• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Dynastia Ming



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Elementy (gr. Στοιχεῖα, Stoicheia) – pochodzący z IV wieku p.n.e. traktat arytmetyczny i geometryczny, obejmujący swym zakresem podstawowe zagadnienia obu tych nauk.Siarczki – minerały, których głównym składnikiem są siarczki metali. Występują głównie w złożach kruszców związanych z działalnością magmową oraz w meteorytach. Tworzą istotne gospodarczo złoża minerałów srebra, miedzi, rtęci, cynku, ołowiu oraz żelaza. Wyróżniają się dużą gęstością, zazwyczaj są nieprzezroczyste i przewodzą prąd elektryczny. Rozkładają się i reagują pod wpływem wód powierzchniowych i atmosfery, przechodząc w barwne tlenki, wodorotlenki, węglany, siarczany i fosforany metali.

    Dynastia Ming (13681644) (chiń.: 明朝; pinyin: Míng Cháo; Wade-Giles: Ming Ch’ao; IPA: [mǐŋ tʂʰɑ̌ʊ̯]) – dynastia cesarska Chin, panująca po upadku mongolskiej dynastii Yuan. Była to ostatnia narodowa dynastia chińska.

    Założycielem dynastii był Zhu Yuanzhang, jeden z przywódców powstania przeciwko dynastii Yuan. W 1368 ogłosił się cesarzem i przyjął jako nazwę swojej ery panowania, Hongwu, a założoną przez siebie dynastię nazwał Ming, czyli Wspaniała. W tym samym roku została zdobyta stolica dynastii Yuan: Dadu (obecnie Pekin). Cesarz Hongwu próbował stworzyć społeczeństwo oparte na samowystarczalnych wspólnotach wiejskich oraz ograniczyć pozycję kupców. W wyniku jego działań zostało odbudowane rolnictwo oraz zbudowana sieć dróg dla celów wojskowych i administracyjnych. Utrzymywano stałą armię liczącą co najmniej milion żołnierzy.

    Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.Xanadu (mong.: ᠱᠠᠨᠠᠳᠦ, Шанду; chiń.: 上都; hanyu pinyin: Shàngdū) – letnia stolica przedstawicieli dynastii Yuan do czasu, kiedy siedzibą stało się miasto Zhongdu (chiń: 中都), położona w Mongolii Wewnętrznej, ok. 275 km na północ od Pekinu i ok. 28 km na północny zachód od miasta Duolun.

    Za panowania cesarza Yongle (1402-24) został odbudowany Wielki Kanał, a także wybudowano nową stolicę Pekin, a w nim Zakazane Miasto, pałacową rezydencję cesarza i jego rodziny. W latach 1405-33 nowo wybudowana, olbrzymia flota pod dowództwem admirała Zheng He (1371-1433) odbyła siedem wypraw. W trakcie tych międzynarodowych misji trybutarnych docierała do wybrzeży Azji Południowo-Wschodniej oraz do wybrzeży Oceanu Indyjskiego, aż po Egipt i Mozambik. W 1449 wojska chińskie zostały pokonane przez Mongołów w bitwie pod Tumu. Do niewoli dostał się cesarz Zhu Qizhen. Wydarzenie to traktowane jest jako koniec przewagi militarnej Chin nad koczownikami z północy. Dla przeciwdziałania zagrożeniu z ich strony, po 1474 zaczęto ogromnym kosztem rozbudowywać Wielki Mur Chiński.

    Historia Królestwa Anglii obejmuje okres od inwazji Normanów w roku 1066 i podboju południowo-wschodniej części wyspy Wielka Brytania, aż do utworzenia, na podstawie Aktu Unii z roku 1707, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii. W tym okresie władza w królestwie wielokrotnie przechodziła z rąk do rąk, ale głównymi dynastiami rządzącymi były dynastie Plantagenetów, Tudorów i Stuartów.Tusi (chiń. upr.: 土司; pinyin: tǔsī; Wade-Giles: t’u-ssu) — przywódcy sprawujący władzę w obrębie cesarstwa chińskiego na etnicznie niechińskich terenach, wywodzący się z lokalnych elit ludów podbitych. Stosowany zwłaszcza za czasów dynastii Ming i Qing na południowym-zachodzie Chin; mianem tym określa się też system takich pośrednich rządów (system tusi, chiń. upr.: 土司制度; pinyin: tǔsī zhìdù).

    Od XVI w. rozwijał się handel z Europejczykami i Japonią. Chiny eksportowały głównie jedwab i porcelanę, a importowały srebro, które zastąpiło jako środek wymiany gospodarczej cesarstwa monety miedziane i banknoty. W XVII w. zmiany klimatyczne i nieumiejętna polityka gospodarcza powodowały klęski głodu i towarzyszące im epidemie. Następował upadek autorytetu władz i wybuchały liczne powstania. W 1644 armia powstańcza zajęła Pekin, a ostatni cesarz dynastii Ming, Chongzhen (1627-44) popełnił samobójstwo. Przywódca powstania, Li Zicheng, ogłosił się cesarzem nowej dynastii Shun. Po miesiącu Pekin został zajęty przez wojska mandżurskie, co oznaczało początek panowania w Chinach mandżurskiej dynastii Qing. Mingowie utrzymali się na południu Chin do 1662.

    Cesarzowa wdowa (ang: Empress Dowager, chin., kor. i jap.: 皇太后), tytuł nadawany czasami matce chińskiego lub japońskiego cesarza, często związany ze sprawowaniem władzy w imieniu małoletniego syna (regent). Wpływy uzyskane w czasie tych rządów często pozostawały również w okresie pełnoletności cesarza.Ni Zan (chiń. upr.: 倪瓒; chiń. trad.: 倪瓚; pinyin: Ní Zàn; Wade-Giles: Ni Tsan, ur. 1301 , zm. 1374) – chiński malarz z okresu dynastii Yuan, zaliczany do „Czterech Wielkich Mistrzów” tej epoki (wraz z Wang Mengiem, Huang Gongwangiem i Wu Zhenem).

    Panowanie dynastii Ming było okresem rozkwitu sztuki, zarówno malarstwa, poezji, muzyki, literatury, jak i przedstawień scenicznych. Wzorowanie się na osiągnięciach poprzednich epok powodowało, że nie czyniono wysiłków wykroczenia poza to co już istniało. Szczególnie było to widoczne w malarstwie i poezji. Rozwój społeczeństwa konsumpcyjnego w tym okresie wpływał również na kulturę i sztukę. Zaczęła się rozwijać literatura w języku potocznym. Postęp naukowy i technologiczny za panowania dynastii Ming był nieznaczny, szczególnie w porównaniu do tempa rozwoju w krajach cywilizacji zachodniej. Najważniejsze osiągnięcia z drugiej połowy panowania dynastii Ming były zainspirowane kontaktami z Europą. Liczba mieszkańców cesarstwa wzrosła w tym okresie z około 60 milionów do prawie 200 milionów.

    Azja Południowo-Wschodnia – nazwa stosowana dla określenia regionu Azji obejmującego Półwysep Indochiński i Archipelag Malajski wraz z Filipinami. Obejmuje on zatem następujące państwa: Mjanma, Tajlandia, Kambodża, Laos, Wietnam, Malezja, Singapur, Indonezja, Timor Wschodni, Brunei i Filipiny. Zajmują one powierzchnię około 4,495 mln km², z liczbą ludności przekraczającą 550 mln mieszkańców (szacunek na rok 2004).Shanhaiguan (chin. upr. 山海关, chin. trad. 山海關, pinyin Shānhǎiguān) – twierdza znajdująca się około 15 kilometrów na północy wschód od miasta Qinhuangdao w prowincji Hebei, stanowiąca wschodni kraniec Wielkiego Muru Chińskiego.

    Spis treści

  • 1 Historia
  • 1.1 Początki
  • 1.1.1 Powstanie Czerwonych Turbanów i walka o władzę
  • 1.1.2 Panowanie cesarza Hongwu
  • 1.2 Reformy cesarza Hongwu i odwrót od nich
  • 1.2.1 Unifikacja i przesiedlenia
  • 1.2.2 Samowystarczalne rolnictwo, nadwyżki i urbanizacja
  • 1.2.3 Wzrost pozycji kupców
  • 1.2.4 Szlaki komunikacyjne i wzrost gospodarczy
  • 1.2.5 Kupcy, wolny rynek i srebro
  • 1.3 Panowanie cesarza Yongle
  • 1.3.1 Droga do władzy
  • 1.3.2 Nowa stolica i odbudowa Wielkiego Kanału
  • 1.3.3 Wyprawy Zheng He
  • 1.4 Katastrofa Tumu i Mongołowie
  • 1.4.1 Panowanie cesarzy Hongxi, Xuande i Zhu Qizhena
  • 1.4.2 Rządy cesarzy Chenghua, Hongzhi i Zhengde
  • 1.4.3 Cesarze Jiajing i Longqing
  • 1.4.4 Pogranicze południowo-zachodnie
  • 1.4.5 Pogranicze północno-zachodnie
  • 1.4.6 Związki z Tybetem
  • 1.5 Od izolacji do globalizacji
  • 1.5.1 Nielegalny handel, piractwo i wojna z Japonią
  • 1.5.2 Handel i kontakty z Europą
  • 1.6 Schyłek
  • 1.6.1 Panowanie cesarza Wanli
  • 1.6.2 Pozycja eunuchów
  • 1.6.3 Załamanie gospodarcze, katastrofy i klęski żywiołowe
  • 1.7 Upadek dynastii Ming
  • 1.7.1 Powstanie państwa Mandżurów
  • 1.7.2 Powstanie, inwazja i upadek
  • 2 Administracja i ustrój polityczny
  • 2.1 Prowincje, prefektury, podprefektury i powiaty
  • 2.2 Instytucje i biura
  • 2.2.1 Trendy instytucjonalne
  • 2.2.2 Wielki Sekretariat i sześć ministerstw
  • 2.2.3 Biura i urzędy dworu cesarskiego
  • 2.3 Personel
  • 2.3.1 Urzędnicy-uczeni
  • 2.3.2 Niżsi urzędnicy
  • 2.3.3 Eunuchowie, książęta i generałowie
  • 3 Kultura i społeczeństwo
  • 3.1 Sztuka i literatura
  • 3.2 Religia
  • 3.3 Filozofia
  • 3.3.1 Wang Yangming
  • 3.3.2 Reakcja konserwatywna
  • 3.4 Życie w miastach i na wsi
  • 4 Nauka, technika i technologia
  • 5 Ludność
  • 6 Cesarze z dynastii Ming
  • 6.1 Południowa dynastia Ming
  • 7 Drzewo genealogiczne
  • 8 Uwagi
  • 9 Przypisy
  • 10 Bibliografia
  • Aisin Gioro Puyi, trad. chin. 溥儀; upr. chin. 溥仪, (ur. 6 lutego 1906, zm. 17 października 1967) – ostatni cesarz Chin. Należał do mandżurskiej dynastii Qing, zmuszony w 1912 roku do abdykacji. Od 1934 roku cesarz marionetkowego państwa Mandżukuo, a od 1945 roku więzień – najpierw radziecki, a potem chiński. Po uwolnieniu w 1959 roku został zwykłym obywatelem Chińskiej Republiki Ludowej i pracował jako ogrodnik, a potem archiwista.Gelug (tyb. དགེ་ལུགས་པ།, Wylie: dge lugs pa, ZWPY: Gêlug-pa; nazwa po tybetańsku oznacza system szlachetności) – jedna z czterech głównych tradycji (szkół, obrządków) buddyzmu tybetańskiego nauczających hinajanę, mahajanę i wadżrajanę. Tradycja również nazywana jest "Nową Kadampą" ze względu na to, że rdzeniem jej nauk są przekazy tradycji kadam, jest również zwana jako tradycja "Gandenpa" ponieważ pierwszym jej klasztorem był klasztor o nazwie Ganden założony w 1409 przez Tsongkhapę, a zwierzchnicy gelugpy to Ganden Tripowie pochodzący właśnie z tego klasztoru (obecnie klasztor Ganden funkcjonuje również na uchodźstwie w Indiach). Wyznawcami tradycji zwie się również żółtymi czapkami ze względu na charakterystyczne ceremonialne nakrycia głowy oznaczające rangę w edukacji monastycznej.

    Historia[]

    Początki[]

    Powstanie Czerwonych Turbanów i walka o władzę[]

    Rysunek armaty – ilustracja z Huolongjing (Podręcznika ognistego smoka) z XIV w., opracowanego przez Jiao Yu i Liu Ji

    W latach czterdziestych XIV wieku panowanie rządzącej w Chinach mongolskiej dynastii Yuan (1271–1368), już wcześniej osłabione wskutek korupcji urzędników, nadmiernego fiskalizmu i inflacji wywołanej niekontrolowaną emisją papierowego pieniądza, zaczęło chylić się ku upadkowi w wyniku katastrof naturalnych, epidemii i klęsk głodu, które były częścią trapiącej społeczeństwa od Islandii po Japonię eurazjatyckiej serii „plag, klęsk głodu, upadku rolnictwa, depopulacji i społecznych zaburzeń”. Wybuchały liczne powstania, z których największe było, rozpoczęte w 1351, powstanie Czerwonych Turbanów. Czerwone Turbany były związane z tajnym buddyjskim Stowarzyszeniem Białego Lotosu. Do rekrutacji zwolenników Stowarzyszenie Białego Lotosu wykorzystało zgromadzenie w jednym miejscu 150 tysięcy okolicznych chłopów, wezwanych na przymusowe roboty przy regulacji Rzeki Żółtej.

    Gaz – stan skupienia materii, w którym ciało fizyczne łatwo zmienia kształt i zajmuje całą dostępną mu przestrzeń. Właściwości te wynikają z własności cząsteczek, które w fazie gazowej mają pełną swobodę ruchu. Wszystkie one cały czas przemieszczają się w przestrzeni zajmowanej przez gaz i nigdy nie zatrzymują się w jednym miejscu. Między cząsteczkami nie występują żadne oddziaływania dalekozasięgowe, a jeśli, to bardzo słabe. Jedyny sposób, w jaki cząsteczki na siebie oddziałują, to zderzenia. Oprócz tego, jeśli gaz jest zamknięty w naczyniu, to jego cząsteczki stale zderzają się ze ściankami tego naczynia, wywierając na nie określone i stałe ciśnienie.Epoka Edo (jap. 江戸時代 – Edo-jidai; 1603-1868) – okres w historii Japonii, w którym rzeczywistą władzę sprawowali sioguni z rodu Tokugawa.

