• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Dynastia Song



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Harvard University Press (HUP) – wydawnictwo powstałe 13 stycznia 1913 jako jednostka organizacyjna Uniwersytetu Harvarda, publikujące przede wszystkim prace naukowe. W 2005 opublikowało 220 nowych tytułów. Jest członkiem organizacji American University Presses skupiającej podobne wydawnictwa uniwersyteckie na terenie USA. Do 2017 kierował nim William P. Sisler, po jego odejściu na emeryturę na stanowisku dyrektora zastąpił go George Andreu. Redaktor naczelną jest Susan Wallace Boehmer. Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.

    Dynastia Song (chiń. 宋朝; pinyin Sòng Cháo; Wade-Giles Sung Ch’ao, wym. [sʊ̂ŋ ʈʂʰǎu]) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.

    Kanał wodny – sztuczny ciek, fragment drogi wodnej, którego celem jest połączenie istniejących naturalnych dróg wodnych. Tak powstałe drogi wodne znacznie ułatwiają żeglugę i wydatnie skracają czas podróży statków.Ouyang Xiu (chiń. upr.: 欧阳修; chiń. trad.: 歐陽脩; pinyin: Ōuyáng Xiū; Wade-Giles: Ou-yang Hsiu; imię pośmiertne: chiń. upr.: 文忠; pinyin: Wénzhōng; dosł. „Kulturalny i Lojalny”; (ur. 1007 – zm. 22 września 1072) – jeden z największych uczonych chińskich, człowiek renesansu epoki Song: polityk, poeta i historyk. Jeden z „ośmiu wielkich mistrzów prozy epok Tang i Song", autor wielkiej kroniki Xin Tang Shu, znaczący autor poezji fu, shi i ci, ucieleśnienie chińskiego ideału polityka-filozofa-literata.

    Panowanie dynastii Song dzieli się na dwa okresy: Północną i Południową dynastię Song. Stolicą Północnej dynastii (chiń. 北宋, 960–1127) było północne miasto Bianjing (dzis. Kaifeng), a państwo to kontrolowało większość terenów Chin właściwych. Południowa dynastia Song (chiń. 南宋, 1127–1279) to okres po utracie kontroli nad północnymi Chinami na rzecz dynastii Jin. Dwór cesarski przeniósł się wówczas na południe od Jangcy i założył stolicę w Lin’an (dziś Hangzhou). Choć dynastia utraciła kontrolę nad kolebką cywilizacji chińskiej w dolinie Rzeki Żółtej, nie podcięło to korzeni songowskiej ekonomii, ponieważ południowa dynastia kontrolowała 60% populacji Chin i większość najżyźniejszych ziem. Południowi Songowie znacząco rozbudowali flotę wojenną, by bronić swych granic morskich i śródlądowych, a także by móc prowadzić misje zagraniczne.

    Kaczkowate (łac. Anatidae) – rodzina ptaków z rzędu blaszkodziobych. Obejmuje gatunki wodne, zamieszkujące cały świat. Sekcja zwłok (gre. autopsia – zobaczyć na własne oczy, łac. sectio – rozcięcie) – badanie pośmiertne (łac. post mortem), którego celem jest najczęściej ustalenie przyczyny zgonu.

    Broniąc się przed Jin, a później przed Mongołami, Songowie stworzyli nowe, rewolucyjne technologie wojenne, wśród których najważniejszym było użycie prochu strzelniczego. W 1234 państwo Jin podbili Mongołowie, którzy przejęli kontrolę nad całymi Chinami północnymi, utrzymując burzliwe relacje z południowymi Songami. Mongke, czwarty wielki chan Imperium mongolskiego, zmarł w 1259 oblegając Chongqing. Jego młodszy brat, Kubilaj, został ogłoszony nowym Wielkim Chanem, choć Mongołowie na Zachodzie uznali jego tytuł tylko częściowo. W 1271 Kubilaj ogłosił się cesarzem Chin. Po dwudziestu latach wojen przerywanych okresami pokoju, armie Kubilaja dokończyły podboju państwa Południowej dynastii Song w 1279. Chiny zostały ponownie zjednoczone, tym razem pod panowaniem mongolskiej dynastii Yuan (1271–1368).

    Lotos orzechodajny, nurzykłąb orzechodajny (Nelumbo nucifera Gaertn.) – gatunek wieloletniej rośliny z rodziny lotosowatych (Nelumbonaceae). Rośnie dziko w Azji, gdzie występuje w pasie od delty Wołgi po Japonię na północy i w Australii. Rozprzestrzenia się też gdzieniegdzie w innych regionach świata.Ma Jun (chiń. upr.: 马钧; chiń. trad.: 馬鈞; pinyin: Mǎ Jūn; Wade-Giles: Ma Chün fl. 220–265 ) znany także jako Deheng (徳衡) – chiński wynalazca, inżynier mechanik, urzędnik państwowy w epoce Trzech Królestw. Jego najważniejszym wynalazkiem był wóz wskazujący południe, rodzaj mechanicznego kompasu na wozie, który wyposażony był w mechanizm różnicowy, urządzenie przekazujące jednakowy moment siły na koła obracające się z różną prędkością.

    Populacja Chin uległa podwojeniu w X–XI wieku, do czego przyczyniły się rozszerzenie uprawy ryżu w południowych i środkowych Chinach, wprowadzenie odmian szybko dojrzewającego ryżu z Azji Południowo-Wschodniej i produkcja dużych nadwyżek żywności. Spis przeprowadzony przez Północną dynastię Song wykazał ok. 50 milionów mieszkańców, bardzo podobną wielkość do tej z czasów dynastii Han i Tang (informacje o tym spisie znajdują się w Dwudziestu Czterech Oficjalnych Historiach). Ocenia się jednak, że ludność Chin w czasach północnych Songów sięgnęła 100 milionów, by wzrosnąć do 200 milionów w czasach mingowskich. Ten wielki wzrost ludności umożliwił rewolucyjne zmiany w ekonomii przednowoczesnych Chin. Wzrost ten był także prawdopodobnym powodem wycofania się rządu z silnego regulowania gospodarki rynkowej. Innym skutkiem był wzrost znaczenia gentry konfucjańskiej, która odgrywała ważną rolę w lokalnej administracji i życiu lokalnych społeczności. Polegali na niej oficjalnie mianowani urzędnicy cesarscy z władz prowincjonalnych i powiatowych, mogąc liczyć na jej wsparcie, nadzór nad bieżącymi sprawami i wsparcie finansowe.

    Skala mapy (czasem używany jest również termin podziałka mapy) – stosunek wielkości liniowych rozmiarów modelu Ziemi, dla jakiego opracowano odwzorowanie kartograficzne danej mapy, do rzeczywistej wielkości tych rozmiarów.Mechanika konstrukcji to dział wiedzy związany z inżynierią lądową, skupiający się na analizie i projektowaniu obiektów budowlanych, w taki sposób aby przeciwdziałać siłom działającym na ową konstrukcję a tym samym zapobiegać możliwości jej zniszczenia..

    Życie społeczne czasów songowskich było nader ożywione; do rozrywek elity należało zbieranie i podziwianie dzieł sztuki, a w czasie świąt i festiwali wszystkie klasy społeczne spotykały się i mieszały podczas obchodów. W miastach całe dzielnice poświęcone były rozrywkom. Druk całostronicowy, a następnie wynalezienie czcionki ruchomej w XI w., przyczyniły się do rozwoju i upowszechniania literatury i wiedzy. Na wysokim poziomie stała technologia i sztuka inżynierska, nauka, filozofia, matematyka i inne dziedziny wiedzy. Filozofia konfucjańska została odświeżona dzięki pracom takich filozofów jak Cheng Yi i Zhu Xi, których komentarze, często pod wpływem filozofii buddyjskiej oraz nowe rozumienie tekstów klasycznych, doprowadziły do powstania nowej szkoły: neokonfucjanizmu. Wielkiego znaczenia nabrała też (istniejąca od czasów dynastii Sui) instytucja egzaminów urzędniczych i stała się głównym czynnikiem zmiany elity chińskiej z arystokratycznej na urzędniczą.

    Yu (Yǔ, 禹), urodzony jako Si Wenming (Sì Wénmìng, 姒文命), popularnie nazywany Wielki Yu (大禹 Dà Yǔ) był legendarnym założycielem dynastii Xia.Chan (chin. 禪 pinyin: chán; sans. ध्यान dhyāna ; kor. sŏn (선), sŏn chong (선종); jap. zen (禅), zen shū (禅宗); wiet. thiền, thiền tông) – jedna z najważniejszych szkół chińskiego buddyzmu, założona w VI wieku przez Bodhidharmę. Szkoła ta należy do praktycznej i medytacyjnej tradycji buddyzmu, w odróżnieniu od teoretycznej i filozoficznej tradycji doktrynalnej.

    Historia[ | edytuj kod]

    Północna dynastia Song, 960–1127[ | edytuj kod]

    Założyciel dynastii Song, Zhao Kuangyin, (późniejszy cesarz Taizu (960–976), był dowódcą gwardii ostatniej z Pięciu Dynastii, Późniejszej dynastii Zhou (951–960), której udało się utworzyć w północnych Chinach silny i stabilny rząd. Mimo to po tym jak w roku 959 władza w Zhou znalazła się w rękach siedmioletniego dziecka żołnierze obwołali cesarzem Zhao Kuangyina. Wykorzystując potencjał odziedziczonego państwa Taizu przystąpił do jednoczenia Chin, podbijając państwa na jakie rozpadły się one po upadku dynastii Tang. Ustanowił silny centralny rząd z siedzibą w Kaifengu, oparty o system egzaminów na stopnie urzędnicze, co zapewniło stabilność administracji i dopływ kompetentnych urzędników. Proces jednoczenia Chin zakończył brat i następca Taizu, Taizong (976–997), podbijając w roku 979 państwo Północne Han. Podjęta jednak natychmiast po tym sukcesie wyprawa przeciwko kitańskiej dynastii Liao, mająca na celu odbicie należących niegdyś do dynastii Tang tzw. Szesnastu Prefektur, zakończyła się klęską.

    Zero (zapisywane jako 0) – element neutralny dodawania; najmniejsza nieujemna liczba. To, czy zero jest uznawane za liczbę naturalną, jest kwestią umowy – czasem włącza się, a czasem wyklucza się je z tego zbioru. Zero nie jest ani liczbą pierwszą, ani liczbą złożoną.Kwadrat magiczny – tablica składająca się z n wierszy i n kolumn (n>2), w którą wpisano n różnych nie powtarzających się dodatnich liczb naturalnych w ten sposób, że suma liczb w każdym wierszu, w każdej kolumnie i w każdej przekątnej jest taka sama (tzw. suma magiczna). Kwadrat, w którym suma liczb w każdym wierszu i każdej kolumnie jest taka sama, ale sumy liczb w przekątnych są różne, nazywa się półmagicznym.
    Portret dworski cesarza Song Taizu.

