsze źródła: kroniki rodów arystokratycznych z dworem cesarskim na czele i ustne przekazy ludowe. Opisano wierzenia i zwyczaje lokalne. Udokumentowano kontakty z Chinami i Koreą. Powołano się na listy, notatki i inne kroniki, także dzieła chińskie i koreańskie. W 30 zwojach ujęto japońską mitologię (dwa pierwsze zwoje), historię rodu cesarskiego począwszy od cesarza Jimmu na cesarzowej Jitō skończywszy.Herat (perski: هرات) – jest prowincją w Afganistanie, razem z prowincjami Badghis, Farah i Ghor tworzy zachodni region kraju. Głównym miastem prowincji i administracyjną stolicą jest Herat, jego bliskie sąsiedztwo z Iranem czyni go drażliwym obszarem, ponieważ Iran usiłuje chronić swoje interesy w post-talibańskim Afganistanie.
    Wielka Pagoda Dzikich Gęsi, Chang’an, zbudowana w 652, wyremontowana na polecenie cesarzowej Wu Zetian w 704

    Panowanie cesarza Xuanzonga[]

    Zarówno w czasie panowania Wu Zetian, jak i po nim, na dworze tangowskim było wiele znaczących kobiet, m.in. Shangguan Wan’er (664–710) – poetka, pisarka i zaufana urzędniczka, której Wu powierzyła prowadzenie swego prywatnego biura. W 706 cesarzowa Wei, żona cesarza Zhongzonga (zm. 710), przekonała męża do zatrudnienia na urzędzie jego siostry i jej córek, a trzy lata później przekonała go także, by nadał kobietom prawo przekazywania dziedzicznych przywilejów synom (dotąd przywileje dziedziczone były wyłącznie z ojca na syna). W 710 cesarzowa Wei otruła w końcu Zhongzonga i osadziła na tronie swego piętnastoletniego syna. Dwa tygodnie później, Li Longji (późniejszy cesarz Xuanzong) wkroczył do pałacu z grupką towarzyszy i zabił cesarzową wraz z jej stronnikami. Doprowadził następnie do koronacji swojego ojca, cesarza Ruizonga (pan. 710–712). Ruizong, podobnie jak poprzednik, był pod przemożnym wpływem kobiety, którą tym razem była księżniczka Taiping. Wpływy te urwały się po nieudanym przewrocie zorganizowanym przez Taiping w 712 i abdykacji Ruizonga na rzecz Xuanzonga (Taiping powiesiła się później, w 713).

    Wang Wei (chiń. upr.: 王维; chiń. trad.: 王維; pinyin: Wáng Wéi; Wade-Giles: Wang Wei; ur. 699 lub 701 w Puzhou, dzis. Fenyang, prow. Shanxi, zm. 759 lub 761) – chiński malarz, poeta, polityk, muzyk, kaligraf i teoretyk sztuki. Używał też buddyjskiego imienia Mojie (摩詰).Tang Ruizong (唐睿宗), imię osobiste Li Dan (李旦), znany również jako Li Xulun (李旭輪), Li Lun (李輪), Wu Lun (武輪) i Wu Dan (武旦) (ur. 22 czerwca 662, zm. 13 lipca 716) – cesarz Chin z dynastii Tang, panujący w latach 684-690 (formalnie, faktycznie władzę sprawowała jego matka, Wu Zetian, która ostatecznie odsunęła go od władzy i ogłosiła się cesarzem), jako następca brata Zhongzonga i ponownie w latach 710-712, ósmy syn cesarza Gaozonga i czwarty cesarzowej Wu Zetian.

    Trwające 44 lata panowanie Xuanzonga to złoty wiek dynastii Tang, która osiągnęła wówczas szczyt swego rozwoju. Ekonomicznie był to okres niskiej inflacji, czemu służyło też znaczące ograniczenie wydatków przez dwór, który dotąd pławił się w luksusach. Xuanzong, uważany za postępowego i łagodnego władcę, zlikwidował nawet w 747 powszechne stosowanie kary śmierci – odtąd wszystkie egzekucje miały być przez niego zatwierdzane osobiście; było ich stosunkowo niewiele, np. w roku 730 tylko 24 przypadki. Xuanzong nie forsował swego zdania, gdy jego ministrowie uzgodnili wspólne stanowisko i starał się sprawiedliwie obsadzać stanowiska przedstawicielami różnych frakcji politycznych. Jego kanclerz, konfucjanista z przekonania, Zhang Jiuling (673–740) starał się zmniejszyć deflację i zwiększyć podaż pieniądza, wspierając prywatne bicie monet. Jego następca, arystokrata i technokrata Li Linfu (zm. 753) był z kolei zwolennikiem państwowego monopolu monetarnego. Po 737 Xuanzong nabrał do niego wielkiego zaufania. Li Linfu, wieloletni współpracownik i kanclerz cesarza, był zwolennikiem bardziej agresywnej polityki zagranicznej, z wykorzystaniem generałów niechińskiego pochodzenia. Polityka ta stworzyła, niestety, warunki do wielkiego powstania przeciw władzy Xuanzonga.