    Zhu Yuanzhang był ubogim chłopem i mnichem buddyjskim, który dołączył do Czerwonych Turbanów w 1352. Szybko zyskał uznanie w ich szeregach i poślubił przybraną córkę jednego z przywódców powstania. W 1356 powstańcy pod przywództwem Zhu Yuanzhanga zdobyli Nankin, który później został stolicą Chin, założonej przez niego dynastii Ming.

    Kwiaty śliwy w złotym wazonie (chiń.: 金瓶梅; pinyin: Jīn Píng Méi) – chińska powieść z XVI wieku, określana jako pierwsza chińska realistyczna powieść obyczajowa i uważana za klasykę literatury chińskiej. Dzieło nieznanego autora powstało u schyłku dynastii Ming w odmianie języka chińskiego nazywanej baihua. Akcja utworu rozgrywa się w czasach dynastii Song, a jego treścią jest opis hulaszczego i rozpustnego życia Ximen Qinga (西門慶, Si-men Cing), kupca, a potem urzędnika z prowincji Szantung. Kluczowymi dla utworu postaciami są kobiety – żony i kochanki Ximena; od imion trzech z nich pochodzi tytuł powieści.Suwerenność – zdolność do samodzielnego, niezależnego od innych podmiotów, sprawowania władzy politycznej nad określonym terytorium, grupą osób lub samym sobą. Suwerenność państwa obejmuje niezależność w sprawach wewnętrznych i zewnętrznych.

    Wraz z postępującym osłabieniem dynastii Yuan, poszczególni przywódcy powstania zaczęli walczyć o kontrolę nad Chinami i tym samym o prawo do ustanowienia własnej dynastii cesarskiej. W 1363 w bitwie na jeziorze Poyang Zhu Yuanzhang pokonał swojego głównego rywala i przywódcę rywalizującej z nim grupy Han, Chen Youlianga. Dowodzona przez niego flota Ming, licząca 200 tysięcy marynarzy zdołała pokonać ponad trzykrotnie liczniejszą flotę Han, która miała liczyć 650 tysięcy marynarzy. Zwycięstwo osiągnęła m.in. dzięki masowemu użyciu w bitwie branderów. Zwycięstwo nad ostatnią rywalizującą z nim grupą powstańców dało Zhu Yuanzhangowi kontrolę nad basenem rzeki Jangcy i umocniło jego władzę nad południowymi Chinami. Po tym jak w podejrzanych okolicznościach zginął w 1367 syn pierwszego przywódcy powstania Czerwonych Turbanów, w czasie gdy przebywał na dworze Zhu Yuanzhanga, nie pozostał nikt, kto mógłby mu przeszkodzić w zdobyciu tronu cesarskiego. W 1368, po ogłoszeniu się przez Zhu Yuanzhanga cesarzem, armia Ming zdobyła stolicę dynastii Yuan Dadu (大都, Wielka stolica – obecnie Pekin). Ostatni cesarz z dynastii Yuan uciekł na północ do Xanadu, a pałace dynastii Yuan w Dadu zostały zniszczone; w tym samym roku miasto zmieniło nazwę na Beiping. Zamiast tradycyjnego sposobu nazywania dynastii od nazwy miejsca pochodzenia jej założyciela, Zhu Yuanzhang przyjął nazwę Ming, czyli Wspaniała, wykorzystując precedens stworzony przez dynastię Yuan. Zhu Yuanzhang jest znany jako cesarz Hongwu, od wybranej przez niego nazwy ery panowania. Chociaż Stowarzyszenie Białego Lotosu umożliwiło mu dojście do władzy, Hongwu później kwestionował jego zasługi i zwrócił się przeciwko niemu.

    Elementarz (łac. elementarius - początkowy) – książka wprowadzająca w najbardziej podstawowe zagadnienia jakiejś dziedziny, zbiór elementarnej wiedzy w danym zagadnieniu, np.: elementarz języka polskiego, elementarz pierwszoklasisty (pot. abecadło).Towarzystwo Jezusowe, SJ (łac. Societas Iesu, SI), jezuici – męski papieski zakon apostolski Kościoła katolickiego, zatwierdzony przez papieża Pawła III 27 września 1540. Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła katolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, ćwiczenia duchowe, edukację i udzielanie sakramentów.

    Panowanie cesarza Hongwu[]

    Cesarz Hongwu natychmiast podjął działania mające na celu odbudowę infrastruktury państwa. Wybudowano mury obronne wokół Nankinu o długości 48 km oraz pałace i budynki rządowe. Historia dynastii Ming (Mingshi) stwierdza, że już w 1364 Zhu Yuanzhang zaczął opracowywać nowy konfucjański kodeks prawny, Da Ming Lü (chiń. upr.: 大明律; chiń. trad.: 大明律; pinyin: Dàmíng lǜ), który został ukończony w 1397 i zawierał część przepisów pochodzących z kodeksu prawnego z czasów dynastii Tang z 653. Hongwu zorganizował system służby wojskowej znany jako system weisuo (chiń. upr.: 卫所制; chiń. trad.: 衛所制; pinyin: Wèi suǒ zhì), który był podobny do systemu fubing z czasów dynastii Tang (618–907). Jego podstawowym założeniem było to, że żołnierze, kiedy nie walczą lub nie ćwiczą, będą uprawiać ziemię, po to, aby mogli sami się utrzymać. System samowystarczalnych żołnierzy-rolników był jednak nieefektywny; skąpe racje żywnościowe i nieregularne nagrody nie wystarczały do utrzymania oddziałów i następowały liczne dezercje. Z wyjątkiem dobrze zaopatrywanych wojsk stacjonujących na granicach państwa, pozostałe jednostki wojskowe miały po 10% teoretycznego stanu osobowego.

    Iglica – część mechanizmu uderzeniowego broni, która uderzając w spłonkę inicjuje wybuch ładunku miotającego. Iglica uderza w spłonkę pod wpływem energii sprężyny uderzeniowej, albo w wyniku uderzenia w nią kurka lub bijnika. Przednia część, bezpośrednio uderzająca w spłonkę nosi nazwę grota iglicy.Chan (chin. 禪 pinyin: chán; sans. ध्यान dhyāna ; kor. sŏn (선), sŏn chong (선종); jap. zen (禅), zen shū (禅宗); wiet. thiền, thiền tông) – jedna z najważniejszych szkół chińskiego buddyzmu, założona w VI wieku przez Bodhidharmę. Szkoła ta należy do praktycznej i medytacyjnej tradycji buddyzmu, w odróżnieniu od teoretycznej i filozoficznej tradycji doktrynalnej.
    Portret cesarza Hongwu (1368–98)

    Chociaż był konfucjanistą, Hongwu nie miał zaufania do urzędników-uczonych wywodzących się z wyższej klasy społecznej gentry i nie wahał się przed skazywaniem ich na chłostę za przestępstwa. W 1373 wstrzymał egzaminy urzędnicze po stwierdzeniu, że 120 urzędników-uczonych, którzy zdali egzamin i uzyskali tytuł jinshi nie miało odpowiednich kompetencji. W 1384 wznowiono egzaminy urzędnicze. Wkrótce został stracony główny egzaminator, po tym jak odkryto, że egzaminy zdają i otrzymują tytuł jinshi tylko kandydaci z południa Chin.

    Pończochy – obcisła, elastyczna część garderoby, okrywająca stopę i część nogi (zwykle do górnej części uda). Tym różnią się od rajstop, które zakrywają całe nogi do pasa. Tak, jak i rajstopy, oprócz waloru praktycznego (ochrony przed zimnem) poprawiają optycznie wygląd damskiej nogi.Półwysep Somalijski, zwany także Rogiem Afryki − półwysep o powierzchni wynoszącej ok. 750 000 km² (piąty pod względem powierzchni półwysep na świecie), położony we wschodniej Afryce, między Zatoką Adeńską a Oceanem Indyjskim. Na półwyspie położone jest terytorium Somalii oraz częściowo Etiopii.

    W 1380 został stracony kanclerz Hu Weiyong pod zarzutem zorganizowania spisku w celu obalenia cesarza; po tym wydarzeniu Hongwu zlikwidował urząd kanclerza i przejął jego obowiązki jako cesarz i szef rządu. Z powodu rosnącej nieufności i podejrzliwości w stosunku do ministrów i poddanych, Hongwu utworzył Jinyi Wei – tajną policję wywodzącą się z jego straży pałacowej. W wyniku jej działań torturowanych było i poniosło śmierć około 100 tysięcy osób w czasie kilku czystek w ciągu 30 lat jego rządów.

    Waza – duże, szerokie i głębokie ceramiczne naczynie, przeważnie z dwoma uchwytami i przykrywką, służące do podawania zup. Wazy wykonywane są przede wszystkim z porcelany lub fajansu.Inokulacja (łac. inoculare) – wprowadzenie do danego ustroju patogenu w postaci wirusa, bakterii, grzyba lub pasożyta.

    Reformy cesarza Hongwu i odwrót od nich[]

    Unifikacja i przesiedlenia[]

    Według historyka Timothego Brooka, cesarz Hongwu próbował utrudnić mobilność społeczną poprzez stworzenie sztywnych, regulowanych przez państwo granic pomiędzy okręgami wiejskimi i większymi miastami oraz utrudnianie handlu i podróży bez zgody władz. Hongwu próbował również wpoić surowe zasady moralne poprzez narzucenie jednolitych ubiorów oraz sposobu mówienia i pisania, które miały nie dawać przewagi osobom lepiej wykształconym. Jego podejrzliwość wobec wykształconych elit dorównywała pogardzie wobec najbogatszych kupców, prowadząc do nałożenia wyjątkowo wysokich podatków na siedzibę wpływowych rodzin kupieckich w rejonie Suzhou w Jiangsu. Wysiedlono tysiące zamożnych rodzin z południowego wschodu i osadzono je w okolicach Nankinu, zabraniając im opuszczać miejsce przymusowego osiedlenia. Aby kontrolować ich działalność handlową, Hongwu zmusił kupców do spisywania co miesiąc wszystkich posiadanych dóbr. Jednym z jego głównych celów było trwałe ograniczenie wpływów kupców i właścicieli ziemskich, jednak niektóre z jego przedsięwzięć umożliwiły im powiększenie majątków.

    Afryka Wschodnia – umowny region geograficzny w Afryce obejmujący tereny na wschód od Nilu i Wielkiego Rowu Afrykańskiego, w tym wyspy na Oceanie Indyjskim, tradycyjnie zaliczane do Afryki.Orzacha podziemna, orzech ziemny, orzech arachidowy, fistaszki (Arachis hypogaea L.) – gatunek roślin z rodziny bobowatych. Pochodzi z Ameryki Południowej, gdzie zaczął być uprawiany na przełomie trzeciego i drugiego tysiąclecia p.n.e. Obecnie szeroko rozpowszechniony w uprawie w krajach tropikalnych i subtropikalnych, nie występuje już na stanowiskach naturalnych. We florze Polski notowany jest jako efemerofit.

    Stworzony przez Hongwu system masowych przesiedleń i chęć uniknięcia wysokich podatków, skłoniły wielu ludzi do stania się wędrownymi handlarzami, domokrążcami lub pracownikami, których zatrudniali lub dzierżawili im ziemię właściciele ziemscy lub kupcy. W połowie panowania dynastii Ming zrezygnowano z systemu przymusowego osiedlenia i zamiast tego powierzono lokalnym urzędnikom obowiązek rejestracji pracowników sezonowych w celu zwiększenia dochodów podatkowych. Elita bogatych właścicieli ziemskich i kupców panowała nad dzierżawcami, pracownikami najemnymi, służbą domową i robotnikami sezonowymi – miało to mało wspólnego z wizją cesarza Hongwu: ścisłego przestrzegania hierarchicznego systemu podziału na cztery grupy społeczne: urzędników, rolników, rzemieślników i kupców.

    Kodeks (z łac. codex: księga, spis) – akt normatywny zawierający logicznie usystematyzowany zbiór przepisów regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych. Obecnie w Polsce kodeksy są wydawane w formie ustaw; w II RP kilka kodeksów wydano w formie rozporządzenia z mocą ustawy. Kodeks może mieć moc prawną równą ustawie zwykłej (tak jest obecnie w polskim prawie), ale w niektórych systemach prawnych jego pozycja może być wyższa, wskutek czego przepisy innych ustaw sprzeczne z kodeksem podlegają uchyleniu. Normy kodeksowe, nawet jeśli są równe innym ustawom, mają jednak szczególne znaczenie ze względu na kompleksowość normowanych spraw i proces interpretacji przepisów.Portugalia była pierwszym na świecie państwem prowadzącym politykę kolonialną (od 1415) i ostatnim, które ją zakończyło (1999) (z wyjątkiem Francji). Wraz z zakończeniem rekonkwisty w prowincjach Algarve i Alentejo, kraj ten kontynuował ekspansję chrześcijaństwa poprzez eksplorację wybrzeży Afryki. W połowie XVI wieku to niewielkie królestwo było niekwestionowanym liderem globalnego handlu.

    Samowystarczalne rolnictwo, nadwyżki i urbanizacja[]

    Porcelanowa waza z okresu panowania cesarza Jiajinga (1521–67); pod koniec panowania dynastii Ming społeczeństwo chińskie stało się społeczeństwem konsumpcyjnym. Od członków elit społecznych oczekiwano umiejętności odróżnienia wyrobów wysokiej jakości od tandety, a nawet wiedzy, który rodzaj roślin będzie wystarczająco rzadki i egzotyczny dla czyjegoś ogrodu

    Reformy Hongwu wspierały rolnictwo i produkcję rolną w celu stworzenia samowystarczalnych wspólnot, które nie będą opierać się na handlu, który – jak sądził cesarz – ograniczy się tylko do miast. Jednak wytwarzane w wyniku reform nadwyżki żywności, zachęciły rolników do jej sprzedaży. Początkowo handel miał miejsce przy szlakach komunikacyjnych; przed połową panowania dynastii Ming rolnicy zaczęli sprzedawać swoje produkty również w pobliskich miastach. Gdy miasta i wsie połączyła już sieć powiązań handlowych, wiejskie gospodarstwa domowe zaczęły zajmować się również tradycyjnymi miejskimi rzemiosłami, takimi jak tkactwo oraz wytwarzanie odzieży bawełnianej i jedwabnej. Pod koniec panowania dynastii Ming konserwatywni konfucjaniści coraz głośniej wyrażali zaniepokojenie, że tradycyjny porządek społeczny jest podkopywany przez chłopów przejmujących miejskie zwyczaje i związaną z nimi dekadencję.