    Dwór songowski utrzymywał stosunki dyplomatyczne z Ćolą, Egiptem pod rządami Fatymidów, Śriwidźają czy chanatem Karachanidów w Azji Środkowej i innymi krajami, które były także partnerami handlowymi. Jednak największy wpływ na politykę chińską, tak wewnętrzną, jak i zagraniczną, wywierali najbliżsi sąsiedzi. Od chwili powstania, Songowie utrzymywali bliskie kontakty (na zmianę pokojowe i wojenne) z dynastią Liao z północnego wschodu i z tanguckim państwem Xixia na północnym zachodzie. Polityka Songów wobec Liao była zdeterminowana ich dążeniem do odzyskania Szesnastu Prefektur. Liao odparło jednak ataki songowskie, i samo kontynuowało najazdy na północne tereny ich państwa aż do 1005 roku, kiedy to podpisano traktat z Shanyuan, w którym oba cesarstwa uznawały się wzajemnie na zasadach równości, przy czym Song miało wypłacać Liao coroczną "kontrybucję na wydatki wojskowe" w wysokości 200 tys. zwojów jedwabiu i 100 tys. liangów srebra. Traktat ten "utorował drogę stuleciu stabilności i pokojowej koegzystencji", zaś wielkość daniny nie miała negatywnego wpływu na ekonomię cesarstwa, ponieważ stanowiła równowartość produkcji jedynie jednej songowskiej prefektury, a handel Songów z Kitanami przynosił im znaczną nadwyżkę. Tanguci byli tradycyjnymi wasalami Chin na zachodnim skraju Ordosu, jednak Songowie doprowadzili do wybuchu wojny z nimi próbując w roku 982 wykorzystać konflikt w ich rodzinie panującej do bardziej bezpośredniego podporządkowania tego ludu Chinom. Przyniosło to skutek odwrotny od zamierzonego, ponieważ niechętna Chinom część Tangutów podjęła z nimi walkę podjazdową, w rezultacie której w roku 1006 cesarz Zhenzong (997–1022) faktycznie uznał niezależność Xixia przyznając ich władcy tytuł chińskiego namiestnika i księcia (wang). Do ponownego wybuchu wojny z Tangutami doszło kiedy ich władca Weiming Yuanhao w roku 1038 ogłosił się cesarzem i zażądał uznania tego tytułu przez Songów. Kompromis zawarto w roku 1044, kiedy Tanguci zgodzili się na formalne podporządkowanie Songom, którzy jednak przystali na płacenie corocznych podarunków będących faktycznie formą trybutu. Stosunki pomiędzy oboma państwami uległy ponownemu pogorszeniu w roku 1067, kiedy jeden z chińskich urzędników nadgranicznych zajął tanguckie miasto Suizhou (dzis. Suide w prefekturze Yulin). Kolejne ofensywy Songów w latach 1081–1083, 1091–1093 i 1096–1099 nie przyniosły zdecydowanego powodzenia. W roku 1104 Chińczycy ostatecznie zdobyli Qingtang, które przemianowali na Xining, jednak region Kuku-noru "aż do końca Północnych Song (1128) pozostał strefą ciągłego konfliktu pomiędzy Chińczykami z jednej strony a Tybetańczykami i Tangutami z drugiej". Innym ważnym konfliktem była wojna z wietnamską dynastią Lý, stoczona w latach 1075–1077; jej przyczyną były konflikty graniczne i zerwanie przez Songów kontaktów handlowych z królestwem Đại Việt. Po poważnych stratach poniesionych podczas rajdu przeciwnika na Guangxi, generał Guo Kui (1022–1088) wdarł się na terytorium Wietnamu, sięgając aż do Thăng Long (dzisiejsze Hanoi). Ciężkie straty po obu stronach skłoniły wietnamskiego dowódcę Thường Kiệta (1019–1105) do rozpoczęcia rozmów pokojowych, co umożliwiło obydwu państwom wycofanie się z wojny. Ostatecznie w 1082 roku Song i Lý wymieniły między sobą zajęte tereny i jeńców wojennych.

    Murarstwo jest rodzajem rzemiosła, którego główną pracą jest murowanie. Murowanie polega na wznoszeniu budowli poprzez spajanie kamiennych, ceglanych itp. materiałów środkami wypełniającymi i wiążącymi zwanymi zaprawami murarskimi, przygotowanymi na bazie piasku wapna i cementu. Termin murarstwo nie jest tożsamy z terminem budownictwo, będącego działem inżynierii. Jest jednym z niewielu działów rzemiosła, który nie ulega zanikowi.Sfera armilarna (znana też jako sferyczne astrolabium) – przyrząd astronomiczny, będący modelem sfery niebieskiej, służący do wyznaczania rektascensji i deklinacji.
    Poduszka z piaskowca, zdobiona biało-czarno-brązową, rytą warstwą ceramiczną, z czasów północnej dynastii Song, XII wiek.

    Stopień złożoności społeczeństwa z czasów Song, szybko rozwijająca się gospodarka, wymagały sprawnych i innowacyjnych działań rządów. Wśród ministrów panowały wielkie rozbieżności w opiniach na temat najlepszej polityki, jaką należało prowadzić i dwór w XI wieku pozostawał podzielony między rywalizujące frakcje. Pierwszą ofiarą tej rywalizacji był Fan Zhongyan (989–1052), kanclerz, który podjął próby reform, polegające na usprawnieniu systemu selekcji urzędników, podniesieniu pensji niższych urzędników i ustanowieniu systemu stypendialnego, by pozwolić szerszej grupie ludzi na zdobycie wykształcenia, a co za tym idzie – szansy na pracę w administracji państwowej. Gwałtowne sprzeciwy zmusiły Fana do ustąpienia, a jego następcą na dworze został Wang Anshi (1021–1086). Korzystając z poparcia cesarza Shenzonga (1067–1085), Wang poddał system kształcenia i biurokrację państwową surowej krytyce. Aby wyrugować to co postrzegał jako korupcję i zaniedbania, Wang wdrożył plan tzw. "nowej polityki", obejmujący reformę podatku ziemskiego, ustanowienie kilku nowych monopoli państwowych, rozbudowę wojsk i milicji oraz podniesienie standardów egzaminów urzędniczych, by ułatwić do nich dostęp ludziom posiadającym doświadczenie w zarządzaniu państwem. Reformy wywołały na dworze głęboki spór między poplecznikami Wanga, ("reformatorami") a tak zwaną "frakcją konserwatywną", pod wodzą historyka i kanclerza Sima Guanga (1019–1086). Walka polityczna obejmowała m.in. degradację i zsyłanie na głęboką prowincję urzędników frakcji przeciwnej, gdy tylko jedna z grup uzyskiwała przewagę. Jedną z najbardziej znanych ofiar tych sporów na dworze, był sławny poeta i mąż stanu Su Shi (1037–1101), który za krytykę reform Wanga został uwięziony a następnie zesłany.

    Europa Wschodnia - część Europy wyróżniana jako region w regionalizacji fizycznogeograficznej Europy zgodnej z Uniwersalną Klasyfikacją Dziesiętną Międzynarodowej Federacji Dokumentacji.Kajdu (albo Chajdu) (ur. ok. 1235/1236, zm. ok. 1301) – chan Mongołów z rodu Ugedeja, panujący w Turkiestanie i części Syberii od roku 1263 aż do śmierci.
    Polichromowana, drewniana rzeźba Guan Yin; Shanxi, dynastia Liao (907–1125).

    Podczas gdy centralny rząd songowski skupiał się na polityce wewnętrznej i sporach, na północnej granicy działy się niepokojące rzeczy. Dżurdżeni, poddani dynastii Liao, podnieśli bunt i ustanowili własne państwo – dynastię Jin (1115–1234). Generał-eunuch Tong Guan (1054–1126), doradził cesarzowi Huizongowi (1100–1126) sojusz z Dżurdżenami; wspólna kampania wojenna obaliła dynastię Liao w 1125. Operacje przeciw Liao ukazały jednak słabość armii songowskiej, co nie uszło uwadze Dżurdżenów, którzy natychmiast po zwycięstwie zwrócili się przeciw dotychczasowym sojusznikom i uderzyli na Song w 1125, i powtórnie – w 1127. Podczas tej drugiej inwazji udało im się nie tylko zdobyć stolicę Songów, Kaifeng, lecz także pojmać cesarza Qinzonga, jego poprzednika Huizonga (który przeszedł w stan spoczynku) i większość dworu. Wydarzenia te są znane jako "upokorzenie Jingkang" (chiń. trad. 靖康事變), od nazwy roku (Jingkang, 靖康), w którym miały miejsce. Pozostałe siły songowskie przegrupowały się i pod wodzą piątego syna cesarza Huizonga, Gaozonga (1127–1162), który ogłosił się cesarzem, wycofały na południe od Jangcy, ustanawiając nową stolicę w Lin’an (dzisiejsze Hangzhou). Podbój północnych Chin przez Dżurdżenów i przeniesienie stolicy z Kaifengu do Lin’anu wyznacza granicę między Północną a Południową Dynastią Song.

    Drzeworyt – technika graficzna należąca do druku wypukłego. Drzeworytem nazywa się również odbitkę uzyskaną tą techniką.Li Cheng (chiń. upr.: 李成; chiń. trad.: 李成; pinyin: Lǐ Chéng; Wade-Giles: Li Ch’eng; ur. 919 – zm. 967) – chiński malarz z Qingzhou (obecnie powiat Weifang w prowincji Shandong), aktywny w okresie Pięciu Dynastii i w początkowym okresie Północnej Dynastii Song. Był dalekim potomkiem cesarskiej rodziny Li (李), która rządziła Chinami jako Dynastia Tang do 907 r.

    Południowa dynastia Song, 1127–1279[ | edytuj kod]

    Państwa Xixia, Jin i Song ok. 1141 roku.

    Mimo sukcesów Dżurdżenów okazali się oni jednak niezdolni do całkowitego podboju dynastii Song. Pod wodzą zdolnego generała Yue Fei siłom songowskim udało się w latach 1134–1135 nawet odbić część zajętych przez Dżurdżenów terytoriów. Ostatecznie nieuniknione było ułożenie jakiegoś "modus vivendi" pomiędzy obiema stronami. Żeby jednak zawrzeć pokój, koniecznym było zniszczenie siły partii rewanżystowskiej w cesarstwie Song, której Yue Fei był nieformalnym przywódcą. W rezultacie główny orędownik pokoju, minister Qin Gui, w 1141 roku doprowadził do skazania Yue Fei na śmierć, "unieśmiertelniając go w ten sposób jako wzór dla późniejszych chińskich patriotów", a samemu na zawsze zostając "czarnym charakterem" chińskiej historiografii. Zawarty w 1142 roku pokój przewidywał ustanowienie granicy pomiędzy dwoma państwami w środkowym biegu rzeki Huai i zgodę Song na status państwa wasalnego płacącego trybut dynastii Jin. Były to warunki upokarzające dla Songów, stąd nic dziwnego, że tekst traktatu nie zachował się w żadnym songowskim źródle.

    Spółka akcyjna (niem. Aktiengesellschaft, ang. Joint-stock company, fr. Société par actions, hiszp. Sociedad anónima) – rodzaj powszechnej w gospodarce wolnorynkowej spółki kapitałowej, której forma opiera się na obiegu akcji będących w posiadaniu akcjonariuszy. Kapitał zakładowy składa się z wkładów założycieli, którzy stają się współwłaścicielami spółki.Purpura (z łac purpura, z gr. πορφύρα (porphyra)) – naturalny barwnik o zakresie barw od intensywnie czerwonego do fioletu, także w głębokich odcieniach zbliżonych do barwy śliwki czy do koloru granatowego. Uzyskiwany był z żyjących w Morzu Śródziemnym mięczaków z gatunków (łac.) Purpura haemastoma oraz Murex trunculus (szkarłatniki i rozkolce). Jeden z najstarszych wymienianych w źródłach historycznych barwników. Także określenie barw odpowiadających tym, które można uzyskać z zastosowaniem tego barwnika. Potocznie w polszczyźnie purpurę kojarzy się z czerwienią, chociaż wiele jej odmian daleko odbiega od czystej czerwieni.

    Południowej dynastii Song, mimo że osłabionej i zepchniętej na południe od rzeki Huai, udało się rozwinąć już silną gospodarkę i wzmocnić obronę przeciwko państwu Jin. Rząd poczynił wielkie wysiłki, by rozwinąć handel morski, który wzmacniał chińską gospodarkę. Rozwinął przemysł stoczniowy, rozbudował porty, zwiększył sieć namierników, latarni morskich i składów nadmorskich; wspierał też działania głównych portów morskich jak Quanzhou, Kanton i Xiamen. Dynastia Song, jako pierwsza w historii Chin, w roku 1132 ustanowiła regularną i stałą marynarkę wojenną, by chronić statki pływające po Morzu Żółtym i Wschodniochińskim z towarami z i do Japonii, Korei, Azji Południowo-Wschodniej, i dalej na Ocean Indyjski i Morze Czerwone. Kiedy w roku 1161 cesarz Jin Hailingwang (1150–1161) zaatakował dynastię Song, zamierzając ją ostatecznie podbić, udało mu się dotrzeć do brzegów Jangcy, jednak jego flota na tej rzece została pokonana przez siły Songów w bitwach pod Tangdao i Caishi. W rezultacie inwazja Jin została odparta, zaś niepopularny Hailingwang zginął w zamachu stanu. W roku 1165 Songowie zawarli nowy traktat pokojowy z cesarstwem Jin. Na jego mocy dynastia Song przestała być wasalem Jin, chociaż nadal uznawała swój niższy status, zaś zmniejszony trybut był odtąd nazywany bardziej neutralnym terminem płatność. Odparcie inwazji Jin "dało nową pewność armiom Songów i ustabilizowało południową dynastię.[...] Jin nigdy więcej nie przedsięwzięło żadnej poważnej próby przekroczenia Jangcy". Po tych zwycięstwach, do floty przywiązywano wielką wagę i po stuleciu rozwoju posiadała ona korpus ponad 52 tysięcy żołnierzy piechoty morskiej. By sfinansować te przedsięwzięcia, rząd skonfiskował część ziem należących do gentry, co spowodowało niezadowolenie – część elit odwróciła się od dynastii. Nie powstrzymało to jednak przygotowań obronnych. Kłopoty finansowe pogarszał fakt, że wielu członków zamożnych rodzin ziemiańskich piastowało urzędy państwowe – dzięki swoim kontaktom byli oni w stanie załatwić sobie i swym krewnym zwolnienia podatkowe.