    Mechanizm różnicowy (przekładnia różnicowa), potocznie dyferencjał (od słowa dyferencja - dawn. różnica) – przekładnia mechaniczna zębata, wynaleziona w starożytnych Chinach, stosowana od czasów Carla Friedricha Benza w układzie napędowym pojazdów.Żeliwo – stop odlewniczy żelaza z węglem, krzemem, manganem, fosforem, siarką i innymi składnikami, zawierający od 2,11 do 4,3% węgla w postaci cementytu lub grafitu. Występowanie konkretnej fazy węgla zależy od szybkości chłodzenia i składu chemicznego stopu. Chłodzenie powolne sprzyja wydzielaniu się grafitu. Także i dodatki stopowe odgrywają tu pewną rolę. Według obowiązującej normy żeliwo definiuje się jako tworzywo, którego głównym składnikiem jest żelazo i w którym zawartość węgla przekracza 2% (obecność dużych zawartości składników węglikotwórczych może zmienić podaną zawartość węgla).

    Upadek[]

    Powstanie An Shi[]

    Wielki Budda z Leshan, wysoki na 71 m; budowę rozpoczęto w 713, zakończono w 803

    Imperium Tangów tkwiło u szczytu potęgi do połowy VIII w., kiedy to jego dobrobyt zniszczyło powstanie An Lushana, zwane rebelią An Shi (16 grudnia 755 – 17 lutego 763). An Lushan był tangowskim wodzem, generałem od 744 roku. Był pochodzenia pół-sogdiańskiego, pół-tureckiego. Miał duże doświadczenie w walkach z Kitanami, których pobił w Mandżurii w 744, aczkolwiek większość jego kampanii nie zakończyła się sukcesami. Otrzymał szerokie plenipotencje w Hebei, tak, że gdy zdecydował się na powstanie, był w stanie zmobilizować armię liczącą ponad 100 tys. żołnierzy. Zdobywszy Luoyang, koronował się cesarzem nowej, krótkotrwałej dynastii Yan. Mimo kilku porażek z rąk tangowskiego generała Guo Ziyi (697–781), armia An Lushana, złożona z zaprawionych w bojach weteranów, łatwo poradziła sobie z świeżo zwerbowanymi oddziałami broniącymi stolicy; dwór cesarski uciekł więc z Chang’anu. Cesarz Xuanzong zbiegł do Syczuanu, książę-następca tronu zebrał oddziały w Shanxi i wycofał się na prowincję; Tangowie wezwali na pomoc Turków ujgurskich w 756. Chan Ujgurów Bayanchur zareagował na wezwanie z entuzjazmem, i wydał swoją córkę za chińskiego ambasadora, zaraz po przybyciu tego ostatniego; sam też pojął za żonę chińską księżniczkę. Ujgurzy pomogli odbić stolicę z rąk powstańców, ale odmówili oddania jej, dopóki Tangowie nie zapłacili im niebywale wysokiej kontrybucji w jedwabiu. Nawet abbasydcy Arabowie wsparli Tangow w walce z An Lushanem. Tybetańczycy wykorzystali okazję i urządzali łupieżcze rajdy na tereny pod chińską kontrolą. Nawet po rozpadzie Imperium Tybetańskiego w 842 (a państwa ujgurskiego wkrótce potem), po roku 763 cesarstwo tangowskie nie miało sił i środków by podjąć się ponownego podboju Azji Środkowej. Strata ta była tak znacząca, że nawet pół wieku później kandydaci na najwyższy stopień jinshi mieli za zadanie napisać esej o powodach osłabienia dynastii Tang. Mimo śmierci An Lushana z ręki jego własnego eunucha w 757, okres wojen i zamętu trwał aż do 763, kiedy to wodza powstańczego Shi Siminga zabił jego własny syn.