    Drzeworyt – technika graficzna należąca do druku wypukłego. Drzeworytem nazywa się również odbitkę uzyskaną tą techniką.Prefektura - jednostka administracyjna podstawowego podziału administracyjnego w Japonii, Czadzie (1960-1999), Grecji (tzw. nomos), Rwandzie i Republice Środkowoafrykańskiej. W starożytności była to jednostka podziału terytorialnego w cesarstwie rzymskim (zob. prefektura (starożytność)). W Kościele katolickim prefekturą apostolską nazywa się część Ludu Bożego, która z racji szczególnych okoliczności nie została jeszcze ukonstytuowana jako diecezja.

    Rolnicy nie byli jedyną grupą społeczną, na którą wpłynęła rosnąca komercjalizacja stosunków społecznych w Chinach; wywarła ona również silny wpływ na grupę właścicieli ziemskich, z której to grupy społecznej zazwyczaj pochodzili urzędnicy administracji państwowej. Zgodnie z tradycją urzędników traktowano jako skromne osoby, które nie wykorzystują swojego stanowiska jako okazji do wzbogacenia; byli znani z tego, że chodzili pieszo ze swoich domów na wsi, gdzie mieszkali, do miast, gdzie pracowali. Za panowania cesarza Zhengde (1505–21), urzędnicy byli już noszeni w luksusowych lektykach i zaczęli nabywać obszerne domy w prestiżowych dzielnicach miast, zamiast mieszkać na wsi. Pod koniec panowania dynastii Ming, zgromadzone bogactwa stały się głównym wyznacznikiem społecznego prestiżu, większym nawet niż posiadanie wysokiej rangi urzędniczej.

    Barka – rodzaj statku o płaskim dnie, służącego do transportu ładunków w żegludze śródlądowej. Barki są najczęściej pozbawione własnego napędu.Kalendarz juliański – kalendarz słoneczny opracowany na życzenie Juliusza Cezara przez astronoma greckiego Sosygenesa i wprowadzony w życie w roku 709 AUC (45 p.n.e.) jako kalendarz obowiązujący w państwie rzymskim. Obowiązywał w Europie przez wiele stuleci, np. w Hiszpanii, Portugalii, Polsce i Włoszech do 1582, w Rosji od 1700 do 1918 (wcześniej stosowano kalendarz bizantyjski, w którym rok zaczynał się 1 września), a w Grecji aż do 1923. Kalendarz juliański został zastąpiony przez kalendarz gregoriański w roku 1582; do dzisiaj jednak niektóre Kościoły wciąż posługują się tym kalendarzem aby podkreślić swoją odrębność.

    Wzrost pozycji kupców[]

    Pagoda świątyni Cishou, zbudowana w 1576; Chińczycy wierzyli, że budowanie pagód w określonych miejscach zgodnie z zasadami feng shui wywiera pozytywny wpływ na otoczenie; pod koniec panowania dynastii Ming do realizacji takich projektów było potrzebne wsparcie finansowe ze strony kupców

    W pierwszej połowie panowania dynastii Ming, mandaryni rzadko wspominali w swoich sprawozdaniach o wkładzie kupców w życie lokalnych społeczności. Urzędnicy byli wtedy w stanie sami finansować publiczne projekty budowlane, będące symbolem ich dominującej pozycji politycznej. Jednak w drugiej połowie panowania dynastii Ming urzędnicy powszechnie korzystali ze wsparcia finansowego kupców dla realizacji różnego rodzaju przedsięwzięć, takich jak budowa mostów lub tworzenie nowych szkół konfucjańskich dla członków gentry. Od tego czasu w swoich sprawozdaniach zaczęli pisać o kupcach i często wyrażali się o nich z wielkim szacunkiem, ponieważ bogactwo wynikające z ich działalności gospodarczej zwiększało zasoby państwa, jak również zwiększało druk ksiąg niezbędnych dla edukacji gentry. Kupcy zaczęli przejmować zwyczaje i zainteresowania kulturalne gentry, zacierając granice pomiędzy kupcami a gentry i torując drogę członkom rodzin kupieckich do stanowisk urzędniczych. Początki tych zmian można znaleźć już w czasach dynastii Song (960–1279), jednak stało się to bardziej widoczne za panowania dynastii Ming. Źródła z końca epoki Ming pokazują, że nie był przestrzegany ścisły hierarchiczny podział społeczeństwa na cztery grupy społeczne: urzędników (shi (士)), rolników (nong (农)), rzemieślników (gong (工)) i kupców (shang (商)).

    Filip IV Habsburg (Felipe IV, ur. 8 kwietnia 1605 w Valladolid, zm. 17 września 1665 w Madrycie) - król Hiszpanii i Portugalii jako Filip IV (Filipe IV). Syn Filipa III i Małgorzaty Habsburg, córki arcyksięcia Karola II Styryjskiego.Morwa (Morus L.) – rodzaj dużych krzewów lub niewielkich drzew liściastych z rodziny morwowatych (Moraceae), obejmujący około 10-16 gatunków żyjących w subtropikalnych do umiarkowanych regionach przede wszystkim Azji, a także Afryki i Ameryki Północnej. Występuje również w niektórych regionach Polski. Gatunkiem typowym jest Morus nigra L..

    Szlaki komunikacyjne i wzrost gospodarczy[]

    Cesarz Hongwu uważał, że tylko kurierzy rządowi i drobni handlarze detaliczni powinni mieć prawo do podróżowania daleko poza ich rodzinne miejscowości. Pomimo jego starań aby narzucić ten punkt widzenia, budowa sprawnej sieci komunikacyjnej przeznaczonej dla administracji i wojska, spowodowała powstanie nieoficjalnej sieci połączeń handlowych równoległej do oficjalnej. Koreański urzędnik Choe Bu (1454–1504), którego statek rozbił się u wybrzeży Chin w 1488, zauważył, że miejscowa ludność nie znała odległości między różnymi miejscowościami kraju, która to wiedza była zastrzeżona dla wojska i administracji. To się diametralnie zmieniło pod koniec panowania dynastii Ming, kiedy to kupcy nie tylko odbywali dalekie podróże wraz ze swoimi towarami, ale także przekupywali urzędników, aby móc korzystać z rządowych szlaków komunikacyjnych, a nawet drukowano przewodniki, które naśladowały oficjalne mapy rządowe.

    Joahnn Schreck (ur. 1576 w Bingen, zm. 11 maja 1630 w Pekinie, znany także jako Deng Yuhan lub Terencjusz) – niemiecki uczony, jezuita i misjonarz. Był bardzo wszechstronnie wykształcony, interesował się astronomią, matematyką, medycyną,naukami przyrodniczymi, prawem i teologią. Znał także wiele języków, w tym łacinę, grekę i aramejski. Oprócz tego potrafił biegle mówić po niemiecku, włosku, portugalsku, angielsku, francusku i chińsku.Egzaminy urzędnicze (chin. upr. 科举; chin. trad. 科舉; pinyin kējǔ) – tradycyjny system państwowych egzaminów urzędniczych w cesarskich Chinach. Wprowadzony w 596 roku, przetrwał niemal do końca cesarstwa.

    Kupcy, wolny rynek i srebro[]

    Mebel z laki, pochodzący z warsztatów cesarskich założonych w Pekinie w początkach panowania dynastii Ming. Zdobiony wizerunkami smoków i feniksów, został wykonany za panowania cesarza Xuande (1425–35). Warsztaty cesarskie w czasach dynastii Ming były nadzorowane przez biuro eunuchów (Zobacz zbliżenie)

    W połowie panowania dynastii Ming aktywność gospodarcza kupców została częściowo zinstytucjonalizowana przez państwo, co uwidoczniło zależność od niej mandarynów. Qiu Jun (1420–95), mandaryn z wyspy Hainan, argumentował, że państwo powinno ograniczać działanie rynku jedynie w czasie kryzysu i że kupcy stanowią najlepszy wskaźnik mierzący zasoby gospodarcze kraju. Rząd zastosował się do tych wskazówek w połowie panowania dynastii Ming, kiedy pozwolono na przejęcie przez kupców państwowego monopolu na produkcję soli. Był to stopniowy proces, gdy państwo zdobywało środki na zaopatrzenie armii stacjonującej na północnej granicy poprzez przyznawanie kupcom licencji na handel solą w zamian za dostawy zaopatrzenia. Rząd zrozumiał, że kupcy mogliby płacić srebrem za licencje na produkcję i handel solą i w ten sposób zwiększyć dochody państwa do tego stopnia, że zakup zaopatrzenia nie byłby problemem. Za panowania cesarza Hongwu i w erze Zhengtong cesarza Zhu Qizhena (1435–49) władze usiłowały ograniczyć rolę srebra jako środka płatniczego na rzecz pieniądza papierowego, jednak nielegalne wydobycie metali szlachetnych odbywało się na dużą skalę. Hongwu nie rozumiał, że rozdawnictwo olbrzymiej ilości banknotów jako nagród wywołuje inflację; w 1425, pieniądz papierowy był warty realnie tylko między 0,025% a 0,014% swojej pierwotnej wartości z XIV wieku. Wartość miedzianych monet również znacznie się zmniejszyła, także w wyniku ich podrabiania na dużą skalę. W XVI wieku, nawiązanie kontaktów handlowych z Europą spowodowało napływ dużych ilości srebra, które w coraz większym stopniu zaczęło zdobywać pozycję środka płatniczego. Już w 1436 w prowincjach południowych podatek płacony w zbożu został częściowo zamieniony na podatek płacony w srebrze. Od 1581, od reformy zainicjowanej przez Wielkiego Sekretarza Zhang Juzhenga (1525–82), podatki od ilości posiadanej ziemi były płacone w srebrze.

    Miao (Miaosi), Meo, nazwa własna – Hmong (Hmongowie) – grupa etniczna w Azji Wschodniej: w Chinach (苗, Miáo), Mjanmie (mun lu-myo), Tajlandii (แม้ว, Maew), Wietnamie (Mèo, H’Mông), i Laosie .Dżonka - dalekowschodni niewielki statek drewniany bez stępki, przeważnie 1-, 2- lub 3-masztowy, o charakterystycznych wielokątnych żaglach przypominających wachlarz, plecionych z włókien roślinnych, zaopatrzonych w liczne, poziome usztywniające listwy biegnące promieniście w poprzek całego żagla. Wykorzystywany w transporcie rzecznym i przybrzeżnym, w rybołówstwie, a czasami także jednocześnie jako miejsce zamieszkania całej rodziny. Nośność największych dżonek (pięciomasztowych) sięga około 600 ton. Obecnie pływające dżonki niewiele różnią się od tych sprzed kilku wieków. Jednostka charakterystyczna dla wybrzeży całej wschodniej Azji od Japonii po Filipiny (bez Rosji).

    Panowanie cesarza Yongle[]

    Portret cesarza Yongle (1402–24)

    Droga do władzy[]

    Po śmierci cesarza Hongwu w 1398, tron objął jego wnuk Zhu Yunwen jako cesarz Jianwen (1398–1402). W 1399 rozpoczęła się trzyletnia wojna domowa, gdy przeciwko niemu wystąpił jego wuj Zhu Di, książę Yan. Jianwen znał ambicje braci swojego zmarłego ojca i podjął kroki w celu ograniczenia ich wpływów. Zhu Di, dowodzący wojskami stacjonującymi w okolicach Pekinu, ochraniającymi północną granicę, był jego najgroźniejszym przeciwnikiem. Po aresztowaniu na rozkaz Jianwena wielu współpracowników Zhu Di, wzniecił on bunt przeciwko cesarzowi. Pod pozorem ratowania młodego Jianwena przed jego skorumpowanymi urzędnikami, Zhu Di osobiście dowodził zbuntowanymi wojskami; pałac cesarski w Nankinie spłonął wraz cesarzem Jianwenem, jego żoną, matką i dworem. Zhu Di wstąpił na tron jako cesarz Yongle (1402–1424); jego panowanie jest powszechnie postrzegane przez uczonych jako ponowne założenie dynastii Ming, ponieważ anulował wiele zmian wprowadzonych przez swojego ojca, cesarza Hongwu.

    Fenghuang (chiń. 鳳凰, pinyin: Fènghuáng; jap.: 鳳凰 hōō; kor.: 봉황 bonghwang; wiet.: Phượng Hoàng); w języku polskim: Chiński feniks.Su Song (chiń. upr.: 苏颂; chiń. trad.: 蘇頌; pinyin: Sū Sòng; ur. 1020, zm. 1101) – jeden z największych uczonych chińskich, człowiek renesansu epoki Song: astronom, kartograf, farmakolog, zoolog, botanik, poeta i inżynier. Pełnił także funkcje urzędnicze, m.in. ambasadorskie. Jednym z jego największych osiągnięć było zbudowanie zegara wodnomechanicznego.

    Nowa stolica i odbudowa Wielkiego Kanału[]

    Yongle w 1403 ogłosił, że nową stolicą Chin będzie jego dotychczasowa siedziba: Pekin. Budowa nowej stolicy trwała od 1407 do 1420, a przy jej budowie pracowało setki tysięcy robotników dziennie. W centrum stolicy znajdowało się Miasto Cesarskie, a w nim z kolei Zakazane Miasto, pałacowa rezydencja cesarza i jego rodziny. Do 1553, zewnętrzne miasto zostało poszerzone w kierunku południowym, co zwiększyło powierzchnię stolicy do ponad 60 km².

    Akt (łac. actus - "czyn") – jedna z konstrukcyjnych części sztuki teatralnej, opery, operetki, albo baletu, stanowiąca całość kompozycyjną. Podział na akty obowiązuje od XVI w. Poszczególnym gatunkom dramatu była tradycyjnie przypisana określona liczba aktów, np. w tragedii obowiązywało pięć, w komedii trzy, farsa miała najczęściej jeden. We współczesnym teatrze znaczenie podziału na akty zmalało, spektakl dzieli się niekiedy na dwie części.Teleskop (gr. tēle-skópos – daleko widzący) – jest narzędziem, które służy do obserwacji odległych obiektów poprzez zbieranie promieniowania elektromagnetycznego (np. światła widzialnego). Pierwsze znane praktyczne teleskopy zostały skonstruowane przy użyciu soczewek ze szkła w Holandii na początku XVII wieku przez Hansa Lippersheya, a wkrótce potem przez Galileusza we Włoszech. Znalazły zastosowanie w działaniach militarnych i w astronomii.
    Grobowce dynastii Ming, kompleks nekropolii położony 50 km na północ od Pekinu; na zdjęciu Pawilon Steli

    Za panowania cesarza Yongle, po dziesięcioleciach popadania w ruinę, w latach 1411-15 został odbudowany Wielki Kanał. Impulsem do jego odbudowy była chęć rozwiązania problemu transportu ziarna na północ Chin i do Pekinu. Transport 4 mln shi rocznie (1 shi ≈ 107 litrów) był utrudniony ze względu na nieefektywny system transportu przez Morze Wschodniochińskie lub przez kilka kanałów śródlądowych, który wymuszał kilkakrotne przenoszenie ładunku między różnego typu barkami. Około 165 tysięcy robotników odbudowywało kanał w zachodnim Szantungu i zbudowało 15 śluz. Ponowne otwarcie Wielkiego Kanału miało również wpływ na Nankin, ponieważ większego od niego znaczenia gospodarczego nabrało miasto Suzhou, które stało się najważniejszym ośrodkiem handlowym w Chinach.