    Zoologia (od gr. zoon = zwierzę, i logos = słowo, myśl, rozumowanie) – nauka o zwierzętach, czyli wszystkich żywych organizmach zdolnych do przemieszczania i odżywiania się (z wyjątkiem mikroorganizmów), a także ich zachowaniach i budowie.Egzaminy urzędnicze (chin. upr. 科举; chin. trad. 科舉; pinyin kējǔ) – tradycyjny system państwowych egzaminów urzędniczych w cesarskich Chinach. Wprowadzony w 596 roku, przetrwał niemal do końca cesarstwa.
    Drewniana figurka siedzącego bodhisattwy, dynastia Jin.

    Choć Songowie byli w stanie powstrzymać Jin, na stepach i pustyniach północy rosła nowa potęga. Mongołowie, pod wodzą Czyngis-chana (1206–1227), zaatakowali tanguckie Xixia w 1205 i 1209, urządzając łupieżcze wyprawy przez terytorium tego państwa. W 1210 praktycznie podporządkowali sobie Tangutów, zabezpieczając sobie tym samym zachodnią flankę przed najazdem na Jin. Zdając sobie sprawę z pogarszającej się wskutek zagrożenia przez Mongołów oraz powodzi i zmiany biegu Huang He sytuacji Dżurdżenów, Songowie zdecydowali się ich zaatakować. Wojna z lat 1206–1208 zakończyła się jednak kompletnym fiaskiem sił Songów. W roku 1211 dynastię Jin zaatakowali Mongołowie i do roku 1215 zajęli cztery z jej stolic, włącznie ze stolicą centralną (Zhongdu) (dzis. Pekin). W rezultacie najazdu Czyngis-chana i wewnętrznych rebelii terytorium Jin zostało zredukowane do regionu wokół Huang He i stało się ono buforowym państwem otoczonym przez Mongołów, Xi Xia, chłopskich rebeliantów nazywanych Czerwonymi Płaszczami w Szantungu i dynastię Song na południu. Mongolski dowódca Mukali kontynuował najazdy na Jin w latach 1216–1223. W tym samym czasie chcąc powetować sobie straty poniesione na rzecz Mongołów Dżurdżeni zaatakowali Songów, jednak wojna toczona w latach 1217–1224 nie przyniosła im żadnych sukcesów. Pokój zawarty pomiędzy oboma państwami w roku 1224 przewidywał zrzeczenie się trybutu przez Jin. W roku 1231 następca Czyngis-chana, Ugedej (1229–1241), przedsięwziął wielką inwazję na Jin. Po upadku Kaifengu w roku 1233 ostatni cesarz Jin, Aizong (1224–1234), prosił Songów o pomoc, argumentując, że po zniszczeniu Jin Mongołowie zniszczą Songów. Ci jednak woleli podjąć próbę odzyskania terytoriów utraconych niegdyś na rzecz Dzurdżenów i zawarli sojusz z Mongołami. Aizong został oblężony przez siły mongolskie i dynastii Song w Caizhou w południowym Henanie. Wraz z zajęciem Caizhou przez Mongołów 9 lutego 1234 państwo Jin przestało istnieć. Po jego upadku siły Songów podjęły próbę zajęcia całego Henanu, jednak szybko zostały przepędzone przez Mongołów – tym samym wybuchła wojna cesarstwa Song z imperium mongolskim. W latach 1235–1240 Songowie odparli szereg ataków Mongołów, których główne siły były w tym okresie zaangażowane na zachodzie. Mongołowie kilkakrotnie oferowali Songom pokój, ich propozycje zostały jednak odrzucone przez cesarski dwór, być może dlatego że Chińczycy zinterpretowali napięcia związane z walką o schedę po Ugedeju jako wojnę domową w imperium mongolskim.

    Dżonka - dalekowschodni niewielki statek drewniany bez stępki, przeważnie 1-, 2- lub 3-masztowy, o charakterystycznych wielokątnych żaglach przypominających wachlarz, plecionych z włókien roślinnych, zaopatrzonych w liczne, poziome usztywniające listwy biegnące promieniście w poprzek całego żagla. Wykorzystywany w transporcie rzecznym i przybrzeżnym, w rybołówstwie, a czasami także jednocześnie jako miejsce zamieszkania całej rodziny. Nośność największych dżonek (pięciomasztowych) sięga około 600 ton. Obecnie pływające dżonki niewiele różnią się od tych sprzed kilku wieków. Jednostka charakterystyczna dla wybrzeży całej wschodniej Azji od Japonii po Filipiny (bez Rosji).Spółgłoska nosowa miękkopodniebienna – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczanej symbolem: [ŋ].

    Spory o sukcesję po Ugedeju i jego następcy, Gujuku (1246–1248), sprawiły że Mongołowie przez ponad 10 lat nie przedsiębrali poważniejszego ataku na Chiny. Dopiero nowy kagan Mongke (1251–1259) nakazał swojemu bratu Kubilajowi (1260–1294), który miał apanaże w północnych Chinach, podbić Królestwo Dali w Junnanie, czego ten dokonał w latach 1253–1254. W rezultacie Songowie zaczęli być okrążani od południa. W 1258 Mongke osobiście zaatakował Syczuan, zajmując w nim szereg miast, jednak zmarł 11 sierpnia 1259 podczas oblężenia Hezhou (dzis. Hechuan), prawdopodobnie na skutek zarazy. W imperium mongolskim doszło do wojny domowej pomiędzy Kubilajem a jego bratem, Arykiem Böge. Kubilaj wygrał ją ostatecznie w 1264, jednak jego władzy nie uznawali ani potomkowie Ugedeja (Kajdu) i Czagataja w Azji Środkowej, ani Dżoczydzi w Europie Wschodniej, zaś zwierzchność nad odciętymi od niego ilchanami w Iranie miała charakter czysto nominalny. Po pokonaniu swojego brata Kubilaj skoncentrował się jednak na podboju Chin, a nie podporządkowaniu sobie pozostałych Czyngisydów. Walki pomiędzy Mongołami dały Songom kilka lat wytchnienia. Pod nieobecność Kubilaja, siły songowskie, na polecenie kanclerza Jia Sidao, wykorzystały okazję i zepchnęły Mongołów z powrotem na północny brzeg Jangcy. Drobne starcia nadgraniczne trwały do 1265, kiedy to Kubilaj odniósł ważne zwycięstwo w Syczuanie. Od 1268 do 1273 roku Kubilaj prowadził blokadę Jangcy przy pomocy swej floty i oblegał Xiangyang, ostatni punkt oporu blokujący mu drogę do zamożnego basenu Jangcy. W 1271 Kubilaj oficjalnie ogłosił powstanie nowej dynastii: Yuan. W 1275 nowo mianowany głównodowodzący wojsk Kubilaja, Bajan z Baarin, pobił 130-tysięczną armię songowską, dowodzoną przez kanclerza Jia Sidao. Do 1276 większość terytorium Songów była w rękach nowej dynastii. Ostatnią wielką bitwą, w której siły Yuan, dowodzone przez generała Zhang Hongfana, zniszczyły armie Song, była bitwa pod Yamen w delcie rzeki Perłowej w 1279. Ostatni władca pokonanej dynastii, ośmioletni cesarz Huaizong popełnił samobójstwo wraz ze swoim głównym doradcą Lu Xiufu i ośmiuset członkami klanu cesarskiego. Bajan, działając na podstawie rozkazów Kubilaja, nie skrzywdził pozostałych członków rodu Song. Emerytowany cesarz Gong został zdegradowany i obdarzony tytułem księcia Ying, lecz w końcu został wygnany do Tybetu, gdzie wstąpił do klasztoru.

    Perswazja (łac. persuasio) – sztuka przekonywania kogoś do własnych racji. Różni się od manipulacji tym, że przekonanie danej osoby do czegoś nie zaszkodzi jej w późniejszym czasie. Perswazja opisywana jest również często jako jedna z metod retoryki, bądź jedynie jako nawiązanie do "tradycji retorycznej".Su Song (chiń. upr.: 苏颂; chiń. trad.: 蘇頌; pinyin: Sū Sòng; ur. 1020, zm. 1101) – jeden z największych uczonych chińskich, człowiek renesansu epoki Song: astronom, kartograf, farmakolog, zoolog, botanik, poeta i inżynier. Pełnił także funkcje urzędnicze, m.in. ambasadorskie. Jednym z jego największych osiągnięć było zbudowanie zegara wodnomechanicznego.

    Kultura i społeczeństwo[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Kultura dynastii Song.
    Gałązka białego jaśminu, pocz. XII w.; takie niewielkie, realistyczne obrazy natury, malowane na kartach albumów, były bardzo popularne za czasów Południowej dynastii Song.

    Dla panowania dynastii Song charakterystyczne była wysoka złożoność społeczna i wyrafinowana administracja. Miasta chińskie tego okresu należały do największych na świecie (Kaifeng i Hangzhou miały ponad milion mieszkańców). Miasta dostarczały różnorodnych rozrywek, a liczne świątynie i szkoły zapewniały wykształcenie i pociechę duchową. Rząd songowski wspierał rozmaite projekty socjalne, jak ustanawianie domów opieki społecznej, ośrodków zdrowia i cmentarzy dla biedoty. Dbał też o sprawne funkcjonowanie systemu poczty, zapewniającego sprawną komunikację w granicach cesarstwa. System ten był wzorowany na wcześniejszym z czasów hanowskich (202 r.p.n.e.–220 r.n.e.). Rząd centralny zatrudniał tysiące pracowników pocztowych, różnej rangi i o różnym zakresie obowiązków, w mniejszych i większych urzędach pocztowych. Na wsi, chłopi uprawiający ziemię byli niezależnymi drobnymi rolnikami, płacącymi czynsz dzierżawcami lub też chłopami pańszczyźnianymi w wielkich posiadłościach.

    Miód – słodki produkt spożywczy, w warunkach naturalnych wytwarzany głównie przez pszczoły właściwe (miód pszczeli) oraz nieliczne inne błonkówki, m.in. osy z podrodziny Polistinae (Brachygastra, Polistes i Polybia), poprzez przetwarzanie nektaru kwiatowego roślin miododajnych, a także niektórych wydzielin występujących na liściach drzew iglastych. Miód pszczeli różni się składem od miodu wytwarzanego przez inne owady. Osy pobierają nektar także z roślin trujących dla człowieka, dlatego wytwarzany przez nie miód nierzadko jest przyczyną ciężkich zatruć. Substytutem miodu naturalnego jest miód sztuczny.Ostrygowate, ostrygi (Ostreidae) – rodzina osiadłych małży nitkoskrzelnych z rzędu Ostreoida, licząca około 100 gatunków, m.in. ostryga jadalna (Ostrea edulis), ostryżyca amerykańska (Crassostrea virginica) i ostryżyca japońska (Crassostrea gigas). Są uznawane za najcenniejsze mięczaki jadalne, poławiane i hodowane.

    Choć według dominującej etyki konfucjańskiej kobiety znajdowały się na niższym poziomie społecznym niż mężczyźni, to jednak miały wiele przywilejów prawnych i społecznych, a w domu i we własnych małych przedsiębiorstwach, sprawowały znaczną władzę. W miarę, jak rosła zamożność społeczeństwa i rodziny panien młodych wyposażały je w coraz większe posagi, kobiety uzyskiwały nowe prawa własności majątku. Miały również równe prawa dziedziczenia po rodzicach. Wiele kobiet było wykształconych i znaczących, i powszechną praktyką było, że to właśnie one kształciły synów w ich wczesnym dzieciństwie. Przykładowo, to właśnie matka naukowca, generała i dyplomaty Shen Kuo nauczyła go podstaw strategii wojskowej. Były też znane pisarki i poetki takie, jak Li Qingzhao (1084–1151), która stała się sławna jeszcze za życia.