    Halit – minerał z gromady halogenków. Nazwa pochodzi od greckich słów halos – sól, słony, oraz lithos – kamień. Minerał znany i używany od czasów starożytnych. Głównym składnikiem jest chlorek sodu.Tadżykistan (Republika Tadżykistanu; tadż: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Dżumhurii Todżikiston) – państwo w środkowej Azji ze stolicą w Duszanbe. Tadżykistan graniczy z Uzbekistanem, Kirgistanem, Chinami i Afganistanem.
    Malowidło naścienne na jedwabiu z VIII w., odnalezione w Dunhuangu, ukazujące raj Buddy Amitabhy

    Jednym z następstw polityki rządu tangowskiego od 710 roku, był stopniowy wzrost potęgi prowincjonalnych gubernatorów wojskowych, zwanych jiedushi, którzy powoli zaczęli podważać autorytet władz centralnych. Po powstaniu An Shi, siła i władza, zyskana przez jiedushi w Hebei była tak znaczna, że całkiem wyrwała się spod stołecznej kontroli. Po serii rebelii w latach 781 i 784 w dzisiejszym Hebei, Shandongu, Hubei i Henanie, rząd musiał oficjalnie uznać prawo do dziedziczenia statusu jiedushi bez każdorazowej zgody stolicy. Rząd Tangów polegał na tych gubernatorach i ich armiach, że będą chronić państwo i tłumić lokalne bunty, które mogłyby się zwrócić przeciw rządowi. Ze swej strony, rząd uznawał prawo jiedushi do utrzymywania własnych armii, zbierania podatków, a nawet przekazywania tytułów spadkobiercom. Wraz z upływem czasu, ci wojskowi gubernatorzy stawali się coraz bardziej niezależni, a uznanie i autorytet urzędników rekrutowanych drogą egzaminów – słabły. Rządy potężnych gubernatorów wojskowych trwały aż do 960 roku, kiedy to ustanowiona została następna dynastia Song. Równocześnie, zarzucenie systemu „równego pola” spowodowało, że można było swobodnie handlować ziemią. Wielu ubogich popadło z tego powodu w długi, zostało zmuszonych do sprzedaży ziemi bogaczom, co spowodowało gwałtowny przyrost obszarów wielkich latyfundiów. Gdy po 755 załamał się system nadań ziemi, centralne organy państwa chińskiego praktycznie przestały ingerować w kwestie zarządzania rolnictwem i przez następne tysiąclecie ograniczały się do roli poborcy podatków (z wyjątkiem kilku nieudanych prób nacjonalizacji ziemi w czasie wojny z Mongołami, prowadzonej przez dynastię Song).

    Wielki Step – ogólna nazwa obszaru geograficzno-historycznego na który składa się ciągły pas stepu zaczynający się od ujścia Dunaju, przechodzący przez Europę południowo-wschodnią i środkowe obszary Azji Środkowej, a kończący się na pograniczu Mongolii i Mandżurii.Suzhou (chin. trad.: 蘇州; chin. upr.: 苏州; pinyin: Sūzhōu) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Jiangsu, port nad Wielkim Kanałem, w delcie Jangcy, w pobliżu jeziora Tai Hu. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 5 349 090. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 8 095 432 mieszkańców. Tradycyjny ośrodek handlowy, rzemieślniczy (wyroby z nefrytu, słynne hafty), kulturalny. Rozwinięte hutnictwo żelaza oraz przemysł maszynowy, chemiczny, włókienniczy, spożywczy i wysokich technologii. W mieście funkcjonuje kilka szkół wyższych.

    Wraz za załamywaniem się kontroli rządu centralnego nad wieloma obszarami kraju, bandy piratów i rabusiów, liczące stu i więcej ludzi zaczęły atakować osady wzdłuż Yangzi, nie napotykając większego oporu, jak zanotowały kroniki w 845. W 858 wielkie powodzie wzdłuż Wielkiego Kanału zatopiły ogromne obszary Niziny Chińskiej; wiele tysięcy ludzi zginęło w tej katastrofie.