    Holenderska Kompania Wschodnioindyjska (Vereenigde Oostindische Compagnie lub VOC, w niderlandzkim, dosłownie „Zjednoczona Kompania Wschodnioindyjska”) – powstała 20 marca 1602, na bazie uchwały Stanów Generalnych Republiki Zjednoczonych Prowincji (dzisiejsza Holandia), gwarantującej monopol na działalność kolonialną w Azji.Wędrówka na Zachód (chin. upr. 西游记, chin. trad. 西遊記, pinyin Xīyóujì, Wade-Giles Hsi-yu chi) – jedna z czterech klasycznych powieści chińskiej literatury, autorstwa Wu Cheng’ena.

    Chociaż nakazał przeprowadzenie kilku krwawych czystek jak jego ojciec − w tym egzekucję Fang Xiaoru, który odmówił napisania jego mowy inauguracyjnej − Yongle miał inny stosunek do urzędników-uczonych. W celu ułatwienia nauki dla tych, którzy przygotowywali się do egzaminów urzędniczych, nakazał sporządzić kompilację tekstów konfucjańskiej szkoły zasad Cheng Yi i Zhu Xi. Yongle zatrudnił ponad dwa tysiące uczonych, którzy sporządzili zawierającą 50 mln słów (22 938 rozdziałów) encyklopedię, skompilowaną z siedmiu tysięcy ksiąg. Przewyższyła ona zakresem tematyki i rozmiarami wszystkie poprzednie encyklopedie włącznie z XI-wieczną kompilacją Songsi Dashu (Cztery wielkie księgi ery Song). Jednak mandaryni nie byli jedyną grupą społeczną, z którą Yongle musiał współpracować i pozyskać. Historyk Michael Chang wskazuje, że Yongle był „cesarzem w siodle”, który często przemieszczał się między obiema stolicami (tak jak to czynili cesarze dynastii Yuan) i stale prowadził wyprawy wojskowe do Mongolii. Było to sprzeczne z konfucjańskimi zasadami, natomiast wzmacniało pozycję eunuchów i wojskowych, których pozycja zależała od cesarza.

    Znak pieniężny – emitowany przez państwo materialny znak posiadania przez okaziciela określonej ilości pieniądza. Znaki pieniężne emitowane są w formie monet i banknotów. Gwarantem wartości znaku pieniężnego jest państwo.Manjushri (skr. मञ्जुश्री, Mañjuśrī, Manjushri, Mandziuśri (chiń. 文殊師利 Wénshū Shīlì, 文殊 Wénshū; kor. Munsu(sari); jap. Monju) – w buddyzmie Bodhisattwa Mądrości.

    Wyprawy Zheng He[]

    Żyrafa przywieziona z półwyspu Somalijskiego w 12 roku panowania cesarza Yongle (1414); Chińczycy uważali, że żyrafa jest powiązana z mitycznym qilinem

    W 1405 cesarz Yongle mianował swojego zaufanego dowódcę, eunucha Zheng He (1371–1433), admirałem nowo wybudowanej, olbrzymiej floty, przeznaczonej do międzynarodowych misji trybutarnych. Chińczycy wysyłali drogą lądową na zachód misje dyplomatyczne od czasów dynastii Han (206 p.n.e. – 220 n.e.) i byli zaangażowani od stuleci w prywatny handel zamorski sięgający aż do Afryki Wschodniej, szczególnie w czasach dynastii Song i Yuan. Jednak do tej pory nie wysłali żadnej misji porównywalnej wielkości i rozmiarów. Dla celów kolejnych misji zagranicznych, stocznie w Nankinie wybudowały w latach 1403-19 dwa tysiące statków, w tym ogromne baochuany (chiń. upr.: 宝船; chiń. trad.: 寶船; pinyin: Bǎochuán, tłum.: okręt skarbowy), które miały mieć 112–134  m długości i 45–54 m szerokości. Jednak rozmiary tych statków zostały zakwestionowane przez niektórych badaczy, którzy szacują faktyczną długość tych statków na 59 m (200 stóp).

    Jadeit – minerał z gromady krzemianów łańcuchowych, zaliczany do grupy piroksenów. Minerał należy do grupy minerałów rzadkich.Emisja pieniądza – polega na wprowadzaniu i wycofywaniu z obiegu pieniądza gotówkowego a także bezgotówkowego przede wszystkim przez banki centralne i komercyjne.

    W pierwszej wyprawie w latach 1405-07 uczestniczyło 317 statków z załogą liczącą 26 800 osób oraz 70 eunuchów, 180 osób personelu medycznego, 5 astrologów i 300 dowódców wojskowych. Wyprawy nie były kontynuowane po śmieci Zheng He. Jednak jego śmierć była tylko jednym z czynników, które spowodowały zaprzestanie tych misji. Yongle podbił Wietnam w 1407 i ustanowił tam prowincję chińską, jednak wojska chińskie zostały wyparte z tego kraju w 1428; w 1431 nowa wietnamska dynastia Hậu Lê została uznana przez Chiny za władców odrębnego państwa wasalnego. Istniało także zagrożenie ze strony rosnących w siłę Mongołów, co odwracało uwagę dworu od innych spraw. Dla przeciwdziałania temu zagrożeniu zaczęto po 1474 ogromnym kosztem rozbudowywać Wielki Mur Chiński. Przeniesienie przez cesarza Yongle stolicy z Nankinu do Pekinu było w dużej mierze spowodowane koniecznością szybkiej reakcji na zagrożenie ze strony Mongołów. Mandaryni wiązali ogromne wydatki na flotę z silną pozycją eunuchów na dworze cesarskim, więc wstrzymanie finansowania tych wypraw traktowali jako jeden ze środków osłabienia wpływów eunuchów.

    Hongxi, chiń. 洪熙, imię osobiste: Zhu Gaozhi, chiń. 朱高熾, (ur. 16 sierpnia 1378, zm. 29 maja 1425) – czwarty cesarz Chin z dynastii Ming, panujący od 7 września 1424 roku aż do śmierci.Komanderia (chiń.: 郡; pinyin: jùn) – historyczna jednostka administracyjna w Chinach. W czasach dynastii Zhou komanderie były jednostkami poniżej powiatów (xian, 縣). Podczas reform przeprowadzonych w państwie Qin przez Shang Yanga (IV w. p.n.e.) hierarchię odwrócono i będące odtąd jednostkami niższego szczebla powiaty łączono w komanderie. System ten wprowadził później w zjednoczonym państwie pierwszy cesarz, Qin Shi Huang, dzieląc Chiny na 36 komanderii (liczba ta wzrosła później na skutek ekspansji cesarstwa na południe). Na czele komanderii stało dwóch urzędników, wojskowy i cywilny, których praca była koordynowana przez podlegającego bezpośrednio dworowi cenzora.

    Katastrofa Tumu i Mongołowie[]

     Osobne artykuły: Bitwa pod TumuRebelia Cao Qina.
    Wielki Mur Chiński; chociaż mury z ubitej ziemi z Okresu Walczących Królestw zostały odbudowane i połączone w jeden system obronny w czasach dynastii Qin i dynastii Han, jednak zdecydowana większość znanego dziś muru z cegły i kamienia, powstała w czasach dynastii Ming

    Panowanie cesarzy Hongxi, Xuande i Zhu Qizhena[]

    Po śmierci cesarza Yongle w 1424 na tron wstąpił jego syn, który przyjął tytuł Hongxi (1424–25). Wstrzymał on ekspansjonistyczną politykę ojca, w tym wyprawy przeciwko Mongołom oraz zakazał dalszych wypraw trybutarnych Zheng He. Po cesarzu Hongxi panował jego syn, cesarz Xuande (1425–1435). Po niepowodzeniu ekspedycji wojskowej wysłanej w 1426 w celu stłumienia powstania w Wietnamie, w 1427 postanowił wycofać stamtąd wojska chińskie. Za jego panowania miała miejsce siódma, ostatnia wyprawa Zheng He. Jego panowanie przebiegało bez większych problemów wewnętrznych i zewnętrznych i jest uznawane za szczytowy okres świetności dynastii Ming.

    Automat - urządzenie, maszyna lub ich zestaw, wykonujące samoczynnie cykl czynności lub operacji określony konstrukcją lub programem, niewymagające bezpośredniego udziału człowieka.Kula armatnia (lub po prostu kula) to używany w przeszłości pełny pocisk bez ładunku wybuchowego, wystrzeliwywany z działa. Jak nazwa wskazuje przed wynalezieniem lufy gwintowanej, nadającej pociskowi ruch obrotowy, miała ona kształt sferyczny, a jej średnica była nieco mniejsza niż przekrój lufy działa, z którego miała być wystrzelona. Kule mniejszych kalibrów wykorzystywane były do strzelania z broni strzeleckiej (arkebuz, muszkiet, pistolet).

    W 1435 cesarzem został najstarszy syn cesarza Xuande - Zhu Qizhen. W chwili objęcia tronu miał 8 lat, co stwarzało poważne problemy proceduralne, gdyż zgodnie z zasadami ustalonymi przez cesarza Hongwu, decyzje mógł podejmować tylko cesarz i nie była dozwolona żadna regencja. Nominalnie rząd funkcjonował pod kontrolą niepełnoletniego cesarza, a nieformalną regentką stała się jego babka, cesarzowa Zhang (zm. 1442) – wdowa po cesarzu Hongxi i matka cesarza Xuande. Wielki wpływ na cesarza miał również jego wychowawca, nauczyciel i powiernik - eunuch Wang Zhen. W 1442 Zhu Qizhen objął osobiste rządy, a wkrótce zmarła jego babka. Pierwszy okres panowania cesarza Zhu Qizhena - era Zhengtong - jest uważany za jeden z najpomyślniejszych w dziejach dynastii Ming. W lipcu 1449 wódz Ojratów Esen rozpoczął inwazję na Chiny. Naczelny eunuch Wang Zhen zachęcił cesarza Zhu Qizhena, aby osobiście poprowadził wojsko przeciwko Mongołom, Cesarz wyruszył ze stolicy z 50-tysięczną armią i mianował swojego przyrodniego brata Zhu Qiyu tymczasowym regentem. 8 września w bitwie pod Tumu Esen pokonał armię cesarską, a sam cesarz dostał się do niewoli. Wydarzenie to oznaczało koniec supremacji militarnej Chin i jest określane jako Katastrofa Tumu. Wojska Esena spustoszyły tereny Chin, aż po przedmieścia Pekinu. Okolice Pekinu zostały ponownie spustoszone w listopadzie przez miejscowych bandytów i Mongołów – dezerterów z armii cesarskiej, udających żołnierzy Esena. Również wielu Chińczyków zajęło się grabieżami po Katastrofie Tumu.

    Lektyka - środek transportu lądowego do przemieszczania się na nieduże odległości jednej lub dwóch osób, noszony przez tragarzy bądź zwierzęta juczne (basterna). Lektyki znane są od czasów starożytnych. Lektyki transportowały również wielu papieży do czasu pontyfikatu Jana Pawła I. Obecnie nie jest przez nich już używana.Qiu Ying (chiń.: 仇英; pinyin: Qiú Yīng; Wade-Giles: Ch’iu Ying; ur. ?, zm. przed 1552) – chiński malarz tworzący w stylu gongbi.

    Mongołowie zażądali okupu za pojmanego cesarza. Jednak plan się nie powiódł, ponieważ na tron wstąpił jego przyrodni brat Zhu Qiyu, jako cesarz Jingtai (1449-57); a atak mongolski został odparty przez ministra wojny Yu Qiana (1398–1457), który zdołał opanować panikę w Chinach po Katastrofie Tumu. Ponieważ ktoś inny zasiadał na tronie, Zhu Qizhen był bezużyteczny dla Mongołów, więc uwolnili go i pozwolili powrócić do Chin. Zhu Qizhen został umieszczony w areszcie domowym, w którym przebywał aż do przewrotu pałacowego w 1457, znanego pod nazwą „tomen” – „wyważenie bram pałacowych”. Po przewrocie ponownie objął tron, przyjmując nową nazwę ery panowania Tianshun.

    Żyrafa (Giraffa camelopardalis) – afrykański ssak parzystokopytny z rodziny żyrafowatych, najwyższe obecnie żyjące zwierzę lądowe, a także największy z przeżuwaczy. Jego epitet gatunkowy odnosi się przypominającego wielbłąda wyglądu i łat na futrze. Zwierzę wyróżnia się zwłaszcza bardzo długą szyją. Mierzy 5-6 m wysokości, ważąc średnio 1600 kg w przypadku samców i 830 kg w przypadku samic. Jego najbliższym żyjącym krewnym jest okapi (Giraffidae liczy obecnie tylko tych 2 przedstawicieli). Wyróżnia się 9 podgatunków, bazując na wzorze ubarwienia.Ery chińskie (chiń. upr.: 年号; chiń. trad.: 年號; pinyin: niánhào; dosł. „zawołanie roczne”) - chiński system pomiaru czasu, dzielący panowanie konkretnego władcy na kilkuletnie okresy o różnych nazwach, czyli właśnie ery.

    Era Tianshun przebiegała pod znakiem niepokojów, jak również problemów związanych z kwestią służby Mongołów w wojsku cesarskim. 7 sierpnia 1461, chiński generał Cao Qin, dowodzący wojskami złożonymi z żołnierzy pochodzenia mongolskiego i pochodzenia chińskiego, próbował dokonać przewrotu wojskowego, obawiając się, że może zostać kolejną ofiarą czystki prowadzonej przez cesarza. Mongołowie służący w armii cesarskiej również stawali się coraz bardziej zaniepokojeni, ponieważ Chińczycy przestali ufać swoim mongolskim podwładnym po Katastrofie Tumu. Rebelianci dowodzeni przez Cao Qina zdołali podłożyć ogień pod wschodnie i zachodnie bramy Miasta Cesarskiego w Pekinie (który został zgaszony przez ulewny deszcz padający podczas walk) i zabić kilku wysokich urzędników, zanim zostali pokonani, a Cao Qin zmuszony do popełnienia samobójstwa. Cesarz Zhu Qizhen zmarł w 1464, po krótkiej chorobie, w wieku 37 lat.