    Biurokracja (od słów fr. bureau – urząd i gr. kratos – władza) – scentralizowany system organizacyjny, w którym władza powiązana jest z urzędem, lub ogół ludzi zajmujących się administrowaniem. Pojęcie to oznacza oderwanie władzy od obywateli, czy wręcz urzędników podejmujących szkodliwe decyzje dla społeczeństwa.Działo – broń palna kalibru co najmniej 20 mm. Z wyjątkiem polskiego najcięższego karabinu maszynowego typu Nkm wz. 38FK każda broń automatyczna kalibru 20 mm jest nazywana działem.
    Kaligrafia autorstwa Huang Tingjiana (1045–1105), słynnego kaligrafa, znajomego Su Shi.

    Życie społeczne było bardzo ożywione, a uroczystości np. święta lampionów czy Qingmingjie były obchodzone przez całe społeczności. W miastach rozrywce poświęcone były całe dzielnice, w których występowali lalkarze, akrobaci, aktorzy teatralni, połykacze mieczy i zaklinacze węży, uliczni opowiadacze, muzycy i śpiewacy; można było w nich skorzystać z usług herbaciarni, restauracji i domów publicznych. Miłośnicy rozmaitych dziedzin sztuki i hobbyści gromadzili się we wszelkiego rodzaju klubach: miłośników herbaty, egzotycznej kuchni, antyków i kolekcjonerów sztuki, poezji i muzyki, literatury i hodowli koni. Okres ten był sławny z rozkwitu wielu regionalnych odmian sztuk scenicznych, a także kuchni regionalnych. Opera chińska była popularna wśród elit i szerokiej publiczności, której nie zniechęcał nawet klasyczny język chiński, którym posługiwali się aktorzy, zupełnie różny od powszechnie używanego języka potocznego. Cztery największe teatry w Kaifengu mogły pomieścić po kilka tysięcy widzów każdy. Wśród bardziej "domowych" rodzajów rozrywki popularne były m.in. gry planszowe jak weiqi czy xiangqi.

    Ogień grecki – łatwopalna mieszanina, uważana za pierwowzór napalmu. Ogień grecki zwany jest też ogniem bizantyjskim. Jednak w praktyce chodzi o jedną i tę samą substancję znaną w starożytności, a udoskonaloną w Bizancjum.Kitanowie – koczowniczy lud azjatycki, który w X wieku zdominował obszar rozciągający się od Korei na wschodzie do Ałtaju na zachodzie i podbijając część północnych Chin ustanowił Dynastię Liao (907-1125). Od nazwy tego ludu pochodzi "Kataj", jedna ze starszych nazw Chin w językach europejskich.

    Egzaminy urzędnicze i gentry[ | edytuj kod]

    Uczony na łące, obraz z XI w.

    W okresie Song wielką rolę odgrywał system egzaminów urzędniczych, za pośrednictwem których rekrutowano kadry do służby państwowej. Selekcja możliwie najgodniejszych i najbardziej zasłużonych osób na urzędy miała w Chinach długą tradycję. Selekcję drogą specjalnych egzaminów do służby cywilnej wprowadzono za czasów dynastii Sui i Tang na ograniczoną skalę, ale już na początku dynastii Song liczba osób zdających na najwyższy stopień przekroczyła pięciokrotnie liczbę z czasów tangowskich. Osoby, które mogły otrzymać stanowisko dzięki wciąż zachowanym przywilejom rodowym, a na ogół i tak przystępowały do egzaminów, by mieć szansę na jeszcze wyższy awans. Można stwierdzić, że właściwie wszyscy urzędnicy songowscy byli posiadaczami tytułów akademickich, aczkolwiek nie zawsze ich stopień był wystarczająco wysoki do zajmowanego stanowiska. Zjawisko to związane było z rozpowszechnieniem się druku, który umożliwił masową publikację pism konfucjańskich i dzięki temu edukację większej liczby potencjalnych kandydatów na urzędy. Wzrost liczby podchodzących do egzaminów prefekturalnych niższego stopnia z 30 tys. na początku XI w. do 400 tys. na końcu wieku XIII, doskonale ilustruje ten trend. System egzaminów urzędniczych umożliwiał zwiększenie stopnia merytokracji, mobilności społecznej i wyrównania szans w konkurowaniu o posady w rządowej administracji. Edward A. Kracke, Sudō Yoshiyuki i Ho Ping-ti wykazali, wykorzystując zachowane statystyki songowskie, że posiadanie ojca, dziadka, czy pradziadka urzędnika, nie gwarantowało automatycznie otrzymania stanowiska na identycznym poziomie.

    Huainan (chin.: 淮南; pinyin: Huáinán) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Anhui, port nad rzeką Huai He. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 1 264 768. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 2 055 755 mieszkańców. Ośrodek wydobycia węgla kamiennego oraz przemysłu energetycznego, hutniczego, maszynowego i nawozów sztucznych.Xining (chin. trad.: 西寧; chin. upr. 西宁; pinyin: Xīníng; tyb.: ཟི་ལིང་།, Wylie: zi ling) – miasto o statusie prefektury miejskiej w środkowych Chinach, na Wyżynie Tybetańskiej, nad rzeką Huang Shui (dopływ Huang He), ośrodek administracyjny prowincji Qinghai. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 765 485. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 1 751 487 mieszkańców. Ośrodek przemysłu spożywczego, wełnianego, maszynowego, metalowego i elektronicznego.

    Robert Hartwell i Robert P. Hymes, w krytyce tego modelu, wskazali na nadmierną rolę, jaką przypisywał rodzinie nuklearnej i branie pod uwagę wyłącznie trzech przodków w linii męskiej, pomijając szersze tło demograficzne Chin dynastii Song. Znaczna grupa mężczyzn nie pozostawiała męskich potomków, a dużą większą rolę odgrywała rodzina szeroka. Poczucie wykluczenia wynikające z poczucia, że system biurokratyczny faworyzuje klasę właścicieli ziemskich, których stać było na najlepsze szkoły, było dość powszechne. Jednym z największych krytyków tego zjawiska był urzędnik i sławny poeta Su Shi. Lecz nawet Su był wytworem swoich czasów, w miarę jak poczucie tożsamości, obyczaje i postawy urzędników-uczonych stawały się mniej arystokratyczne, a bardziej biurokratyczne w okresie między późną dynastią Tang a wczesną Song. W początkowych latach dynastii, stanowiska rządowe obsadzali ludzie wywodzący się głównie z dwóch, wyraźnie społecznie nadreprezentowanych klas: elity założycielskiej, związanej z osobą cesarza-twórcy dynastii, oraz częściowo dziedziczącej swe stanowiska zawodowej elity urzędniczej, która wykorzystywała status swoich rodów, powiązania rodzinne i sojusze zawierane przez małżeństwa, by zapewnić sobie odpowiednią pozycję. Pod koniec XI wieku elita założycielska straciła na znaczeniu, a elita zawodowych urzędników podzieliła się na zwalczające się frakcje do tego stopnia, że uniemożliwiło to strategiczne zawieranie sojuszy małżeńskich; w efekcie zastąpiła ją znacznie szersza grupa rodzin ziemiańsko-urzędniczych.

    Ilchanidzi (albo Hulagidzi) – dynastia pochodzenia mongolskiego rządząca w latach 1256-1335 państwem powstałym w wyniku rozpadu imperium mongolskiego na terenach Bliskiego Wschodu. Jej nazwa pochodzi od tytułu „ilchan”, używanego przez jej władców, których nazywa się czasem także Hulagidami, od imienia założyciela dynastii.Chan – głowa chanatu, tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej i Europy Wschodniej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich.
    Komplet celadonów z Longquan, prow. Zhejiang, XIII w.
    Kołowrotek, obraz północnosongowskiego malarza Wang Juzhenga jest jednym z najwcześniejszych reprezentacji tego wynalazku w sztuce.

    Ze względu na wielki wzrost liczby ludności, za którym nie szedł wzrost liczby zatrudnionych urzędników (biurokracja cesarska była stosunkowo nieliczna, ok. 20 tys. mandarynów w okresie Song), zarządzanie na poziomie lokalnym przejęła szersza grupa ziemian-uczonych, tzw. gentry. W jej skład, poza uczonymi-urzędnikami na stanowiskach cesarskich, wchodzili uczeni, którzy zdali egzaminy, ale nie otrzymali jeszcze nominacji na stanowisko, kandydaci do egzaminów, lokalni nauczyciele i emerytowani urzędnicy. Ci wykształceni ludzie, często posiadający tytuły egzaminacyjne, przedstawiciele lokalnych elit doglądali spraw lokalnych, fundując niezbędne społeczności instytucje; urzędnicy, którym powierzono nadzór na danym obszarem, opierali swe działania na współpracy z kilkoma, lub z większością lokalnej gentry. Przykładowo, pomijając reformatorski rząd cesarza Huizonga, rządy songowskie nie wydawały zbyt wiele z państwowego budżetu na utrzymanie szkół prefekturalnych i powiatowych; większość funduszy na ich utrzymanie pochodziła z prywatnych środków. Ograniczona rola lokalnych urzędników znacząco różniła okres Song od czasów wcześniejszej dynastii Tang (618–907), gdy rząd ściśle regulował rynki handlowe i sprawy na poziomie lokalnym; rząd songowski wycofał się z prób regulowania handlu i pozostawił większość działań na poziomie lokalnym – szerokiej rzeszy lokalnych ziemian-uczonych-urzędników, składających się na gentry.

    Iran (pers. ايران – Irān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.Suchy dok – rodzaj budowli hydrotechnicznej w porcie wodnym, najczęściej w stoczni. Jest to wąski basen portowy ze szczelnymi wrotami oraz urządzeniami wypompowującymi z jego wnętrza wodę.

    Znakiem wyróżniającym gentry od innych klas społecznych było oddawanie się studiom i kolekcjonowanie starożytności, a domy zamożnych ziemian pełne były dworzan takich jak rzemieślnicy, artyści, nauczyciele i aktorzy. Choć wysoko wykształcona elita uczonych z oficjalnymi tytułami, zdobytymi w cesarskich egzaminach, patrzyła z wyższością na handel, biznes i klasę kupiecką, w rzeczywistości obrót handlowy odgrywał ogromną rolę w społeczeństwie i kulturze epoki Song. Choć uczony-urzędnik, który starał się dorobić do urzędowej pensji angażując się w przedsięwzięcia handlowe, narażał się na niechęć i ostracyzm ze strony swych kolegów-na-urzędzie, wielu z nich prowadziło interesy za pomocą pośredników.

    Zhou Dunyi (ur. 1017, zm. 1073) – uczony z czasów dynastii Song, uznawany za jednego z prekursorów neokonfucjanizmu. Jian (chiń. upr.: 剑; chiń. trad.: 劍; pinyin: jiàn) to długi, jednoręczny, obosieczny miecz chiński używany od przeszło 2500 lat. Najstarsze źródła opisujące miecz pochodzą z VII w. p.n.e. z Okresu Wiosen i Jesieni (tzw. miecz Goujiana, władcy królestwa Yue). Historyczne miecze miały od 45 do 80 cm długości. Obecne modele mają około 70 cm, a ich waga to ok. 700-900 gramów. Dla lepszego wyważenia do głowicy doczepiano podwójny pompon.

    Prawo, system karny i medycyna sądowa[ | edytuj kod]

    Złamana balustrada, początek XII wieku.

    System prawny epoki Song opierał się głównie na kodeksach tangowskich, służących jako podstawa prawa chińskiego aż do czasów współczesnych. Urzędnicy sądowi dbali o prawo i porządek w okręgach miejskich, a czasem wyprawiali się też na wieś. Od urzędników nadzorujących sprawy sądowe oczekiwano nie tylko dobrej znajomości prawa pisanego, ale także przykładnego prowadzenia się, dającego moralny przykład społeczeństwu. Urzędnicy tacy jak sławny Bao Qingtian (999–1062) ucieleśniali ideał moralnego i prawego sędziego, który stał na straży sprawiedliwości i zawsze trzymał się pryncypiów etycznych.