    Urlop – czas wolny od świadczenia pracy przez pracownika, przewidziany przepisami prawa. Zależnie od rodzaju urlopu, pracownik może dostawać w okresie urlopu wynagrodzenie lub nie.Sancai (chiń.: 三彩; pinyin: sāncǎi; dosł. „trzy kolory”) – trójkolorowa chińska porcelana charakterystyczna dla okresu dynastii Tang.
    Osiemdziesięciu Siedmiu Nieśmiertelnych, szkic fresku przypisywanego autorstwu Wu Daozi (ok. 685–758)

    Wiara Chińczyków w Mandat Niebios nadany słabnącej dynastii Tang, została poważnie naruszona przez te katastrofy naturalne; wielu uznało, że jest to sygnał niezadowolenia Niebios, i że Tangowie utracili prawo do rządzenia. Następnym ciosem były katastrofalne zbiory w 873; w niektórych częściach cesarstwa zebrano zaledwie połowę zwykłych plonów, co uderzało w ekonomiczne podstawy państwa. Widmo głodu i śmierci głodowej stanęło przed dziesiątkami tysięcy rodzin. We wczesnym okresie panowania, rząd centralny był w stanie radzić sobie ze złymi zbiorami. Przykładowo, dokumenty z lat 714–719 opisują, jak rząd efektywnie rozwiązał problem klęski żywiołowej organizując system spichrzów, sprzedających ziarno po ustalonych cenach w całym kraju. Rząd był wówczas w stanie zgromadzić duże zapasy żywności w okresach nadprodukcji, by wykorzystać ją w czasie gdy groził głód; był też w stanie zwiększyć obszar upraw kosztem nieużytków. Niestety, w IX w., rząd był praktycznie bezsilny, jeśli chodzi o radzenie sobie z jakimikolwiek klęskami żywiołowymi.

    Manicheizm – system religijny stworzony w III wieku przez Babilończyka Maniego (Manesa). Był syntezą wielu religii: staroirańskiego zoroastryzmu, buddyzmu i chrześcijaństwa. Dwa podstawowe elementy systemu filozoficzno-religijnego manicheizmu to dualizm i podkreślanie poznania w procesie wyzwalania się spod wpływu zła. Początkującym adeptem (373-382), a po przejściu na chrześcijaństwo zdecydowanym oponentem manicheizmu był Święty Augustyn. Manicheizm objął swoim zasięgiem znaczne obszary Azji, północnej Afryki i Europy.Ujgurzy – lud turecki żyjący w północno-zachodnich Chinach, głównie w Sinciang, gdzie stanowi największą grupę etniczną. Obecni Ujgurzy pochodzą od pierwotnego ludu turkijskiego oraz dużej domieszki starożytnego narodu Tocharów, Chińczyków (Han), Uzbeków, Kazachów, Kirgizów. Ujgurzy są jedną z 55 grup etnicznych oficjalnie uznawanych za mniejszość narodową w Chinach.

    Odbudowa potęgi dynastii[]

    Pagoda Xumi, zbudowana w 636

    Aczkolwiek katastrofy naturalne i rebelie poważnie zmniejszyły efektywność rządu i poderwały zaufanie do niego, początek IX w. uważa się za okres odrodzenia dynastii Tang. Ubocznym skutkiem wycofania się władz z zarządzania ekonomią, był wzrost handlu, ponieważ otwarły się nowe rynki, nieobciążone biurokratycznym bagażem. Około roku 780 wcześniejszy podatek w ziarnie i obowiązek szarwarku zostały zastąpione podatkiem pieniężnym, płaconym dwa razy do roku. Oznaczało to przechodzenie do gospodarki pieniężnej – trend wzmacniany przez klasę kupiecką. Miasta w w południowym regionie Jiangnan, jak Yangzhou, Suzhou i Hangzhou przeżywały w końcu panowania tangowskiego swój „złoty wiek” rozwoju ekonomicznego. W 799 ponad połowę dochodów podatkowych rządu dynastii Tang stanowiły wpływy monopolu solnego, mimo strat poniesionych w czasie rebelii An Shi. Komisja ds. soli, na czele której stali kompetentni ministrowie, specjaliści od finansów, stała się jednym z najpotężniejszych organów władz S. A. M. Adshead twierdzi, że ten podatek solny jest „pierwszym przypadkiem w historii, gdy to podatek pośredni, a nie daniny, obciążenia ludności czy ziemi, czy też przychody z przedsiębiorstw państwowych, takich jak kopalnie, stał się podstawą dochodów znacznego państwa”. Trzeba też zaznaczyć, że mimo słabnięcia potęgi rządu centralnego od połowy VIII w., był on wciąż w stanie funkcjonować i wydawać zarządzenia o szerokim zakresie działania. Tangshu (Kronika dynastii Tang), skompilowana w 945, notuje, że w 828 rząd dynastii wydał dekret standaryzujący pompy łańcuchowe wykorzystywane do irygacji na terenie całego kraju:

    Al-Mukaddasi, Al-Maqdisi i el-Mukaddasi, (arab.: محمد بن أحمد شمس الدين المقدسي) (ur.?, zm. 988) - arabski podróżnik i geograf.Nurkowanie – przebywanie pod wodą przy wykorzystaniu odpowiedniego sprzętu lub na tzw. zatrzymanym oddechu (freediving), w celach rekreacyjnych, sportowych, naukowych, technicznych, ratunkowych lub militarnych. Nurkowanie ze sprzętem (ang. scuba diving) oraz nurkowanie na zatrzymanym oddechu jest zaliczane do sportów ekstremalnych.

    Ostatnim władcą dynastii Tang, który miał ambicję rządzić samodzielnie był cesarz Xianzong (pan. 805–820), który oparł się o wcześniejsze reformy podatkowe z lat 780., w tym wspomniany monopol solny. Zgromadził także sprawną i dobrze wyćwiczoną armię pod dowództwem pałacowych eunuchów. Była to Armia Niebiańskiej Strategii, licząca 240 tys. ludzi w 798. W latach 806 i 819, cesarz Xianzong poprowadził siedem wielkich operacji wojskowych przeciw prowincjom, które ogłosiły autonomię od władz centralnych; udało mu się podporządkować wszystkie z wyjątkiem dwóch. Także za czasów jego panowania przerwane zostało dziedziczenie jiedushi, bo cesarz zastąpił ich swoimi własnymi dowódcami wojskowymi i ponownie wprowadził urzędników centralnej służby cywilnej do administracji prowincjonalnej. Niestety jego następcy ani nie byli tak zdolni, ani tak ambitni: interesowało ich głównie wygodne życie, polowania, bankiety i inne rozrywki, na skutek czego coraz więcej władzy przechodziło w ręce eunuchów, zwłaszcza, że podziały frakcyjne i konflikty między urzędnikami konfucjańskimi, osłabiały regularną biurokrację. Po nieudanej próbie przewrotu i pozbycia się pałacowych eunuchów, jaką podjął cesarz Wenzong (pan. 826–840), nic już nie ograniczało ich potęgi: na polecenie eunuchów, sojusznicy Wenzonga zostali publicznie straceni na Zachodnim Rynku Chang’anu.

    Portret uczonego Fu Shenga, autorstwa tangowskiego poety, muzyka i malarza Wang Weia (701–761)

    Upadek[]

    Poza katastrofami naturalnymi i zwiększaniem się lokalnej potęgi jiedushi, trwające dziesięć lat powstanie Huang Chao (874–884) zniszczyło wielkie połacie kraju, w tym obydwie stolice (Chang’an i Luoyang). Aczkolwiek Tangom udało się w końcu stłumić rebelię, dynastia nigdy już nie odzyskała sił po tej katastrofie. Wojna ułatwiła zadanie innym siłom wojskowym, które ostatecznie przejęły władzę. Po kraju krążyły też duże grupy bandytów, czasami równe siłą niewielkim armiom. Grupy te w ostatnich latach panowania dynastii pustoszyły tereny wiejskie, przemycały sól, atakowały karawany kupieckie, a nawet oblegały warowne miasta.

    Jednym z wodzów powstania Huang Chao był dawny przemytnik soli Zhu Wen. Przeszedł on na stronę Tangów i pomógł pobić Huang Chao, za co został nagrodzony szybką promocją w armii. W 907 zakończył on panowanie dynastii Tang, gdy (pełniąc funkcję wojskowego gubernatora w stolicy) obalił ostatniego cesarza, imieniem Ai i sam zajął tron, ogłaszając powstanie Późniejszej dynastii Liang, pierwszej z Pięciu Dynastii. Rok później, obalony Ai został na rozkaz Zhu Wena otruty.

    Choć zamach na cesarza i uzurpacja władzy nie przyniosła mu chwały, Zhu Wen okazał się sprawnym administratorem. Jako cesarz Taizu Późniejszej dynastii Liang był odpowiedzialny za budowę wielu dróg, nowych murów wokół kwitnącego miasta Hangzhou (które później stało się stolicą Południowej dynastii Song), jak również nadmorskiego muru osłaniającego wybrzeże w pobliżu miasta.

    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.386 sek.