    Dynastia Song (chiń.: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch’ao) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.Mien, Yao (Wym. jao; 瑶族, hanyu pinyin: Yáo zú), Wiet.: người Dao - lud mieszkający w Chinach i na Półwyspie Indochińskim w Wietnamie, Laosie i Tajlandii. Ich większe skupiska w Chinach to prowincje Guangdong, Hunan, Jiangxi oraz region autonomiczny Kuangsi-Czuang. Sami określają się mianem "Iu Mien". Mówią językiem yao (mien), należącym do rodziny językowej hmong-mien (miao-yao). Reprezentują najwcześniejszą warstwę etniczną ludności w południowych Chinach. Trwająca do dziś migracja Yao na południe spowodowana wypieraniem przez Chińczyków, powoduje osiedlanie się enklawami, w górskich trudno dostępnych terenach.

    Rządy cesarzy Chenghua, Hongzhi i Zhengde[]

    W lutym 1464 rządy objął 16-letni cesarz Chenghua (1464-1487). W pierwszej połowie swoich rządów cesarz opierał się na urzędnikach z Wielkiego Sekretariatu. Przez cały okres panowania pozostawał pod wpływem swojej konkubiny, Pani Wan. Promowała ona eunuchów i swoją rodzinę, przyczyniła się do rozpowszechniła się na wielką skalę korupcji. W ostatnich latach panowania faktyczna władza wpadła w ręce eunuchów Wang Zhi i Liang Zhi. W całym kraju wybuchały powstania chłopskie, które były brutalnie tłumione. Za jego panowania rozpoczęto rozbudowę Wielkiego Muru Chińskiego. 1 września 1487 cesarz poczuł się źle, 4 września nakazał swojemu synowi przewodniczyć posiedzeniom rządu, a 9 września zmarł.

    Huai He (chin.: 淮河; pinyin: Huái Hé) – rzeka we wschodnich Chinach o długości 1094 km i powierzchni dorzecza 186 000 km², lewy dopływ Jangcy. Na całej swej długości płynie przez Nizinę Chińską. Duże wahania stanu wód, w okresie letnim zasilana opadami monsunowymi rozlewa się na szerokość ponad 20 km, prowadząc wtedy nawet do 20 tys. m³ wody/s. Rzeka płynie w obwałowaniach, w znacznej części powyżej poziomu otaczającej niziny, co powoduje katastrofalne powodzie (np. w 1938 roku – 600 tys. ofiar w ludziach). W latach pięćdziesiątych niebezpieczeństwo powodzi znacznie ograniczono, wykonując rozległe prace regulacyjne i budując liczne zbiorniki.Joseon (także: Korea dynastii Joseon, Chosŏn, Choson, Chosun, Cho-sen, kor. 조선, hanja: 朝鮮) – koreańskie państwo rządzone przez dynastię Yi, zapoczątkowaną przez króla Taejo Yi Seong-gye. Państwo Joseon istniało przez prawie pięć wieków, od 1392 do 1897 roku. Członkowie dynastii Yi rządzili Koreą jako cesarze także od 1897 do 1910 roku, gdy Japonia dokonała aneksji Korei, pozbawiając ją niepodległości.

    W 1487 rządy objął syn cesarza Chenghua - cesarz Hongzhi (1487-1505). Po wstąpieniu na tron jego rządy były prowadzone w duchu ideologii konfuncjańskiej, a on stał się pilnym i pracowitym cesarzem. Ściśle nadzorował sprawy państwowe, obniżał podatki i zbędne wydatki rządowe, na stanowiska rządowe wybierał zdolnych urzędników. Cesarz harmonijnie współpracował z Wielkimi Sekretarzami i ministrami, co było rzadkością w drugiej połowie panowania dynastii. Ograniczył wszechwładzę eunuchów i wpływ intryg pałacowych na rządy. Oficjalna historiografia chińska opisuje go jako jednego z pięciu pozytywnie ocenianych władców dynastii Ming, obok cesarzy Hongwu, Yongle, Hongxi i Xuande. W przeciwieństwie do swojego ojca, cesarz Zhengde (1505-1521) lekceważył sprawy państwa i zajmował się przede wszystkim rozrywkami. Faktyczna władza znalazła się w rękach eunucha Liu Jina, a następnie faworytów cesarza: Qian Ninga i Jiang Bina. O ile pierwszy był obeznany z zasadami działania administracji cesarstwa, to działania pozostałych wprowadzały chaos w państwie. Dodatkowo rozrzutność cesarza pogłębiała problemy finansowe cesarstwa. W okresie jego panowania nasiliły się najazdy Mongołów pod wodzą Dajan-chana. W 1517 wojska chińskie pod dowództwem cesarza pokonały wojska mongolskie. Było to jedyne zwycięstwo wojsk chińskich nad głównymi siłami mongolskimi w XVI wieku. Cesarz Zhengde zmarł bezpotomnie w 1521. Jego panowanie jest oceniane jednoznacznie negatywnie przez tradycyjną historiografię chińską, a za nią przez historyków zachodnich.

    Słowo kurtyzana (po włosku cortegiana, z francuskiego courtisane) oznaczało właściwie damę dworu. Jako „kobieta lekkich obyczajów” termin kurtyzana zaczął funkcjonować dopiero w Odrodzeniu. Kurtyzany to prostytutki spędzające życie w wielkim świecie pozostające na utrzymaniu możnych kochanków.Zegar mechaniczny – zegar wykorzystujący jako regulator chodu wahadło lub balans. Energia do napędu regulatora przekazywana jest za pomocą wychwytu. Zegar taki nazywany jest mechanicznym niezależnie od tego, czy energia potrzebna do ruchu zegara pochodzi z energii sprężyny czy np. z napędu elektrycznego. Jako zegary mechaniczne budowane są zarówno zegary wieżowe, jak i zegarki naręczne. Obecnie masowo produkuje się także zegary kwarcowe, tańsze, ale bardzo punktualne.

    Cesarze Jiajing i Longqing[]

    Wielki Sekretarz Yang Tinghe zdołał przeforsować, że następnym cesarzem został kuzyn cesarza Zhengde - Zhu Houcong, który jako nazwę swojej ery przyjął Jiajing (1521-1567). Wielki Sekretarz ograniczył wpływy eunuchów, odzyskał część nieruchomości rozdanych przez poprzedniego cesarza i pozbył się tysięcy jego popleczników. W marcu 1524 cesarz zmusił Yang Tinghe do złożenia rezygnacji ze stanowiska. W czerwcu tego roku kazał aresztować i wychłostać ponad 200 urzędników-uczonych, którzy błagali go, aby nie nakazywał oddawania czci cesarskiej swojemu zmarłemu ojcu (który nie był cesarzem). W wyniku chłosty 17 z nich zmarło, pozostałych przy życiu zdymisjonowano i skazano na banicję. W 1528 69-letni Yang Tinghe został skazany na śmierć, co cesarz w drodze łaski zamienił na degradację. Odtąd cesarz rządził despotycznie, urzędnicy zachowywali swoje stanowiska tak długo, jak bezwarunkowo spełniali wszystkie jego zachcianki. Stał się jedną z najbardziej antypatycznych postaci wśród cesarzy dynastii. Wiele jego braków jako cesarza jest związane z jego wiarą w magię i taoizm. Od lat 30. zaczął się wycofywać z bieżącego prowadzenia spraw państwa, skoncentrował się na poszukiwaniu środków zwiększających długość życia i sprawność seksualną. Np. wierząc, że może do tego przyczynić się stosunek z czternastoletnią dziewicą, kazał przyjąć do pałacu prawie tysiąc młodszych dziewcząt. Na początku panowania jego syna, cesarza Longqing(1567-1572), zostały podjęte reformy mające wzmocnić państwo (ograniczenie korupcji, władzy eunuchów, zniesienie zakazu handlu zagranicznego). Po obiecujących początkach, cesarz porzucił obowiązki rządowe i oddał się rozrywkom pałacowym.

    Yongli (chin. 永曆, Yǒnglì); imię prywatne: 朱由榔, Zhū Yóuláng (ur. 1623, zm. kwiecień 1662) – ostatni przedstawiciel chińskiej dynastii Ming, w latach 1646-1662 formalnie cesarz w południowych prowincjach.Esej (fr. essai – „próba”) – forma literacka lub literacko-naukowa, prezentująca punkt widzenia autora. Esej może poruszać tematykę filozoficzną, społeczną lub artystyczną, być formą krytyki literackiej, manifestu politycznego lub też dotyczyć innych refleksji autora.

    Za rządów Dajan-chana (zm. 1543) i jego następców, mongolskie zagrożenie dla Chin było na największe od XV wieku, chociaż sporadyczne najazdy odbywały się przez cały okres panowania dynastii Ming. Jak w czasie Katastrofy Tumu, mongolski wódz, wnuk Dajan-chana, Altan-chan (zm. 1582) najechał Chiny i spustoszył okolice Pekinu. Chińczycy używali wojsk pochodzenia mongolskiego do odpierania najazdów Altan-chana, tak jak poprzednio mongolskich wojskowych do stłumienia rebelii Cao Qina. Podczas gdy cesarz Yongle podjął pięć dużych wypraw wojskowych na północ od Wielkiego Muru, idąc w ślady cesarza Hongwu walczącego z ostatnimi przedstawicielami dynastii Yuan, stałe zagrożenie najazdami mongolskimi skłoniło jego następców do odbudowy Wielkiego Muru Chińskiego od końca XV wieku. Jak zauważył jednak John Fairbank „okazało się to daremne z wojskowego punktu widzenia, lecz doskonale oddawało chińską mentalność”. Wielki Mur Chiński nie był jedynie czysto obronną budowlą; jego wieże służyły raczej jako system wież strażniczych i stacji sygnalizacyjnych pozwalających na szybkie ostrzeżenie własnych jednostek o zbliżaniu się nieprzyjaciela.

    Borneo – wyspa w Azji Południowo-Wschodniej, jedna z Wielkich Wysp Sundajskich. Największa wyspa Archipelagu Malajskiego i Azji, trzecia pod względem wielkości na świecie po Grenlandii i Nowej Gwinei.Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.

    Pogranicze południowo-zachodnie[]

    Zabytkowa południowa brama miejska w Dali w prowincji Junnan

    W 1381, dynastia Ming podbiła południowo-wschodnie obszary dawnego Królestwa Dali (w obecnej prowincji Junnan). Wojska składające się z muzułmanów Hui pokonały Mongołów i muzułmanów Hui lojalnych wobec dynastii Yuan. Muzułmanie Hui dowodzeni przez generała Mu Yinga, który został mianowany gubernatorem prowincji Junnan, zostali przesiedleni na te tereny w ramach kolonizacji podbitej prowincji. Do końca XIV wieku, około 200 tysięcy osadników wojskowych otrzymało co najmniej 2 miliony mǔ (około 140 tys. ha) ziemi na terenach dzisiejszych prowincji Junnan i Kuejczou. Około pół miliona chińskich osadników zostało osiedlonych w późniejszym okresie; te migracje spowodowały znaczące zmiany w składzie etnicznym regionu, ponieważ na początku panowania dynastii Ming ponad połowa z około 3 mln mieszkańców nie była pochodzenia chińskiego. W regionie istniały dwa różne rodzaje administracji. Obszary, na których większość ludności stanowili Chińczycy Han były zarządzane bezpośrednio przez urzędników chińskich i obowiązywało na nich prawo chińskie; na obszarach zamieszkanych w większości przez ludność tubylczą obowiązywał pośredni system rządów (system tusi). Władzę sprawowali lokalni wodzowie rządzący się miejscowymi prawami, którzy musieli utrzymywać porządek i płacić podatki, a w zamian otrzymywali wynagrodzenie. W latach 1464-66 wybuchały powstania ludów Miao i Mien przeciwko rządom chińskim. Dla stłumienia jednego z tych powstań rząd wysłał 30-tysięczną armię (w tym tysiąc Mongołów), która wraz ze 160-tysięcznymi miejscowymi siłami z Kuangsi stłumiła powstanie. Po tym, jak uczony i filozof Wang Yangming (1472–1529) stłumił kolejne powstanie w tym regionie, zalecał wprowadzenie jednolitej administracji dla wszystkich grup etnicznych, w celu doprowadzenia do sinizacji miejscowej ludności.

    Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie. Od północy rozpościera się Morze Śródziemne, a na wschodzie Morze Czerwone.Liao He (chin. upr.: 辽河; chin. trad.: 遼河; pinyin: Liáo Hé) – rzeka w północno-wschodnich Chinach, uchodzi do Zatoki Liaotuńskiej na Morzu Żółtym. Jej źródła znajdują się w górach Qilaotu Shan. Długość rzeki wynosi 1430 km, a powierzchnia jej dorzecza to 219 tys. km². Przepływa przez Nizinę Mandżurską, przez miejscowości Tonghua i Yingkou.

    Pogranicze północno-zachodnie[]

    Na pograniczu północno-zachodnim (w Gansu, Turfanie i Hami) dynastia Ming była zaangażowana w walki z ujgurskim królestwem Turfanu i Ojratami (Mongołami Zachodnimi). W 1404 zostało podbite Hami i utworzono na tych terenach nową prefekturę. W 1406 został pokonany władca Turfanu.

    W 1472 mongolski władca Turfanu Junus-chan, znany również jako Hadżdżi Ali (pan. 1462–78), zjednoczył pod swoją władzą Mogolistan (w przybliżeniu obejmujący tereny dzisiejszego wschodniego Sinciangu). W tym czasie rozpoczął się konflikt z Chinami związany z kwestią składania trybutu: Turfańczycy odnosili korzyści związane z wysyłaniem do Chin poselstw z darami dla cesarza, co pozwalało im w zamian otrzymywać od cesarza wartościowe podarunki i prowadzić wymianę handlową; Chińczycy uważali jednak, że przyjmowanie i goszczenie tych poselstw było zbyt kosztowne. Junus-chan był rozgniewany nałożonymi w 1465 przez rząd chiński ograniczeniami co do częstotliwości i wielkości poselstw z Turfanu (nie więcej niż jedno poselstwo w ciągu pięciu lat, liczące nie więcej niż 10 członków), a także odmową obdarowania jego posłów kosztownymi podarkami w 1469. W 1473 rozpoczął wojnę z Chinami i w tym samym roku zdobył miasto Hami, znajdujące się w rękach ojrackiego władcy Henshena (Hanshana). Wkrótce został wyparty przez wojska chińskie, jednak po ich wycofaniu ponownie zajął miasto. Mongołowie pod dowództwem Henshena dwukrotnie odbijali Hami (w 1482 i 1483). Jednak syn Junus-chana, Ahmed, ponownie zdobył miasto w 1493, a także pojmał władcę Hami i przedstawiciela Chin w tym mieście (które było lennem cesarstwa Ming). Cesarstwo Ming odpowiedziało nałożeniem blokady gospodarczej na Turfan i wygnaniem wszystkich Ujgurów z Gansu. Spowodowało to tak znaczne pogorszenie warunków bytowych w Turfanie, że Ahmed był zmuszony opuścić Hami. Syn Ahmeda, Mansur, zajął Hami w 1517. Te starcia są nazywane „wojną graniczną pomiędzy dynastią Ming a Turfanem”. Po zajęciu Hami, Mansur kilka razy próbował zaatakować Chiny. W 1524 z 20-tysięczną armią dokonał najazdu, ale został pokonany przez wojska chińskie. W 1528 Mansur w przymierzu z Ojratami próbował najechać Jiuquan w Gansu, ale został pokonany przez wojska chińskie i poniósł ciężkie straty. Chińczycy odmówili zniesienia blokady gospodarczej i ograniczeń, które spowodowały wybuch wojny, natomiast Turfan zaanektował Hami.