    Biologia (z gr. βίος (bios) - życie i λόγος (logos) - słowo, nauka) – nauka przyrodnicza zajmująca się badaniem życia i organizmów żywych.Pluton − pododdział w składzie 2-5 drużyn, działonów, sekcji lub załóg wozów bojowych. Występuje we wszystkich rodzajach wojsk. Wchodzi najczęściej w skład kompanii, baterii albo szwadronu. Niekiedy występuje samodzielnie na szczeblu batalionu (dywizjonu) lub pułku.

    Sędziowie songowscy wyznaczali osobę lub grupę odpowiedzialną za czyn kryminalny i odpowiednio wymierzali karę, często w postaci chłosty. Oskarżony, który stanął przed sądem (cywilnym lub karnym), nie był uważany za niewinnego, aż do ostatecznego uniewinnienia; sędziowie traktowali bardzo podejrzliwie także oskarżających. Ze względu na wysokie koszty postępowania sądowego, oraz natychmiastowy areszt stosowany wobec oskarżonych o przestępstwa kryminalne, ludzie woleli rozstrzygać swoje spory prywatnie, bez uciekania się do sądów.

    Huai He (chin.: 淮河; pinyin: Huái Hé) – rzeka we wschodnich Chinach o długości 1094 km i powierzchni dorzecza 186 000 km², lewy dopływ Jangcy. Na całej swej długości płynie przez Nizinę Chińską. Duże wahania stanu wód, w okresie letnim zasilana opadami monsunowymi rozlewa się na szerokość ponad 20 km, prowadząc wtedy nawet do 20 tys. m³ wody/s. Rzeka płynie w obwałowaniach, w znacznej części powyżej poziomu otaczającej niziny, co powoduje katastrofalne powodzie (np. w 1938 roku – 600 tys. ofiar w ludziach). W latach pięćdziesiątych niebezpieczeństwo powodzi znacznie ograniczono, wykonując rozległe prace regulacyjne i budując liczne zbiorniki.Most pontonowy – jest nietypowym rodzajem mostu, którego konstrukcja opiera się na połączonych pontonach, barkach lub łodziach. Chociaż tego typu mosty są zazwyczaj tworami tymczasowymi, niekiedy stawia się je na dłużej. Używa się ich wtedy, gdy nie można wybudować innych, droższych konstrukcyjnie mostów.

    W swoim zbiorze Mengxi Bitan (Notatki znad Strumienia Snów) Shen Kuo polemizował z tradycyjnymi wierzeniami chińskimi na temat anatomii (np. mówił o dwóch, nie trzech, przepustach w gardzieli); mógł tym samym sprowokować wzrost zainteresowania autopsją w Chinach w XII w.. Lekarz i sędzia Song Ci (1186–1249) napisał pionierskie dzieło z zakresu medycyny sądowej na temat badania zwłok w celu ustalenia przyczyny śmierci (jak uduszenie, otrucie, utopienie, obrażenia od ciosów itp.) i udowodnienia, czy śmierć wynikła z morderstwa, samobójstwa, czy też była przypadkowa. Song Ci podkreślał znaczenie właściwego działania koronera podczas autopsji i starannego zapisywania wyników badań kolejnych przypadków przez urzędników.

    Chanat Czagatajski – chanat mongolski powstały z ułusu syna Czyngis-chana Czagataja (zm. 1244/1245), obejmujący większość terytorium Azji Środkowej do momentu rozpadu w latach 1346-1370.Zegar mechaniczny – zegar wykorzystujący jako regulator chodu wahadło lub balans. Energia do napędu regulatora przekazywana jest za pomocą wychwytu. Zegar taki nazywany jest mechanicznym niezależnie od tego, czy energia potrzebna do ruchu zegara pochodzi z energii sprężyny czy np. z napędu elektrycznego. Jako zegary mechaniczne budowane są zarówno zegary wieżowe, jak i zegarki naręczne. Obecnie masowo produkuje się także zegary kwarcowe, tańsze, ale bardzo punktualne.

    Wojskowość i metody prowadzenia wojny[ | edytuj kod]

    „Czterech generałów z Zhongxing” autorstwa Liu Songnian (1174–1224), południowa dynastia Song; sławny generał Yue Fei (1103–1142) drugi z lewej.

    Armia, na czele której Zhao Kuangyin zjednoczył swoje państwo i dał skuteczny odpór Kitanom, była skuteczną siłą bojową w X w., ale długie okresy pokoju w XI w. przyczyniły się do jej rozkładu. W administracji największe wpływy miały bogate rody z południa, a cywilna kontrola nad armią nie dbała o utrzymanie jej we właściwym stanie gotowości. W braku doświadczonych generałów, cywile decydowali o strategii, a nawet dowodzili armiami w polu, zazwyczaj ze słabymi wynikami (np. w czasie wojen z Xixia).

    Abu Ali Hasan Ibn al-Hajsam, Alhazen, Ibn al-Hajtam (965 - 1038) – fizyk islamu. Urodził sił w Al-Basrze w Mezopotamii ale naukową pracę prowadził pod mecenatem Fatymidów w Egipcie. Zajmował się teorią światła, załamywaniem i rozszczepianiem się promieni słonecznych. Opracował matematyczne podstawy optyki. Jego najważniejsze dzieło to Al-Manzir (Optyka). Wytłumaczył proces widzenia, stwierdzając, że widziane przedmioty świecą lub odbijają promienie światła z innego źródła. Wyjaśnił zjawiska brzasku i zmierzchu jako efekt załamania światła słonecznego w atmosferze, gdy Słońce jest mniej niż 19° pod horyzontem. Z badań refrakcji wywnioskował, że atmosfera Ziemi ma skończoną wysokość i oszacował ją na 15 km. Jako pierwszy opisał konstrukcję ciemni optycznej (Camera obscura). Badał również problemy geometrii oraz teorii liczb. Wysunął hipotezę (udowodnioną później przez Eulera) na temat parzystych liczb doskonałych. Rozwiązywał równania diofantyczne przy użyciu chińskiego twierdzenia o resztach oraz twierdzenia Wilsona. Napisał pracę na temat pól powierzchni ograniczonych przez dwa przecinające się okręgi. Używając ich podjął próbę kwadratury koła. Z jego prac korzystali m.in. polski uczony Witelon oraz niemiecki matematyk i fizyk Jan Kepler.Wzór Herona – wzór pozwalający obliczyć pole (S) trójkąta, jeśli znane są długości a, b, c jego boków. Wzór znany był już Archimedesowi, a jego nazwa pochodzi od Herona, w którego Metryce jest podany.

    Songowie dbali przede wszystkim o to, by siły zbrojne nie zagroziły pozycji dworu cesarskiego, nawet kosztem ich efektywności na polu walki. Radzie Wojskowej Północnej dynastii Song przewodził Kanclerz, który nie miał bezpośredniej kontroli nad armią cesarską. Dowództwo było podzielone między trzech marszałków, odpowiedzialnych bezpośrednio przed cesarzem. Ponieważ władcy rzadko osobiście prowadzili armie na pole bitwy, armia songowska nie posiadała jednolitej komendy. Rozdźwięk między cywilną administracją, bezpośrednio nadzorującą armię, a korpusem oficerskim, uległ dalszemu pogłębieniu, gdy klęska w wojnie z Dżurdżenami w 1127 spowodowała śmierć całej niemal arystokracji wojskowej, blisko związanej z rodziną cesarską. Choć cesarz Song Gaozong zdołał odbudować armię i powstrzymać napór z północy, nowa elita wojskowa została odcięta od dworu. Dwór cesarski często uważał, że sławni generałowie zagrażają autorytetowi władcy, co prowadziło do ich zwolnienia, a nawet egzekucji (najsławniejsze przypadki to Li Gang, Yue Fei i Han Shizhong); jednym z rezultatów tej alienacji była ostatecznie klęska w wojnie z Mongołami. John Dardess skomentował tę sytuację mówiąc, że choć Chiny miały wówczas najpotężniejszą armię na świecie, władcy Północnej dynastii, bojąc się wojskowego przewrotu, nie tyle uczynili z kraju państwo rządzone przez cywilów, co państwo słabe militarnie.

    Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.Japonia (jap. 日本, trb. Nihon lub Nippon) – państwo wyspiarskie usytuowane na wąskim łańcuchu wysp na zachodnim Pacyfiku, u wschodnich wybrzeży Azji, o długości 3,3 tys. km. Archipelag rozciąga się niemal południkowo (Japończycy utrzymują, że ich kraj ma kształt „trzydniowego Księżyca”) pomiędzy 45°33′ a 20°25′ stopniem szerokości północnej, od Morza Ochockiego na północy do Morza Wschodniochińskiego i Tajwanu na południu. Stolica Tokio jest usytuowana prawie dokładnie na tej samej szerokości geograficznej co Ateny, Pekin, Teheran i Waszyngton.

    Uczeni-urzędnicy uważali, że żołnierze stoją najniżej w hierarchii społecznej (a nawet, że są poza tradycyjnym podziałem na cztery klasy społeczne). Trudności w dostaniu się do warstwy gentry, sprawiały jednak, że udana kariera wojskowa, okraszona zwycięstwami i osiągnięciem wysokiego stopnia, była drogą do awansu społecznego i zdobycia uznania dla ludzi, którzy mieli niewielkie szanse zyskać wyższą pozycję społeczną w inny sposób. W większości jednak żołnierze rekrutowali się z nizin społecznych, a rząd nierzadko traktował utrzymywanie licznych armii jako sposób zatrudnienie bezrobotnych, potencjalnie groźnych dla stabilności społecznej. Wojska takie, pozbawione silnego esprit de corps były często nielojalne i nieskuteczne.

    Wołowina (mięso wołowe) – mięso otrzymane z bydła o wieku powyżej 0,5 roku. Jest jednym z najważniejszych mięs kuchni europejskiej i amerykańskiej. Pięcioma największymi producentami wołowiny są: Stany Zjednoczone, Brazylia, Unia Europejska, Chiny oraz Indie. Najdroższa na świecie jest wołowina Kobe.Brzoskwinia (Persica Mill.) – grupa kilku gatunków roślin, które według większości ujęć taksonomicznych zaliczane są do rodzaju Prunus. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski zalicza jednak uprawiany również w Polsce gatunek brzoskwinię zwyczajną (Persica vulgaris) do oddzielnego rodzaju Persica (brzoskwinia).

    W chwili największego rozwoju, songowskie siły zbrojne liczyły około miliona żołnierzy, podzielonych na plutony, liczące 50 ludzi, kompanie złożone z dwóch plutonów, i tworzące 500 osobowe bataliony. Wielką słabością Songów była kawaleria: niedostatek koni utrudniał tworzenie własnych oddziałów, a najemnicy z Mandżurii czy Mongolii byli często trudni do pozyskania, lub po prostu nielojalni.

    Rodzynki (liczba pojedyncza rodzynek, potocznie rodzynka; łac. racemus) – suszone winogrona, zaliczane do bakalii. Mogą być spożywane surowe lub używane do pieczenia (np. ciast). Rodzynki są bardzo słodkie z powodu dużej koncentracji cukrów (głównie fruktozy), a jeżeli są przechowywane przez długi czas, cukier krystalizuje się wewnątrz owocu. Staje się on przez to ziarnisty, ale nie zmienia to jego użyteczności. Aby zdekrystalizować cukier w rodzynkach, można je na krótki czas zanurzyć w płynie (alkoholu, soku owocowym, mleku lub gorącej wodzie) aby cukier rozpuścić.Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma lub Buddha Sasana – "Nauka Przebudzonego") – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, którego założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Buddyzm bywa zaliczany do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

    Kusznicy tworzyli osobne oddziały, oddzielne od reszty piechoty, ze względu na swoją wartość bojową i siłę ognia zdolną powstrzymać szarże kawalerii. Rząd dążył do udoskonalenia i wprowadzenia nowych kusz o większym zasięgu, gdyż kusznicy byli także użyteczni jako "snajperzy". 23 stycznia 971 potężny ostrzał prowadzony przez songowskich kuszników zdziesiątkował bojowe słonie armii Południowego Han. Zwycięstwo to nie tylko przypieczętowało los państwa Han, które wkrótce zostało wcielone do songowskiej monarchii, lecz także los słoni na polu bitwy: nigdy później zwierzęta te nie wchodziły w skład regularnych oddziałów chińskich.

    Leopold von Ranke vel Rung (ur. 21 grudnia 1795 w Wiehe w Turyngii, zm. 23 maja 1886) – niemiecki historyk, który wprowadził do historiografii metody badawcze polegające na krytycznej analizie źródeł i ich obiektywnym badaniu. Muzeum Beilin w Xi’anie (chiń.: 碑林; pinyin: Bēilín; dosł. „Las Stel”) – zbiór stel oraz innych inskrypycji utrwalonych w kamieniu, znajdujący się w Xi’anie w Chinach. Jest największym tego typu zbiorem w kraju. Jego historia sięga czasów dynastii Tang (VII-X w.).
    Okręt songowski z katapultą.

    Mimo słabości wynikającej z niechęci cywilnej administracji, armie songowskie miały oparcie w potędze ekonomicznej imperium i w bardzo wysokim poziomie nauki i techniki. Strategia i szkolenie były traktowane jako nauki, które można było i należało studiować; żołnierze przechodzili testy fizyczne i z umiejętności władania bronią. Oddziały szkolono w posługiwaniu się sygnałami: hasłem do ataku było machanie flagą, a hasłem do zatrzymania – bicie w kotły i dzwony. Wojska wykorzystywały wiele rodzajów broni, od klasycznej białej, jak halabardy, miecze i włócznie, przez miotającą (łuki i wspomniane kusze), aż po lance ogniste, broń prochową, wyrzucającą strumień ognia i siekańców.

    Dynastia Sui (chiń.: 隋朝; pinyin: Suí Cháo; 581-618) opanowała Chiny po okresie Dynastii Południowych i Północnych, kończąc trwający od upadku dynastii Han okres rozbicia. Dynastię Sui założył cesarz Wen. Jej stolicą był Chang’an.Północne Han (chiń. upr.: 北汉; chiń. trad.: 北漢; pinyin: Běi Hàn) – krótkotrwałe państwo w północnych Chinach, jedno z Dziesięciu Królestw, jedyne znajdujące się na północy Chin.

    Zaawansowaną technologicznie gałęzią sił zbrojnych była flota wojenna, która odegrała wielką rolę w procesie konsolidacji imperium w X w. – podczas wojny przeciw Południowemu Tang broniła np. wielkiego mostu pontonowego przez Jangcy, który zapewniał przepływ towarów i zaopatrzenia między brzegami. Na wyposażeniu marynarki znajdowały się wielkie okręty, zdolne pomieścić nawet 1000 żołnierzy. Innym typem, wykorzystującym "wysokie technologie" tego okresu, były szybkie i zwrotne bocznokołowce, uważane za niezbędny czynnik zwycięskiej floty. Okręty songowskie uzbrajane były w katapulty wyrzucające pociski zapalające i bomby, używały dryfujących min, a nawet specjalistycznych jednostek minerskich.

    Ruchliwość społeczna (mobilność społeczna) w socjologii oznacza przemieszczanie się jednostek społecznych lub kategorii społecznych w strukturze społecznej.Jeniec wojenny – zatrzymana osoba, zdefiniowana w artykule 4 i 5 Konwencji Genewskiej o traktowaniu jeńców wojennych przyjętej 12 sierpnia 1949 jako ta, która angażowała się w działania bojowe pod rozkazami swojego rządu i została zatrzymana przez siły zbrojne strony przeciwnej. Osoba taka nazywana jest kombatantem posiadającym immunitet wynikający z międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych.

    Skompilowana w 1345 kronika dynastii Song, Song Shi, wylicza 347 traktatów z zakresu wojskowości z tego okresu. Jednakże przetrwało z nich zaledwie kilka, m.in. Wujing Zongyao z 1044: księga ta zawiera najstarszy przepis na proch czarny; podaje przybliżone przepisy na mieszaniny do wykorzystania w różnych rodzajach bomb. Zawiera także dokładny opis konstrukcji miotacza ognia, opartego na zasadzie pompy podwójnego działania, jak również instrukcję konserwacji i naprawy urządzenia i jego części.

    Trebusz – starożytna i średniowieczna broń; barobalistyczna machina miotająca, wykorzystująca zasadę dźwigni, miotająca pociski stromotorowo ze znaczną celnością. Trebusz był stosowany dość powszechnie i stąd ma w różnych językach różne miejscowe nazwy: trebuszet, trebuczet, trabutium, frondibola, perier, bleide, tribock, petraria itd. Dla przykładu francuską nazwę frondibola utworzono z połączenia francuskiego słowa fronde (proca) i greckiego bolis (pocisk).Mina morska to środek walki morskiej, przeznaczony do rażenia podwodnej części kadłuba okrętu lub statku. Składa się z ładunku materiału wybuchowego umieszczonego w kulistym lub cylindrycznym kadłubie wodoszczelnym, wyposażonego w urządzenia zapalające i zabezpieczające.

    Religia i filozofia[ | edytuj kod]

    Portret patriarchy Chan Wuzhun Shifana, namalowany w 1238 roku.

    W okresie tym na życie, wierzenia i codzienną działalność ludzi wielki wpływ miała religia, a literatura na temat duchowości była bardzo popularna. Składano ofiary głównym bóstwom taoistycznym i buddyjskim, duchom przodków i wielu bogom ludowego panteonu chińskiego. Cudzoziemcy, którzy przybywali w interesach lub osiedlali się na dłużej "przywozili" ze sobą swoje religie, jak islam, judaizm i manicheizm. Nowa sytuacja społeczna, to jest wzrost ludności miejskiej i jej coraz większa zamożność, rosnąca rola kupców, upadek dawnej arystokracji i powstanie bardziej scentralizowanego, opartego na biurokracji rządu, a także rozprzestrzenienie się umiejętności czytania i pisania oraz drukowanych książek o bardzo różnorodnej tematyce, sprawiły że życie religijne w Chinach uległo głębokiej przemianie, przystosowując się do nowych warunków.

    Pismo chińskie (jap. kanji, kor.: hancha, wietn.: hán tự) – sylabowe pismo logograficzne (ideograficzno-fonetyczne) stworzone najwcześniej 8 tys. lat temu, a najpóźniej 4,5 tys. lat temu w Chinach, zaadaptowane do zapisu innych języków Azji Wschodniej, obecnie przede wszystkim japońskiego, a w mniejszym stopniu także koreańskiego.Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.

    Choć prześladowania pod koniec dynastii Tang poważnie zmniejszyły znaczenie buddyzmu, w czasach songowskich odgrywał on wciąż bardzo ważną rolę. Według Tansena Sena więcej mnichów buddyjskich przybyło z Indii do Chin za czasów Song, niż za dynastii poprzedniej. Ważniejsze jednak jest pojawienie się w rozwiniętej formie najbardziej chińskiej ze wszystkich szkół buddyjskich, czyli chan. Aczkolwiek sami mistrzowie tego odłamu uważali okres tangowski za swój "złoty wiek", to w rzeczywistości właśnie za dynastii Song szkoła ta zdominowała zorganizowany ruch buddyjski w Chinach. To właśnie w szkole chan miała swoje źródło koncepcja nieprzerwanego, dziedzicznego patriarchatu, którego ciągłość miała decydować o tożsamości danej tradycji. W rezultacie jej rozprzestrzenienia się w czasach dynastii Song poszczególne odłamy chińskiego buddyzmu miały o wiele bardziej "sekciarski", zamknięty charakter, niż we wcześniejszych epokach. Mimo to nadal posiadał pewne poczucie wspólnoty, co wyraża się choćby w fakcie, że buddyzm epoki Song bazował na podwójnym fundamencie szkoły chan i jingtu, z rosnącym naciskiem na ich kompatybilność. Rząd dynastii Song wycofał się z wcześniejszych zwolnień podatkowych dla buddyjskich mnichów, czyniąc z opłat za ich ordynację nowe źródło dochodu i sprawował formalną kontrolę nad systemem publicznych klasztorów. Chiński buddyzm wciąż jednak odgrywał wielką rolę w życiu codziennym, wiążąc się z religią ludową i popularnymi kultami. Wywierał także duży wpływ na sztuki plastyczne, co szczególnie widać w prądzie malarstwa o specyficznej estetyce związanej ze szkołą chan – do jego najwybitniejszych przedstawicieli należeli Liang Kai i Muqi.

    Apanaże (fr. apanage - od późnołacińskiego słowa apanare - dawać chleb) – funkcjonujący we Francji sposób zapewnienia dochodów członkom rodziny królewskiej, początkowo poprzez wydzielenie części domeny królewskiej, później również w formie renty pieniężnej. Obecnie apanaże występują jako tzw. listy cywilne m.in. w Wielkiej Brytanii, Danii i Szwecji. Apanaże w formie specjalnej renty mogą otrzymywać prezydenci republik, którzy ustąpili z urzędu przed upływem kadencji (w Polsce Wojciech Jaruzelski i Ryszard Kaczorowski).Celadon, seladon (chiń. upr.: 青瓷; chiń. trad.: 青瓷; pinyin: qīngcí) – typ ceramiki chińskiej, charakteryzujący się grubymi ściankami i szarawym szkliwem o barwie zielonkawej z całą gamą odcieni aż do oliwkowych i szarawych. Ceramika ta produkowana była w wytwórni Longquan w prowincji Zhejiang od IX wieku. Wśród wyrobów najczęściej znajdowały się czarki i naczynia z wykonaną podszkliwnie dekoracją reliefową, wytłaczaną, rzeźbioną o wzorach przedstawiających motywy kwiatowe lub zwierzęce. Celem przyświecającym twórcom celadonu było stworzenie taniej imitacji drogiego nefrytu.

    Buddyzm miał także wielki wpływ na rodzący się ruch neokonfucjański, któremu przewodzili Cheng Yi (1033–1107) i Zhu Xi (1130–1200). Koncepcje etycznego uniwersalizmu buddyzmu mahajany wpłynęły na Fan Zhongyana i Wang Anshi, a buddyjska metafizyka miała wielki wpływ na pre-neokonfucjańskie idee Cheng Yi. Równocześnie jednak ideologia ta spotykała się z ostrą krytyką. Mąż stanu i historyk Ouyang Xiu (1007–1072) nazwał tę religię "przekleństwem" i zalecał całkowitą jej eliminację z chińskiej kultury i zastąpienie jej wartościami konfucjańskimi. Dlatego prawdziwe odrodzenie buddyzmu w społeczeństwie chińskim nastąpiło dopiero za rządów mongolskiej dynastii Yuan, wraz z poparciem, jakiego Kubilaj-chan udzielił buddyzmowi tybetańskiemu z Drogönem Chögyalem Phagpą jako naczelnym lamą. Podobne odrodzenie za czasów mongolskich nastąpiło w ruchu nestoriańskim, który pojawił się w Chinach za czasów dynastii Tang.

    Ster – ruchome urządzenie będące częścią jednostki pływającej lub statku powietrznego (patrz: powierzchnie sterowe samolotu), służące zarówno do utrzymywania jak i do zmiany kierunku ruchu. Działanie steru zmienia kątową orientację jednostki w przestrzeni.Precesja lub ruch precesyjny – zjawisko zmiany kierunku osi obrotu obracającego się ciała. Oś obrotu sama obraca się wówczas wokół pewnego kierunku w przestrzeni zakreślając powierzchnię boczną stożka.

    Spośród innych cudzoziemskich religii, które pojawiły się w Chinach w czasach dynastii Tang, manicheizm po przetrwaniu okresu Pięciu Dynastii stał się popularną tajemną religią w centralnych, a zwłaszcza południowych Chinach. Był on nazywany Mingjiao – "religią światła". Chińscy manicheiści twierdzili, że Mani był awatarem Laozi, stąd mogli się prezentować jako taoiści lub buddyści. W roku 1019 udało im się nawet umieścić swoje pisma w kanonie taoistycznym (później zostały z niego usunięte). Po tym jednak jak członkowie tajnych sekt zostali uznani przez władze za zaplecze rebelii Fang La z 1120 roku manicheizm w Chinach zaczął być prześladowany. Muzułmanie przybywali do Chin bądź drogą lądową ze wschodu bądź morską na południowe wybrzeże. Ci pierwsi osiedlali się na pograniczu z północnymi koczownikami i odgrywali znaczącą rolę w handlu na jedwabnym szlaku, drudzy zaś zamieszkiwali w portach południa i zajmowali się handlem morskim. Muzułmanie byli także zatrudniani przez cesarzy jako najemnicy i jeden z ich dowódców, Amir Sajjid Suofeier, przybyły do Chin na wezwanie cesarza Shenzonga w 1070 roku, jest tradycyjnie uznawany za "ojca" społeczności muzułmanów w Chinach.