    Japonia (jap. 日本, trb. Nihon lub Nippon) – państwo wyspiarskie usytuowane na wąskim łańcuchu wysp na zachodnim Pacyfiku, u wschodnich wybrzeży Azji, o długości 3,3 tys. km. Archipelag rozciąga się niemal południkowo (Japończycy utrzymują, że ich kraj ma kształt „trzydniowego Księżyca”) pomiędzy 45°33′ a 20°25′ stopniem szerokości północnej, od Morza Ochockiego na północy do Morza Wschodniochińskiego i Tajwanu na południu. Stolica Tokio jest usytuowana prawie dokładnie na tej samej szerokości geograficznej co Ateny, Pekin, Teheran i Waszyngton.Rebelia Cao Qina była trwającą jeden dzień próbą zamachu stanu, która miała miejsce w Pekinie 7 sierpnia 1461 roku, za panowania dynastii Ming. Została przeprowadzona przez chińskiego dowódcę Cao Qina (chiń. upr.: 曹钦; chiń. trad.: 曹欽; pinyin: Cáo Qīn; zm. 1461) i jego żołnierzy pochodzenia mongolskiego i chińskiego, przeciwko cesarzowi Zhu Qizhenowi. Zamach stanu został zaaranżowany przez Cao Qina i jego oficerów z powodu obaw, że będą kolejnym celem czystki. Cesarz Zhu Qizhen kolejno eliminował tych, którzy pomogli mu odzyskać koronę cesarską z rąk jego przyrodniego brata cesarza Jingtai, który wcześniej objął po nim tron w 1449 po katastrofie Tumu. Zamach stanu zakończył się niepowodzeniem, trzech braci Cao Qina zginęło podczas walk, a sam Cao Qin popełnił samobójstwo podczas obrony ostatniego punktu oporu spiskowców, aby nie dostać się w ręce wojsk wiernych cesarzowi. Rebelia stanowiła apogeum sporu w kwestii służby Mongołów w wojsku cesarskim. Chińscy urzędnicy często wynagradzali swoich mongolskich podwładnych za zasługi wojskowe, a jednocześnie lokowali ich jednostki i rodziny z dala od stolicy.

    Związki z Tybetem[]

    Thanka Guhjasamadża Akszobhjadordże z XVII w.; dwór dynastii Ming gromadził otrzymywane dary, którymi były rodzime produkty tybetańskie (jak np. thanki), a w zamian obdarowywał przybywających posłów

    Poza Chinami generalnie uznaje się, że Tybet był niezależny w czasie panowania w Chinach dynastii Ming, podczas gdy historycy w Chinach reprezentują odmienny punkt widzenia. Historia dynastii Ming (Mingshi) – oficjalna historia Chin okresu panowania dynastii Ming, sporządzona w 1739, w czasie panowania dynastii Qing  – stwierdza, że w czasach dynastii Ming utworzono objazdową komanderię nadzorującą tybetańską administrację, jednocześnie odnawiając tytuły urzędnikom poprzedniej dynastii Yuan z Tybetu i nadając nowe tytuły książęce przywódcom szkół buddyjskich. Turrell V. Wylie stwierdza jednak, że cenzura w Mingshi, działająca na rzecz wzmocnienia za wszelką cenę prestiżu i reputacji cesarzy z dynastii Ming, uprościła złożony obraz chińsko-tybetańskich relacji w tym okresie.

    Hideyoshi Toyotomi (jap. 豊臣秀吉, Toyotomi Hideyoshi, ur. 2 lutego 1536 lub 17 marca 1537, zm. 18 września 1598) — japoński przywódca polityczny i militarny z okresu Azuchi-Momoyama. Jedna z najważniejszych postaci w historii tego kraju. Kontynuował proces jednoczenia państwa, rozpoczęty przez Nobunagę Odę.Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma lub Buddha Sasana – "Nauka Przebudzonego") – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, którego założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Buddyzm bywa zaliczany do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

    Współcześni uczeni nadal dyskutują nad tym, czy dynastia Ming faktycznie sprawowała władzę zwierzchnią nad Tybetem, czy też nie, lub też jak uważają niektórzy, Tybet uznawał pewną formę zwierzchności cesarzy dynastii Ming, co jednak zostało w dużym stopniu przerwane, kiedy cesarz Jiajing (1521-67) prześladował buddystów na dworze cesarskim faworyzując taoizm. Helmut Hoffman twierdzi, że Mingowie podtrzymywali pozory rządów nad Tybetem poprzez okresowe przyjmowanie poselstw z darami dla cesarza i przez nadawanie chińskich tytułów rządzącym lamom, ale faktycznie nie ingerowali w zarządzanie Tybetem. Wang Jiawei i Nyima Gyaincain nie zgadzają się z tym podejściem, stwierdzając, że Chiny w czasach dynastii Ming miały władzę zwierzchnią nad Tybetańczykami, którzy nie dziedziczyli tytułów chińskich, ale byli zmuszeni do podróży do Pekinu, aby je uzyskać. Melvyn C. Goldstein pisze, że Mingowie nie mieli realnej władzy administracyjnej nad Tybetem, odkąd różne tytuły nadawane już rządzącym tybetańskim przywódcom nie dawały władzy, w przeciwieństwie do czasów dynastii Yuan; według niego „cesarze dynastii Ming jedynie uznawali stan faktyczny”.  Niektórzy badacze twierdzą, że istotny, religijny charakter relacji mingowskiego dworu z tybetańskimi lamami jest niedoceniany przez współczesną naukę. Inni podkreślają handlowy aspekt tych związków, wskazując na niewystarczającą ilość koni w Chinach w czasach dynastii Ming i potrzebę utrzymania wymiany koni i herbaty między Chinami i Tybetem. Uczeni dyskutują również nad tym jak dużą władzę i wpływy – jeżeli w ogóle – miała dynastia Ming nad kolejnymi, rządzącymi de facto Tybetem rodami: Phagmodrupa (1354–1436), Rinbungpa (1436–1565) i Cangpa (1565–1642).

    Rok zwrotnikowy (tropikalny, tropiczny, słoneczny) - czas pomiędzy dwoma kolejnymi przejściami Słońca przez punkt równonocy wiosennej (punkt Barana). Wskutek zjawiska precesji punkt Barana przesuwa się o około 50 sekund łuku na rok względem gwiazd w kierunku przeciwnym do pozornego ruchu Słońca po ekliptyce i dlatego rok zwrotnikowy jest krótszy od gwiazdowego (w roku 2000 różnica wynosiła 20,409 minuty, w 1900 - 20,4).Abraham Ortelius (ur. 2 kwietnia 1527 w Antwerpii, zm. 28 czerwca 1598 w Antwerpii) – flamandzki geograf, kartograf, historyk i wydawca map. Pochodził z Niderlandów. W 1570 w Antwerpii wydał pierwszy usystematyzowany zbiór map świata Theatrum Orbis Terrarum. Atlas ten zawierał również mapę Polski. Do 1612 r. wydano około 45 edycji tego dzieła. W kolejnych wydaniach mapy w atlasie były aktualizowane i poprawiane. Wydawnictwo to ukazało się w kilku językach na świecie.

    Dynastia Ming dokonywała sporadycznych interwencji zbrojnych w Tybecie w XIV wieku, którym Tybetańczycy najczęściej z sukcesem się przeciwstawiali. Patricia Ebrey, Thomas Laird, Wang Jiawei i Nyima Gyaincain podkreślają, że Chiny za czasów dynastii Ming nie utrzymywały w Tybecie stałych garnizonów wojskowych, w przeciwieństwie do poprzedniej, mongolskiej dynastii Yuan. Cesarz Wanli (1572–1620) próbował przywrócić związki chińsko-tybetańskie w obliczu przymierza mongolsko-tybetańskiego zapoczątkowanego w 1578, które to przymierze miało wpływ również na politykę rządzącej w Chinach dynastii Qing (1644–1912) i jej poparcie dla dalajlamów ze szkoły gelug (żółtych czapek). Od końca XVI wieku Mongołowie byli protektorami dalajlamów, co znalazło najpełniejszy wyraz w 1642, w podboju Tybetu przez Guszri-chana (1582–1655) i przekazaniu władzy nad Tybetem dalajlamie.

    Jiajing (ur. 16 września 1507, zm. 23 stycznia 1567) – jedenasty cesarz Chin z dynastii Ming, panujący w latach 1521-1567. Kuzyn cesarza Zhengde.Dynastia Sui (chiń.: 隋朝; pinyin: Suí Cháo; 581-618) opanowała Chiny po okresie Dynastii Południowych i Północnych, kończąc trwający od upadku dynastii Han okres rozbicia. Dynastię Sui założył cesarz Wen. Jej stolicą był Chang’an.

    Od izolacji do globalizacji[]

    Nielegalny handel, piractwo i wojna z Japonią[]

    Kierunki ataków piratów japońskich w XVI wieku

    Około 1479, wiceminister wojny zniszczył dokumenty rządowe opisujące wyprawy Zheng He, co było jednym ze zdarzeń sygnalizujących narastanie tendencji izolacjonistycznych w Chinach. Zostało wprowadzone prawo pozwalające budować jedynie małe statki. Postępujący zanik floty wojennej pozwolił na rozwój piractwa u brzegów Chin. Japońscy piraci – wakō – zaczęli atakować chińskie statki i miejscowości nadmorskie, chociaż wkrótce większość piratów stanowili Chińczycy.

    Tajwan, hist. Formoza (chiń. upr.: 台湾; chiń. trad.: 臺灣 lub 台灣; pinyin: Táiwān; pe̍h-ōe-jī: Tâi-oân) – wyspa na Oceanie Spokojnym, oddzielona od Chin kontynentalnych Cieśniną Tajwańską. Jest wyspą w większości wyżynną, obrzeża Tajwanu są nizinne.Ruchliwość społeczna (mobilność społeczna) w socjologii oznacza przemieszczanie się jednostek społecznych lub kategorii społecznych w strukturze społecznej.

    Zamiast działań ofensywnych, władze wybrały opuszczenie miejscowości nadmorskich, aby zmniejszyć opłacalność piractwa. Cały handel zagraniczny miał być prowadzony przez państwo pod pozorem misji trybutarnych. Został wprowadzony zakaz prywatnych podróży morskich i handlu; polityka ta znana pod nazwą prawo Haijin obowiązywała formalnie do roku 1567. W tym okresie państwowy handel zagraniczny z Japonią był prowadzony w Ningbo, z Filipinami w Fuzhou, a z terenami obecnej Indonezji w Kantonie. Nawet wtedy zezwolono przybywać Japończykom raz na dziesięć lat, a ich liczbę ograniczono do trzystu osób i dwóch statków; zachęciło to chińskich kupców do prowadzenia zakrojonego na szeroką skalę nielegalnego handlu i przemytu.

    System równomiernie temperowany – strój muzyczny. Stosunek częstotliwości dwóch kolejnych dźwięków w (dwunastotonowym) systemie równomiernie temperowanym wynosi 2 12 {displaystyle {sqrt[{12}]{2}}} , gdyż system ten zakłada podział oktawy na 12 równych części.Taktyka spalonej ziemi, metoda spalonej ziemi, polityka spalonej ziemi, strategia spalonej ziemi, zasada spalonej ziemi – sposób prowadzenia działań wojennych polegający na niszczeniu wszystkiego, co może być przydatne dla strony przeciwnej. Zazwyczaj ma to miejsce podczas przemarszu lub wycofywania się – także na własnym terytorium. Celem takich działań jest pozbawienie nieprzyjaciela źródeł zaopatrzenia, spowolnienie poruszania się jego wojsk, pozbawienie możliwości późniejszego wykorzystania odzyskanego lub zdobytego majątku, może być formą terroru wobec ludności cywilnej, odwetu czy szantażu itd.

    Najgorsze stosunki między Chinami a Japonią panowały za rządów japońskiego przywódcy Toyotomi Hideyoshiego, który w 1592 ogłosił, że zamierza podbić Chiny. W czasie wojny japońsko-koreańskiej w latach 1592-98, wojska japońskie walczyły z wojskami koreańskimi i chińskimi. Wojna ze zmiennym szczęściem toczyła się niemal w całości w Korei i na otaczających ją wodach. Ostatecznie szala zwycięstwa przechyliła się na stronę chińsko-koreańską i po śmierci Hideyoshiego w 1598, Japończycy opuścili ostatnie punkty oporu w Korei i wycofali się do Japonii. Jednak udział w wojnie wiązał się z ogromnymi wydatkami dla skarbca cesarskiego – rzędu 26 milionów uncji srebra.

    Dynastia Qin (chiń. upr.: 秦朝; chiń. trad.: 秦朝; pinyin: Qín Cháo; Wade-Giles: Ch’in Ch’ao) – pierwsza dynastia zjednoczonego Cesarstwa Chińskiego, założona w 221 r. p.n.e. przez Pierwszego Cesarza (który dokonał zjednoczenia). Aczkolwiek krótkotrwała, stworzyła silny, scentralizowany aparat państwowy, oparty na ujednoliconym prawie, pieniądzu i służbie administracyjnej. Obalona na skutek ludowego powstania w roku 206 p.n.e., ale zwycięzcy wykorzystali osiągnięcia państwowości Qin, by na tej podstawie zbudować długotrwałą i potężną dynastię Han.Enyklopedia Cesarza Yongle (chiń. upr.: 永乐大典; chiń. trad.: 永樂大典; pinyin: Yǒnglè Dàdiǎn) – encyklopedia powstała w latach 1403-1408 na zamówienie cesarza Yongle (rządził w latach 1402-1424) z chińskiej dynastii Ming. Do czasu powstania Wikipedii, była to największa encyklopedia świata, a zarazem jedna z pierwszych na świecie prób kompilacji wiedzy.