    Zizhi Tongjian (chiń. upr. 资治通鉴; chiń. trad. 資治通鑑; pinyin: Zīzhì Tōngjiàn; dosł. „Wszechstronne zwierciadło mające dopomóc w rządzeniu”) – chińska kronika z czasów dynastii Song, skompilowana pod przewodnictwem Sima Guanga; obok „Zapisków historyka” najbardziej wpływowe źródło klasycznej chińskiej historiografii. Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw (chiń. upr.: 五代十国; chiń. trad.: 五代十國; pinyin: Wǔdài Shíguó; 907-960) - burzliwy okres w historii Chin, pomiędzy upadkiem Dynastii Tang, a powstaniem Dynastii Song. W północnej części Chin nastało wówczas po kolei pięć dynastii, w południowej - powstało kilka niezależnych państewek, która tradycyjnie nazywa się Dziesięcioma Królestwami (według niektórych historyków było ich 11). Równocześnie, na północnym wschodzie, rozpoczęła swe panowanie dynastia Liao.

    Cesarze wczesnej dynastii Song, podobnie jak ich poprzednicy z dynastii Tang, wywodzili swoje pochodzenie od legendarnego Żółtego Cesarza, wiązanego z taoizmem. Ten ostatni znajdował się zatem pod szczególnym cesarskim patronatem. Zagrożeni przez barbarzyńców z północy władcy uciekali się do pomocy niebiańskiego generała Heisha, a w Kaifengu zbudowali cały kompleks świątyń dedykowanych Doskonałemu Wojownikowi Zhenwu. Przyczynili się oni także do konsolidacji, czy wręcz powstania kilku taoistycznych szkół. W roku 1015 cesarz Zhenzhong uznał dziedziczne prawa lineażu Zhang z góry Longhu do przewodzenia szkole Tianshi Dao, która odtąd pod przywództwem nieprzerwanej do dzisiaj linii patriarchów miała odgrywać coraz większą rolę w chińskim życiu religijnym. Podobną rolę w stosunku do starych szkół Shangqing (Maoshan), oraz nowych Shenxiao i Jiangxi odegrał największy protektor taoizmu spośród członków dynastii, cesarz Huizong. Huizong popierał te tradycje do tego stopnia, że nie wahał się nawet przed zdegradowaniem wszystkich buddyjskich mnichów w państwie do stopnia mnichów taoistycznych drugiej rangi. To także pod jego patronatem doszło do pierwszej edycji drukowanego kanonu taoistycznego w roku 1120. To wydarzenie było jedną z oznak wielkiej przemiany jaką przechodził taoizm w epoce Song, który wraz ze wzrostem ogólnego poziomu wykształcenia i rozprzestrzenieniem się druku coraz bardziej koncentrował się na sformalizowanej praktyce, co objawiało się szczególnie w spisywaniu rozbudowanych kompendiów skomplikowanych rytuałów, które miały za zadanie odpędzić demony powodujące choroby lub inne problemy.

    Takt - w muzyce jest najmniejszym odcinkiem tekstu muzycznego zawartego między dwiema kreskami, zwanymi kreskami taktowymi.Śriwidźaja – buddyjskie, wyspiarskie królestwo, powstałe w VII wieku n.e. na Sumatrze. Swymi wpływami obejmowało znaczną część Jawy i innych wysp dzisiejszej Indonezji oraz Półwysep Malajski. Źródłem bogactwa państwa było głównie pośrednictwo handlowe pomiędzy Chinami a Indiami. Królestwo było ważnym ośrodkiem kultury buddyjskiej w Azji Południowo-Wschodniej. Długi okres potęgi państwa przypadał na wieki od VIII do XII. Później nastąpił stopniowy upadek królestwa, które ostatecznie zostało podbite w 1377 roku przez imperium Majapahit. Z czasem pamięć o samym państwie się zatarła wraz z islamizacją regionu i zanikiem buddyjskich wpływów na terenach Indonezji i Malezji. Ponowny wzrost zainteresowania historią Sriwidźaji nastąpił dopiero w XX wieku wraz z kolejnymi odkryciami archeologicznymi europejskich uczonych.

    Neokonfucjanizm stał się dominującym prądem filozoficznym epoki Song i wieków następnych. Najważniejszą postacią był tu Zhu Xi, pozostający pierwotnie pod wpływem Cheng Yi (wspomnieć też należy innych prekursorów tej szkoły: Zhou Dunyi, Zhang Zaia, Shao Yonga i Cheng Hao). Choć niedoceniony przez jemu współczesnych, nacisk, jaki Zhu kładł na klasyczny Czteroksięg, który uważał za najlepsze wprowadzenie do doktryny, i jego komentarz do niego położyły fundament pod szkołę neokonfucjańską. W roku 1241, na polecenie cesarza Lizonga, Czteroksiąg zredagowany przez Zhu Xi i jego komentarze stały się podstawą dla studentów chcących zdawać cesarskie egzaminy urzędnicze. Inne kraje Azji Wschodniej, jak Japonia i Korea także przyjęły nauczanie Zhu Xi pod nazwami, odpowiednio, Shushigaku (朱子学, Szkoła Zhu Xi) i Jujahak (주자학).

    Strzelec wyborowy – żołnierz lub członek innej uzbrojonej formacji wyszkolony w precyzyjnym strzelaniu na dużą odległość, obserwacji i maskowaniu. Uzbrojenie strzelca wyborowego stanowi karabin wyborowy, specjalnie wyselekcjonowana broń wyposażona w celownik optyczny, noktowizor lub inny celownik umożliwiający celne strzelanie na duże odległości. Zadaniem strzelca wyborowego na polu walki jest eliminowanie ważnych celów pojawiających się w krótkim czasie. Mogą nimi być strzelcy wyborowi wroga, łącznicy, obsługa broni ciężkiej (karabiny maszynowe, działa, moździerze), załogi pojazdów pancernych uszkodzonych na polu walki, dowódcy.Dynastia Ming (1368–1644) (chiń.: 明朝; pinyin: Míng Cháo; Wade-Giles: Ming Ch’ao; IPA: [mǐŋ tʂʰɑ̌ʊ̯]) – dynastia cesarska Chin, panująca po upadku mongolskiej dynastii Yuan. Była to ostatnia narodowa dynastia chińska.

    Wielu neokonfucjanistów było aktywnymi politykami, jak Ouyang Xiu, Su Shi i Zhang Shi (przyjaciel, ale i intelektualny oponent Zhu Xi). Lu Jiuyuan, kolejny ważny filozof tej szkoły, zajmował tylko pomniejsze stanowiska, będąc jednak aktywnym nauczycielem. Podstawowymi ideałami neokonfucjanizmu były li (理), tłumaczone jako "zasada, wzór" i qi (氣), czyli "eter, materia". Cały wszechświat zbudowany był z qi zorganizowanego w byty przez li. Li ludzkiej natury było zasadniczo dobre (neokonfucjaniści rozwijali tu poglądy Mencjusza o wrodzonej dobroci człowieka), ale ulegało zamąceniu na skutek interakcji z qi. W związku z tym Zhu Xi kładł wielki nacisk na samodoskonalenie (xiu shen), rozumiane nie tylko jako formalne wykształcenie w duchu tradycyjnie konfucjańskim, lecz także praktykę duchową, mającą swe korzenie w praktykach buddyjskich.

    Hanyu pinyin – oficjalna transkrypcja standardowego języka mandaryńskiego (putonghua) – urzędowego języka Chin – na alfabet łaciński.Xixia (wym. śi-śia, dosłownie Zachodnie Xia) – pozostające w orbicie chińskich wpływów kulturowych państwo założone przez Tangutów, istniejące w latach 1038-1227 w północno-zachodnich Chinach. Twórcą państwa był Li Yuanhao. Nazwa nawiązuje do starożytnej chińskiej dynastii Xia, od której rzekomo mieli pochodzić władcy Xixia. Państwo zostało zniszczone przez najazd Mongołów pod wodzą Czyngis-chana.

    Także do klasztorów buddyjskich zbliżone były nowego typu akademie konfucjańskie, niewielkie instytucje, często lokowane w górach. Związane to było z neokonfucjańskim programem zmiany społeczeństwa od dołu, poczynając od niewielkich, rodzinnych lub lokalnych grup. Zamiast wielkich reform proponowali oni nauczanie, rozpowszechnianie swych nauk przez pisma i staranne studiowanie zjawisk, by odkryć li każdej rzeczy.

    Guanyin – główna postać chińskiego panteonu buddyjskiego, odpowiednik indyjskiego bodhisattwy Awalokiteśwary, przedstawiany w postaci kobiecej. W Chinach Guanyin jest także tradycyjnie czczona w ludowej religii jako bogini miłosierdzia, litości i płodności.Żelazo (Fe, łac. ferrum) – metal z VIII grupy pobocznej o dużym znaczeniu gospodarczym, znane od czasów starożytnych.

    Sztuka i literatura[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Kultura dynastii Song.
    Butelka z porcelany typu ding z czasów dynastii Song.

    Nowe osiągnięcia w malarstwie pejzażowym i portretowym spowodowały, że sztuki piękne okresu Song są uważane za "złoty okres" w historii malarstwa chińskiego. Uprawianie sztuki było uznanym sposobem spędzania wolnego czasu wśród gentry, a tworzenie malarstwa, poezji i kaligrafii było wyróżnikiem urzędnika-uczonego. Modne było też zbieranie starożytności, zajmowali się nimi np. poeta i mąż stanu Su Shi i jego przyjaciel Mi Fei (1051–1107), nabywając i wypożyczając dzieła sztuki, by je studiować i kopiować. Na rozwój poezji i literatury wpłynęły pozytywnie rozwój i zainteresowanie nowym gatunkiem, jakim było ci. W okresie tm skompilowano też obszerne kompendia wiedzy, m.in. historiografie i wiele ksiąg technicznych. Wśród nich należy wymienić historię świata Zizhi Tongjian, składającą się z 1000 tomów liczących łącznie 9,4 miliona znaków chińskich. Modna była też literatura opisująca podróże, którą upowszechnili geograf Fan Chengda (1126–1193) i Su Shi. Ten ostatni napisał esej, zapis z jednodniowej wycieczki, pt. Opis góry Kamiennego Dzwonu, który w rzeczywistości wykorzystuje metody perswazyjne, by udowodnić rozważania filozoficzne. W opisach miejscowości, dotychczasowe proste biuletyny geograficzne (gazetery), znane w Chinach od I w. n.e., zwane "przewodnikami po mapach" (tujing), zostały w czasach songowskich zastąpione znacznie bardziej rozwiniętymi formami, zwanymi "traktatami o lokalizacji (fangzhi).

    Wręg albo wręga – podstawowy poprzeczny element szkieletu statku o tradycyjnej (drewnianej lub stalowej) konstrukcji. Obecnie spotykany głównie w klasycznych jachtach drewnianych o konwencjonalnym poszyciu (karawelowym, zakładkowym lub słomkowym). Wręg jest drewnianym (czasem wzmacnianym przez stalowe okucie) elementem o relatywnie niewielkim przekroju, o krzywiźnie dopasowanej do wewnętrznej powierzchni kadłuba. Wręg może być od dołu połączony z dennikiem a od góry z pokładnikiem, tworząc ramę wręgową usztywniającą kadłub. Jeśli rama wręgowa jest poszyta np. sklejką lub klepkami tworzącymi jednolitą tarczę, nazywamy ją grodzią konstrukcyjną. Pozostałe wręgi, łączące się tylko ze stępką i wzdłużnikiem pokładowym, spełniają głównie rolę ściągającą i formującą dla klepek poszycia (zapobiegając ich rozchodzeniu się pod wpływem sił poprzecznych).Aden (Adan) to miasto w Jemenie nad Zatoką Adeńską (Morze Arabskie), 170 km na wschód od cieśniny Bab al-Mandab. Kolonia brytyjska w latach 1839–1962. Dobrze zachowane liczne pałace i nowożytne fortyfikacje nadbrzeżne. Znany ośrodek wypoczynkowy. Miasto liczy 737 811 mieszkańców (dane z grudnia 2004). Drugie co do wielkości miasto kraju.