    Handel i kontakty z Europą[]

    Wojskowe ośrodki dowodzenia w 1580, skoncentrowane głównie wzdłuż wybrzeża morskiego, granicy północnej i południowo-zachodniej; przebieg głównych szlaków kurierskich jest oparty na mapie z książki Timothy Brooka The Confusions of Pleasure

    Chociaż Jorge Álvares jako pierwszy Europejczyk wylądował w maju 1513 na wyspie Lintin (chiń. upr.: 内伶仃岛; chiń. trad.: 內伶仃島; pinyin: Nèi língdīng dǎo) w delcie Rzeki Perłowej, to Rafael Perestrello był pierwszym europejskim odkrywcą, który wylądował na południowym wybrzeżu Chin i handlował w Kantonie w 1516. Dowodził on dżonką z malajską załogą, wysłaną z Malakki przez władze portugalskie. W 1517 Portugalczycy wysłali kolejną ekspedycję w celu otwarcia dla nich portu w Kantonie i rozpoczęcia oficjalnych stosunków handlowych z Chinami. W trakcie tej ekspedycji zamierzali wysłać w imieniu króla Manuela I Szczęśliwego poselstwo na dwór cesarza Zhengde; członkowie poselstwa wraz z ambasadorem Tomé Piresem zostali jednak uwięzieni i zmarli w niewoli. Po śmierci cesarza Zhengde w kwietniu 1521, konserwatywna frakcja dworska, która była przeciwna rozszerzaniu kontaktów handlowych, zdecydowała, że podbój przez Portugalczyków Malakki (lojalnego wasala Chin) jest wystarczającym powodem odmowy przyjęcia poselstwa. Simão de Andrade, brat Fernão Piresa de Andrade, dowódcy wyprawy, z którą przybyło poselstwo, był podejrzewany przez Chińczyków, że porywa chińskie dzieci aby je zjadać. Simão kupował jako niewolników porwane dzieci, które zostały następnie przewiezione do Diu w Indiach. W 1521 chińska flota wyparła portugalskie statki z Tuen Mun (chiń. upr.: 屯门; chiń. trad.: 屯門; pinyin: Tún mén). Flota chińska pokonała również flotę portugalską dowodzoną przez Martima Afonso w 1522 w bitwie pod Xicaowan (koło Hongkongu).

    Dom publiczny, potocznie: burdel, zwane dawniej także zamtuzem lub lupanarem – budynek służący jako miejsce świadczenia usług seksualnych za pieniądze.Wielki Mur Chiński (chiń. upr.: 万里长城; chiń. trad.: 萬里長城; pinyin: Wànlǐ Chángchéng) – zbiorcza nazwa systemów obronnych składających się z zapór naturalnych, sieci fortów i wież obserwacyjnych oraz (w najbardziej strategicznych miejscach) murów obronnych z ubitej ziemi, murowanych lub kamiennych, osłaniających północne Chiny przed najazdami ludów z Wielkiego Stepu. Tradycyjnie przyjmuje się, że Wielki Mur rozciągał się od Shanhaiguan (nad zatoką Liaodong) do Jiayuguan w górach Nan Shan na długości ok. 2400 km. Nazywany jest też "Murem 10 000 Li" (10 000 nie powinno być tutaj traktowane dosłownie i oznacza raczej "nieskończoną długość" muru).

    Pomimo początkowej wrogości, już w 1549 Portugalczycy wysyłali co roku misje handlowe na wyspę Shangchuan (chiń. upr.: 上川岛; chiń. trad.: 上川島; pinyin: Shàngchuān dǎo). W 1557 Portugalczycy zdołali przekonać dwór cesarski do zgody na założenie stałego portu i osady w Makau, jako oficjalnej portugalskiej placówki handlowej na wybrzeżu Morza Południowochińskiego. Portugalski zakonnik Gaspar da Cruz (ok. 1520-1570), który przybył do Kantonu w 1556, napisał pierwszą książkę o Chinach i dynastii Ming opublikowaną w Europie (15 lat po jego śmierci). Zawierała ona informacje o geografii, prowincjach, rodzinie cesarskiej, mandarynach, biurokracji, żegludze, architekturze, rolnictwie, rzemiośle, handlu, odzieży, religii i obyczajach, muzyce i instrumentach muzycznych, piśmiennictwie, edukacji i wymiarze sprawiedliwości.

    Nazewnictwo (zobacz też: nomenklatura) – zbiór zasad określający reguły nadawania nazw w danej dziedzinie. Umożliwia standaryzację nazw, pozwalając tym samym na łatwe dodawanie nowych elementów do słownika.Hartowanie – rodzaj obróbki cieplnej materiału polegający na nagrzaniu danego materiału do odpowiedniej temperatury zwanej temperaturą hartowania, wytrzymaniu w tej temperaturze przez czas konieczny do przebudowy struktury wewnętrznej materiału (głównie przemian fazowych) oraz następnym odpowiednio szybkim schłodzeniu. Po tak przeprowadzonym zabiegu w materiale powstają lokalne koncentracje naprężeń powodujące zwykle wzrost własności wytrzymałościowych: twardości, wytrzymałości, granicy plastyczności i sprężystości oraz odporności na ścieranie kosztem wzrostu kruchości oraz spadku plastyczności i wydłużenia.

    Chiny eksportowały głównie jedwab i porcelanę. Sama Holenderska Kompania Wschodnioindyjska sprzedała w Europie w latach 1602-82 6 milionów chińskich wyrobów z porcelany. Antonio de Morga (1559-1636), hiszpański urzędnik w Manili, sporządził obszerną listę towarów oferowanych przez Chiny na początku XVII wieku, zauważając, że wśród nich znajdowały się różne „niezwykłe rzeczy, które, gdybym chciał je opisać, nigdy bym nie skończył, ani nie wystarczyłoby mi na to papieru”. Po zwróceniu uwagi na różnorodność oferowanych przez Chiny wyrobów jedwabnych, Ebrey pisze o znacznych rozmiarach prowadzonych transakcji handlowych:

    Opowieści znad brzegów rzek (chiń. upr.: 水浒传; chiń. trad.: 水滸傳; pinyin: Shuǐhǔ Zhuàn, czasami w wersji skróconej chiń. upr.: 水浒; chiń. trad.: 水滸; pinyin: Shuǐhǔ) – XIV-wieczna powieść chińska, jedna z czterech klasycznych powieści chińskich.Mina morska to środek walki morskiej, przeznaczony do rażenia podwodnej części kadłuba okrętu lub statku. Składa się z ładunku materiału wybuchowego umieszczonego w kulistym lub cylindrycznym kadłubie wodoszczelnym, wyposażonego w urządzenia zapalające i zabezpieczające.
    Mapa Azji Wschodniej sporządzona przez włoskiego jezuitę Matteo Ricci w 1602; Ricci (1552-1610) był pierwszym Europejczykiem, któremu zezwolono na wstęp do Zakazanego Miasta, tłumaczył chińskie teksty na łacinę i z łaciny na język chiński

    „Jeden tylko galeon płynący do posiadłości hiszpańskich w Ameryce wiózł ponad 50 tysięcy par jedwabnych pończoch. W zamian Chiny importowały głównie srebro z kopalni w Peru i Meksyku, za pośrednictwem portu w Manili. Chińscy kupcy angażowali się w te przedsięwzięcia handlowe, a wielu z nich wyemigrowało na Filipiny i Borneo, aby skorzystać z nowych możliwości handlowych”.

    Morze Południowochińskie, (chiń. 南海 Nán Hǎi, wietn. Biển Đông, indonez., malajskie Laut Tiongkong Selatan, khmerskie Samot Czen, ang. South China Sea) – morze przybrzeżne w zachodniej części Oceanu Spokojnego.Relacja rodzinna (także relacja lub stosunek genealogiczny; pot. nazwa lub rodzaj pokrewieństwa i powinowactwa, nazewnictwo, nazwy członków rodziny) – w genealogii, socjologii lub prawie nazwa i rodzaj stosunku zachodzącego między dwiema osobami należącymi do tej samej rodziny a wynikającego z faktu filiacji i koicji (w genealogii) lub szerzej z pokrewieństwa i powinowactwa (w pozostałych naukach). Na relację taką mają również wpływ stopień pokrewieństwa i powinowactwa (pierwszy, drugi, trzeci itd.), różnica pokoleń oraz linia pokrewieństwa i powinowactwa (prosta i boczna, wstępna i zstępna). Relacje rodzinne oblicza się od jednej osoby, którą w genealogii można nazywać probantem, do innego członka jej rodziny.

    Po wprowadzonym zakazie handlu pomiędzy Chinami i Japonią, Portugalczycy wypełnili tę lukę, występując jako pośrednik w handlu pomiędzy tymi krajami. Portugalczycy kupowali chiński jedwab i sprzedawali w Japonii, w zamian otrzymując wydobywane w Japonii srebro. Ponieważ srebro miało większą wartość w Chinach, Portugalczycy mogli użyć japońskiego srebra do kupna większych ilości chińskich wyrobów jedwabnych. Jednak od 1573 – po założeniu przez Hiszpanię w 1571 Manili – portugalskie pośrednictwo handlowe zostało zastąpione przez bezpośredni import srebra z hiszpańskich kolonii w Ameryce.

    Orędzie (inaczej apel, odezwa) – uroczyste oznajmienie, przemówienie ważnej osoby w państwie (zwykle polityka) skierowanej do ogółu. Zwykle dotyczy bieżącej sytuacji politycznej w kraju. Często orędzia pojawiają się przed i po wyborach, a także w trakcie uroczystych wizyt polityków.Siogunat, szogunat (jap. 幕府, bakufu, dosł.: „rządy spod namiotu”) – nazwa okresu historycznego oraz systemu zarządzania krajem przez dziedzicznych dowódców wojskowych (siogunów) w dawnej Japonii.

    Chociaż większość chińskiego importu stanowiło srebro, Chiny kupowały również żywność z Ameryki. Import obejmował bataty, kukurydzę, orzeszki ziemne; rośliny, które mogły być uprawiane na terenach, gdzie tradycyjne chińskie główne źródła pożywienia – pszenica, proso i ryż – nie mogły być uprawiane, pozwalając wyżywić rosnącą ludność Chin. Za panowania dynastii Song (960-1279), ryż stał się głównym źródłem pożywienia ubogich; po sprowadzeniu batatów do Chin około 1560, stopniowo stały się one podstawowym pożywieniem niższych klas.

    Stowarzyszenie Białego Lotosu – nazwa chińskich stowarzyszeń o charakterze religijnym, a także religijno-politycznym.Zheng Chenggong, w Europie znany zazwyczaj jako Koksinga (Koxinga) (ur. 27 sierpnia 1623 w Hirado w Japonii, zm. 23 czerwca 1662) – chiński dowódca i przywódca antymandżurskiej opozycji. W 1661 roku dokonał inwazji na Tajwan.

    Schyłek[]

    Panowanie cesarza Wanli[]

    Cesarz Wanli (1572–1620)

    Olbrzymie wydatki związane z wojną japońsko-koreańską (1592-98) były jednym z wielu problemów, z którymi musiały się zmierzyć Chiny za panowania cesarza Wanli (1572-1620). Na początku panowania Wanli otoczył się zdolnymi doradcami i sumiennie zajmował się sprawami państwa. Jego Wielki Sekretarz Zhang Juzheng (sprawujący urząd w latach 1572-82) zdołał zapewnić harmonijną współpracę wyższych urzędników. Jednak po nim nie było wystarczająco zdolnej osoby, która zdołałaby utrzymać ich współdziałanie. Urzędnicy wkrótce podzielili się na zwalczające się wzajemnie frakcje. Z czasem cesarz zaczął mieć dosyć spraw państwowych i częstych kłótni między ministrami, woląc pozostawać za murami Zakazanego Miasta, nieosiągalny dla swoich urzędników.

    Bitwa pod Tumu miała miejsce 1 września 1449 r. Bitwa była częścią konfliktu granicznego pomiędzy Mongołami a chińską dynastią Ming. W jej wyniku do niewoli mongolskiej dostał się cesarz Zhu Qizhen.Herbata – napar przyrządzany z liści i pąków grupy roślin, nazywanych tą samą nazwą, należących do rodzaju kamelia (Camellia). Rośliny te są do siebie podobne, traktowane jako odrębne gatunki lub odmiany jednego gatunku – herbaty chińskiej (Camellia sinensis). Dawniej zaliczano je do rodzaju Thea, różnią się od innych kamelii zawartością substancji swoistych i kilkoma drobnymi cechami morfologicznymi. W Chinach opisuje się ją znakiem 茶, który jest jednak różnie czytany w zależności od dialektu: tê – dialekt hokkien (czego odmiany są często obecne w językach zachodniej Europy) oraz chá, w dialekcie kantońskim i mandaryńskim (z odmianami tej wymowy popularnymi na wschodzie – Indie, Iran, Turcja, Rosja, Czechy). Polska nazwa herbata to zbitka pochodząca od łac. herba thea (gdzie herba oznacza po prostu „ziele” podobnie jak yerba; wariant hierba; w hiszpańskim yerba mate). Rośliny uprawiane są w wielu krajach strefy zwrotnikowej, także poza Azją, dla pączków i liści, z których po uprzednim przygotowaniu (suszenie, czasami fermentacja) przyrządza się napar.

    Urzędnicy spierali się o to, który z jego synów powinien zostać następcą tronu; cesarz był także zdegustowany swoimi doradcami ciągle spierającymi się o to jak zarządzać państwem. Narastały podziały w rządzie i wśród osób wykształconych wynikające z debaty nad poglądami Wang Yangminga (1472–1529), jego przeciwnicy kwestionowali niektóre z zasad neokonfucjanizmu. Poirytowany tym wszystkim cesarz zaczął zaniedbywać swoje obowiązki, nie uczestniczył w posiedzeniach urzędników omawiających politykę państwa, stracił zainteresowanie klasycznymi tekstami chińskimi, odmawiał czytania petycji i innych dokumentów państwowych, a także przestał zapełniać wakaty na wyższych stanowiskach urzędniczych. Uległa osłabieniu pozycja mandarynów w administracji na rzecz eunuchów, którzy stali się pośrednikami pomiędzy stojącym na uboczu cesarzem a jego urzędnikami. Każdy wyższy urzędnik, który chciał omówić sprawy państwowe z cesarzem, musiał przekupywać eunuchów tylko po to, aby jego sprawy zostały przedłożone cesarzowi.