    Wśród niezwykle wysoko rozwiniętego rzemiosła artystycznego tej epoki, najważniejsza jest porcelana, a songowskie wyroby uchodzą za jedne z najwspanialszych w historii chińskiej ceramiki. Półprzezroczyste, cienkie jak skorupka od jajka naczynia dowodzą mistrzostwa twórców pracujących w wielkich centrach produkcyjnych, jak Jingdezhen czy Longquan, które wytwarzały wiele rodzajów porcelany i ceramiki: wspomnieć należy o białobłękitnych naczyniach typu qingbai, kremowych, zdobionych reliefem typu ding i, bardzo modnych w tym okresie, cięższych celadonach. Produkcja przedmiotów z laki, odlewnictwo w brązie, rzeźba (m.in. w jadeicie) stały na bardzo wysokim poziomie.

    Botanika (biologia roślin; gr. botanē = zieleń, owoc, roślina) – dział biologii zajmujący się roślinami. Obejmuje całokształt wiedzy o świecie roślin i związanych z nimi zjawiskach. Szeroki zakres problematyki jest przyczyną wyodrębniania licznych, w różnym stopniu samodzielnych działów, wymagających stosowania swoistych metod i technik badawczych.Wang Wei (chiń. upr.: 王维; chiń. trad.: 王維; pinyin: Wáng Wéi; Wade-Giles: Wang Wei; ur. 699 lub 701 w Puzhou, dzis. Fenyang, prow. Shanxi, zm. 759 lub 761) – chiński malarz, poeta, polityk, muzyk, kaligraf i teoretyk sztuki. Używał też buddyjskiego imienia Mojie (摩詰).
    Kuan, Podróż wśród gór i strumieni.

    Dwór cesarski pełen był dworskich malarzy, poetów i opowiadaczy. Cesarz Huizong sam był sławnym artystą, a także patronem artystów. Innym sławnym malarzem dworskim był Zhang Zeduan (1085–1145), autor ogromnego, panoramicznego zwoju Widok wzdłuż rzeki podczas święta Qingming. Cesarz Gaozong w czasie swego panowania zainicjował szeroki program artystyczny, zatytułowany 18 pieśni fletu nomady, oparty o życiorys Cai Wenji (ur. 177). Projekt ten był równocześnie dyplomatycznym ukłonem w kierunku Jin, w czasie gdy cesarz negocjował z Dżurdżenami zwolnienie jego matki z niewoli u nich. W odtworzonej przez niego Akademii Malarstwa pracowali tacy artyści jak Xia Gui, Ma Yuan i Li Tang. Wraz z Liu Songnianem tworzą oni grupę zwaną "czterema mistrzami Południowej dynastii Song".

    Północ (symbol N, ang. north; polski skrót płn.) – jedna z czterech stron świata, odnosi się do kierunku, w którym znajduje się północny biegun geograficzny Ziemi.Mechanizm różnicowy (przekładnia różnicowa), potocznie dyferencjał (od słowa dyferencja - dawn. różnica) – przekładnia mechaniczna zębata, wynaleziona w starożytnych Chinach, stosowana od czasów Carla Friedricha Benza w układzie napędowym pojazdów.

    Jednak sztuką par ecellence, najsilniej identyfikowaną z konfucjańską gentry i będącą wyróżnikiem sztuki chińskiej jako całości jest monochromatyczne malarstwo pejzażowe (shanshui). Zapoczątkowane przez Wang Weia w epoce Tang, za Songów i za następnej dynastii Yuan, przeżywało okres największego rozkwitu. Malarze Północnej dynastii tworzyli pejzaże przedstawiające monumentalne górskie krajobrazy; wymienić tu należy mistrzów takich jak Li Chenga, Fan Kuana, Guan Tonga i Dong Yuana. Obrazy pejzażystów Południowej dynastii przedstawiają sceny bliższe, bardziej intymne, widać w nich wpływy filozofii neokonfucjańskiej, taoistycznej i buddyjskiej (w tym wspomnianej już szkoły chan. W obydwu jednak przypadkach pejzaż służy przede wszystkim do ukazania stanu ducha malarza, nie ma odwzorowywać dokładnie fragmentu rzeczywistości, lecz wzbudzać u widza podobne odczucia, jakie miał tworzący go artysta. Idealny pejzaż ukazuje esencję, "ideał" świata naturalnego, z jego nieustającą zmianą i dynamizmem.

    Bianzhong – (wym. bjen dżoŋ) starożytny chiński instrument muzyczny, składający się z zawieszonych na drewnianej ramie brązowych dzwonów różnej wielkości, w które uderzano specjalnym młotkiem celem wydobycia dźwięku. W zależności od wersji liczba dzwonków mogła być różna (9, 13, 16, 64 etc.).Jingdezhen (chin.: 景德镇; pinyin: Jǐngdézhèn) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Jiangxi, port nad rzeką Chang Jiang. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 311 728. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 1 422 075 mieszkańców. Ośrodek produkcji porcelany, szkolnictwa wyższego oraz przemysłu elektromaszynowego, chemicznego i spożywczego.

    Kuchnia i ubiory[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Kultura dynastii Song.
    Taca z czerwonej laki, zdobiona żlobieniem przedstawiającym dwa ptaki i piwonie, wykładane złotym liściem, XII – pocz. XIII w.

    Ubiór i kuchnia za czasów dynastii Song zależały głównie od przynależności do klasy społecznej i związanego z tym statusu. Podstawą diety klas niższych były ryż, wieprzowina i solona ryba; typowymi tkaninami na ubrania: płótno konopne i bawełniane, w kolorach czarnym i białym. Spodnie były typowym ubiorem chłopów pracujących na roli, żołnierzy, rzemieślników i sklepikarzy, choć bogaci kupcy ubierali się bardziej ozdobnie, m.in. w męskie kaftany sięgające poniżej pasa. Strój uczonych-urzędników był ściśle regulowany przez konwencje hierarchii społecznej, choć zasady gradacji strojów w zależności od stanowiska uległy pewnemu rozluźnieniu w późnym okresie Song. Urzędnicy demonstrowali nadany im status ubierając tradycyjne chińskie, długie do kostek szaty jedwabne, w różnych kolorach, rozmaitego typu nakrycia głowy, a nawet specjalnego typu pasy, przynależne odpowiednim rangom w biurokracji.

    Gujuk (ok. 1206–1248) (Güjük, Guyuk, Kuyuk, itp.) – trzeci Wielki Chan mongolski, syn Ugedeja i wnuk Czyngis-chana. Gujuk panował od 1246 do 1248, jego stolicą było Karakorum.Kaftan – męski ubiór o wschodnim pochodzeniu, sięgający do kolan lub krótszy, z długimi rękawami i zapinany z przodu. W Europie noszony był od wczesnego średniowiecza. Wywodzi się z niego wiele ubiorów noszonych obecnie, jak: frak, surdut, żakiet, marynarka lub kurtka.

    Kobiety za czasów dynastii Song nosiły długie suknie, kaftany sięgające kolan, spódnice i koszule z długimi i krótkimi rękawami, a damy z bogatych rodzin narzucały na ramiona purpurowe szale. Główną różnicą między strojem męskim i damskim było zapięcie: męski zapinał się na prawo a damski na lewo.

    W okresie tym funkcjonowała niezliczona liczba restauracji, tawern i zajazdów, serwujących niezmiernie zróżnicowane menu na obiady, bankiety, święta i festiwale; zachowane spisy pokazują bardzo bogatą i zróżnicowaną dietę przedstawicieli wyższych klas. Wśród wielu mięs wybierać oni mogli między różnymi rodzajami krewetek, gęsi, kaczek, małży, sercówek, danieli, zajęcy, przepiórek, bażantów, frankolinów, kuropatw, lisów, borsuków, ostryg, krabów i wielu innych. Nabiał nie był obecny w kuchni i kulturze chińskiej, wołowinę jadano rzadko, ze względu na wartość wołów jako zwierząt pociągowych. Psie mięso nie było spożywane przez klasy wyższe, choć mogła go jeść biedota (nie był to wszakże składnik jej regularnej diety). Jadano także daktyle zwyczajne i chińskie, rodzynki, gruszki, śliwki, morele, pito sok z brzoskwiń, liczi, papai i napoje z miodu i imbiru. Jako przyprawy wykorzystywano pieprz syczuański, imbir, paprykę, sos sojowy, oleje, olej sezamowy, sól i ocet.

    Przepiórka zwyczajna, przepiórka, przepiórka polna (Coturnix coturnix) – średni ptak wędrowny z rodziny kurowatych, zamieszkujący niemal całą Europę, Azję Środkową i Afrykę Północną. Przeloty w V i VIII – IX (wyjątkowo do XI). Zimuje w basenie Morza Śródziemnego, Afryce i Azji Mniejszej.Patriarchat zen – szczególna linia sukcesji patriarchów zen biegnąca od siedmiu buddów przeszłości, poprzez historycznego Buddę Siakjamuniego, patriarchów (chiń. zu (祖); kor. cho; jap. so; wiet. tổ) linii medytacyjnej Indii (dhyana), Chin (chan), Korei (sŏn) i Japonii (zen). Uważa się, że oficjalna linia przekazu kończy się na Huinengu – szóstym patriarsze chanu – gdyż nie dokonał od przekazu misek i szaty jednemu z wybranych uczniów, co było tradycyjnym symbolem. Od tej pory przekaz stał się "demokratyczny". Każdy oświecony uczeń otrzymywał potwierdzenie oświecenia i najczęściej stawał się kolejnym "patriarchą" w swojej linii przekazu Dharmy.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Chongqing (chin. upr.: 重庆; chin. trad.: 重慶; pinyin: Chóngqìng) – miasto w środkowych Chinach, jedno z czterech miast wydzielonych Chińskiej Republiki Ludowej. Powstało po wydzieleniu z terytorium prowincji Syczuan w 1997 roku. Cała jednostka administracyjna liczyła w 2010 roku 31 962 271 mieszkańców, z czego samo miasto Chongqing zamieszkiwało tylko 4 757 368 osób.
    Shen Kuo (1031-1095) – chiński urzędnik z okresu dynastii Song i uczony. Zajmował się m.in. astronomią, matematyką, kartografią, filozofią, ekonomią, botaniką, poezją i muzyką.
    Mapa plastyczna (ang. raised-relief map, niem. Relief Karte) – trójwymiarowy model powierzchni Ziemi istniejący fizycznie. Przeważnie mapy plastyczne są rzeźbione, tłoczone lub odlewane w gipsie, plastiku lub masach plastycznych. W przeciwieństwie do zwykłych map, mapy plastyczne posiadają dwie skale: poziomą (horyzontalną) i pionową (wertykalną). Zwykle dla lepszego efektu wizualnego stosuje się przewyższenie skali pionowej, szczególnie jeśli mapa przedstawiana duży obszar (ma małą skalę).
    Fatymidzi, arab. الفاطميون – ismailicka dynastia kalifów panująca w Północnej Afryce w latach 909–1171.
    Morela pospolita, m. zwyczajna (Armeniaca vulgaris Lam.) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny różowatych. Pochodzi z Azji, w stanie dzikim występuje od Chin poprzez środkową Azję po Azję Mniejszą. Jest uprawiany w wielu krajach świata, również w Polsce.
    Cheng Yi (ur. 1033, zm. 1107) – uczony z czasów dynastii Song. Jeden z twórców neokonfucjanizmu, zaliczany do Pięciu Mistrzów początkowego okresu rządów Songów.
    Merytokracja - wieloznaczne pojęcie określające najczęściej system, w którym pozycje uzależnione są od kompetencji, definiowanych jako połączenie inteligencji i edukacji, weryfikowanych za pomocą obiektywnych systemów oceny (np. certyfikatów). Merytokracja stanowi przeciwieństwo władzy budowanej w oparciu o członków rodziny (nepotyzm), klasy (oligarchia) czy narodowość (nacjonalizm).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.28 sek.