    Luoyang (chin. upr.: 洛阳; chin. trad.: 洛陽; pinyin: Luòyáng) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Henan, nad rzeką Luo He (dopływ Huang He). W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 1 391 054. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 6 156 510 mieszkańców. Ośrodek regionu sadowniczego i rzemiosła artystycznego; rowinięty przemysł środków transportu, maszynowy, bawełniany, spożywczy i gumowy; w mieście funkcjonują szkoły wyższe.Mozambik (port. Moçambique, Republika Mozambiku República de Moçambique) – państwo położone w południowo-wschodniej Afryce. Graniczy z RPA, Suazi, Tanzanią, Malawi, Zimbabwe i Zambią.

    Pozycja eunuchów[]

    Filiżanki do herbaty z czasów cesarza Tianqi, Nantoyōsō Collection, Japonia; cesarz Tianqi pozostawał pod dużym wpływem i był kontrolowany przez eunucha Wei Zhongxiana (1568–1627)

    Mówiono, że cesarz Hongwu zabronił eunuchom uczyć się czytania i angażowania się w politykę. Niezależnie od tego, czy te zakazy były przestrzegane przez cały okres jego panowania, eunuchowie za panowania cesarza Yongle i jego następców zarządzali olbrzymimi warsztatami cesarskimi, dowodzili armiami oraz mieli wpływ na mianowanie i awanse urzędników. Eunuchowie stworzyli niezależną administrację, która nie podlegała administracji cesarskiej, lecz była do niej równoległa. Chociaż już wcześniej kilku eunuchów w czasach dynastii Ming jak Wang Zhen, Wang Zhi i Liu Jin faktycznie dyktatorsko rządziło krajem, nadmierna, tyranizująca kraj wszechwładza eunuchów zaczęła być widoczna od lat 90. XVI wieku, kiedy cesarz Wanli dał im większe uprawnienia niż administracji cesarskiej, a także przyznał im prawo do zbierania podatków w prowincjach.

    Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jedna z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół Kościół katolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.Wilec ziemniaczany (Ipomoea batatas (L. Poir.) – gatunek byliny należący do rodziny powojowatych, znany pod nazwami: batat, patat lub słodki ziemniak. Pochodzi z Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej. Nie jest znany w dzikim stanie, jest natomiast popularny w uprawie w całej strefie tropikalnej.

    Eunuch Wei Zhongxian (1568–1627) sprawował faktyczną władzę za panowania cesarza Tianqi (1620–27) i kazał prześladować, torturować i skazywać na śmierć swoich oponentów, przede wszystkim jego krytyków ze sfery wyższych urzędników związanych z Akademią Donglin. Kazał budować świątynie na swoją cześć w całym cesarstwie i budował dla siebie pałace ze środków przeznaczonych na budowę grobowca poprzedniego cesarza. Jego rodzina i znajomi zdobywali ważne stanowiska pomimo braku kwalifikacji. Wei kazał także publikować prace historyczne przedstawiające w złym świetle jego przeciwników. Nieustanne zmiany na dworze stały się regułą, nastąpiło również nasilenie kataklizmów, zarazy, buntów i obcych najazdów. Chociaż cesarz Chongzhen (1627–44) zdymisjonował Wei Zhongxiana (który wkrótce popełnił samobójstwo), problemy z pałacowymi eunuchami trwały aż do upadku dynastii, który nastąpił niecałe dwadzieścia lat później.

    Liu Jin (zm. 1510) − chiński eunuch z epoki Ming, zaufany poplecznik cesarza Zhengde, lider Ośmiu Tygrysów i jeden z najbogatszych Chińczyków minionego tysiąclecia.Hanyu pinyin – oficjalna transkrypcja standardowego języka mandaryńskiego (putonghua) – urzędowego języka Chin – na alfabet łaciński.

    Załamanie gospodarcze, katastrofy i klęski żywiołowe[]

    Wiosenny poranek w pałacu Han, obraz Qiu Yinga (1494–1552); ostentacyjny przepych i dekadencja charakteryzujące schyłek panowania dynastii Ming, były wspierane przez ogromne ilości srebrnych monet emitowanych przez państwo i przez prywatne transakcje z udziałem srebra

    W ostatnich latach panowania cesarza Wanli i za panowania jego następców, nastąpił kryzys gospodarczy spowodowany nagłym niedoborem głównego środka wymiany gospodarczej cesarstwa: srebra. Protestanckie państwa: Holandia i Anglia, zainicjowały częste najazdy i akty piractwa skierowane przeciwko katolickim królestwom Hiszpanii i Portugalii, w celu ich osłabienia. W tym samym czasie Filip IV Habsburg (1621–65) rozpoczął walkę z przemytem srebra z Meksyku i Peru przez Pacyfik do Chin, wspierając transport amerykańskiego srebra z Hiszpanii do Manili. W 1639, nowy siogunat Tokugawa znacząco ograniczył kontakty handlowe z zagranicą, powodując ograniczenie eksportu srebra z Japonii. Jednak największy wpływ na zmniejszenie napływu srebra do Chin miało ograniczenie handlu z Ameryką, podczas gdy japońskie srebro w niewielkich ilościach nadal napływało do Chin. Niektórzy badacze twierdzą nawet, że cena srebra wzrastała w XVII wieku nie w wyniku zmniejszenia zapasów srebra, lecz w wyniku spadku popytu na towary.

    Dezercja (łac. desertio (opuszczenie), ang. desertion, fr. désertion, niem. Fahnenflucht, szw. desertering) jest podlegającym karze przestępstwem, samowolnym uchyleniem się od obowiązków wojskowych w czasie wojny lub pokoju. Żołnierz taki jest zwany dezerterem. Występek jest tak dawny jak armie świata, był znany w starożytnej Grecji i Rzymie. Do XIX wieku dezercja była z reguły karana śmiercią, w tym stuleciu wprowadzono w wojskowych kodeksach karnych rozróżnienie między dezercją a samowolnym oddaleniem się od oddziału, co utrzymało się do dziś.Żelazo (Fe, łac. ferrum) – metal z VIII grupy pobocznej o dużym znaczeniu gospodarczym, znane od czasów starożytnych.

    Te zdarzenia spowodowały gwałtowny wzrost wartości srebra, co z kolei spowodowało wzrost realnych obciążeń podatkowych i w większości prowincji zapłata podatków okazała się prawie niemożliwa. Ludzie zaczęli gromadzić srebro co powodowało, że było go mniej w obrocie, co z kolei powodowało szybki spadek wartości monet miedzianych w relacji do srebrnych. W latach trzydziestych XVII wieku, tysiąc miedzianych monet stanowiło równowartość uncji srebra; do 1640 ich wartość spadła do pół uncji, a w 1643 do 1/3 uncji. Dla chłopów oznaczało to katastrofę gospodarczą, ponieważ płacili podatki w srebrze, a za swoje plony otrzymywali monety miedziane.

    Na początku XVII wieku północne Chiny dotykały klęski głodu spowodowane suszami i oziębieniem klimatu, co skróciło okres wegetacyjny. Zmiana klimatu była częścią okresu ochłodzenia znanego jako mała epoka lodowa. Głód, obok podwyżki podatków, powszechnych dezercji, upadku systemu opieki społecznej i klęsk żywiołowych takich jak powodzie, a także niezdolność rządów do budowy i naprawy systemów nawadniających i przeciwpowodziowych, był przyczyną śmierci wielu osób i rozpadu struktury społecznej. Władze centralne nie dysponowały wystarczającymi zasobami i mogły jedynie w niewielkim stopniu łagodzić skutki tych nieszczęść. Co gorsza w Chinach wybuchła epidemia, obejmując obszar od Zhejiangu do Henanu i powodując śmierć dużej liczby ludności. W 1556, w Shaanxi, za panowania cesarza Jiajinga, miało miejsce najbardziej katastrofalne w skutkach trzęsienie ziemi jakie odnotowano w historii, w wyniku którego zginęło około 830 tysięcy osób.


    Upadek dynastii Ming[]

    Powstanie państwa Mandżurów[]

    Shanhaiguan, twierdza stanowiąca wschodni kraniec Wielkiego Muru Chińskiego; skutecznie broniła Mandżurom dostępu do Chin, zanim w 1644 Wu Sangui otworzył jej bramy i wpuścił Mandżurów do Chin

    Nurhaczy (1559–1626), wódz jednego z plemion dżurdżeńskich, skonsolidował wszystkie dżurdżeńskie plemiona (mongolskiej i tungusko-mandżurskiej grupy językowej) przyczyniając się walnie do wyodrębnienia narodowości mandżurskiej i powstania silnego państwa w Mandżurii opartego na związkach rodowo-plemiennych. Podczas japońskiej inwazji na Koreę (1592-98) zaoferował wsparcie wojsk koreańskich i chińskich przeciwko Japończykom. Oferta została odrzucona, lecz w zamian za ten gest został nagrodzony przyznaniem honorowych tytułów chińskich. Wykorzystując osłabienie Chin, podbił plemiona sąsiadujące z jego państwem, na północ od Wielkiego Muru. W 1616 ogłosił niezależność od cesarstwa Ming; w 1618 ogłosił manifest Siedem krzywd (chiń.: 七大恨; pinyin: Qī Dà Hèn mandż. nadan koro), w którym opisał działania prowadzone przez cesarstwo przeciwko Mandżurom, co oznaczało de facto wypowiedzenie wojny.

    Pod dowództwem Yuan Chonghuana (1584–1630) wojska cesarskie skutecznie walczyły z Mandżurami, zwłaszcza w 1626, w bitwie pod Ningyuan (w której Nurhaczy został śmiertelnie ranny) i w 1628. Wojska Yuan Chonghuana ochraniały przełęcz Shanhai, uniemożliwiając Mandżurom jej przejście i zaatakowanie Pekinu. Umiejętnie wykorzystując broń palną, Yuan Chonghuan zdołał zapobiec kolejnym zdobyczom Nurhaczego w basenie rzeki Liao. Chociaż w 1628 został mianowany dowódcą wszystkich wojsk chińskich na pograniczu północno-wschodnim, został stracony w 1630 na podstawie sfingowanych zarzutów o współpracy z Mandżurami.

    Nie mogąc przekroczyć Wielkiego Muru, Mandżurowie czekali na stosowny moment, rozwijając artylerię i pozyskując sojuszników. Zdołali pozyskać jako swoich doradców szereg chińskich generałów i urzędników. Część żołnierzy chińskich zdezerterowała do Mandżurów. W 1632 Mandżurowie podbili większość południowej Mongolii, co spowodowało zakrojony na szeroką skalę zaciąg Mongołów do wojsk mandżurskich i dało im szerszy dostęp do Chin właściwych.

    W 1636 mandżurski władca Hong Taiji zmienił nazwę dynastii z „Późniejsza Jin” na „Qing” w Mukdenie, który został zdobyty przez Mandżurów w 1621 i został ich stolicą w 1625. Hong Taiji przyjął również chiński tytuł cesarza i imię Chongde (chiń.: 崇德; pinyin: Chóngdé) oraz zmienił nazwę swojego ludu z Dżurdżenów na Mandżurów. W 1638, przy pomocy 100-tysięcznej armii, pokonał i narzucił zwierzchnictwo koreańskiej dynastii Joseon, tradycyjnemu sojusznikowi Chin. Wkrótce potem Koreańczycy wypowiedzieli posłuszeństwo dynastii Ming.

    Powstanie, inwazja i upadek[]

    Cesarz Shunzhi (1644–61), został ogłoszony cesarzem Chin 8 listopada 1644

    Li Zicheng (1606–45), żołnierz będący z pochodzenia chłopem, we wczesnych latach trzydziestych XVII wieku zbuntował się wraz ze swoimi towarzyszami broni w zachodnim Shaanxi, po tym jak żołnierze nie otrzymywali niezbędnego zaopatrzenia. W 1634 został schwytany przez wojsko cesarskie i ułaskawiony pod warunkiem, że wróci do służby. Porozumienie zostało wkrótce złamane po tym, jak władze lokalne straciły jego 36 żołnierzy; w odwecie oddziały Li Zichenga zabiły urzędników i kontynuowały rebelię w Henanie w 1635. Do lat czterdziestych, były żołnierz i rywal Li Zichenga – Zhang Xianzhong (1606–47) – stworzył stałą bazę powstańczą w Chengdu, w prowincji Syczuan, podczas gdy bazą Li Zichenga była prowincja Hubei, a jego wpływy rozciągały się na prowincje Shaanxi i Henan.

    W 1640 głodujący chińscy chłopi nie byli w stanie płacić podatków i przestali bać się ponoszących często klęski wojsk cesarskich, zaczęli masowo przyłączać się do powstania. Wojska cesarskie próbujące bezskutecznie pokonać wojska mandżurskie na północy i ogromną armię zbuntowanych chłopów na południu, dosłownie się rozpadły. Nieopłacana i głodna armia cesarska została pokonana przez Li Zichenga – obecnie samozwańczego księcia Shun – i opuściła stolicę bez większych walk. Oddziały Li Zichenga wtargnęły do miasta, po tym jak jego bramy zostały zdradziecko otwarte od wewnątrz. Pekin został zajęty przez wojska Li Zichenga, a ostatni cesarz dynastii Ming popełnił samobójstwo.

    Wykorzystując sprzyjające im okoliczności, Mandżurowie przekroczyli Wielki Mur Chiński, po tym jak generał armii cesarskiej, Wu Sangui (1612–1678), otworzył im bramy w Shanhaiguan. Stało się to wkrótce po tym, jak dowiedział się o losie stolicy i otrzymał informację, że wojska Li Zichenga zbliżają się w jego kierunku. Odrzucił ofertę Li Zichenga i sprzymierzył się z Mandżurami. Po zniszczeniu wysłanej przez Li Zichenga armii w bitwie na przełęczy Shanhai Mandżurowie pod wodzą księcia Dorgona (1612–50) i wojska Wu Sangui wyruszyły w kierunku stolicy. Armia Li Zichenga uciekła ze stolicy, a dwa dni później wkroczyły do niej wojska Dorgona i Wu Sangui. Mandżurski cesarz Shunzhi został ogłoszony cesarzem Chin. Po ucieczce przed Mandżurami z Xi’anu, ścigany wzdłuż rzeki Han, aż do Wuchangu i w końcu wzdłuż północnych granic prowincji Jiangxi, Li Zicheng zmarł tam w lecie 1645; w ten sposób nastąpił koniec dynastii Shun. Jedne świadectwa mówią, że popełnił samobójstwo; inne, że został pobity na śmierć przez chłopów, po tym jak został przyłapany na kradzieży pożywienia. Zhang Xianzhong został zabity w styczniu 1647 przez wojska mandżurskie, po ucieczce z Chengdu i stosowaniu taktyki spalonej ziemi.

    Pomimo utraty stolicy (Pekinu) i śmierci cesarza, siły lojalne wobec dynastii Ming nie zostały całkowicie zniszczone. Koncentrowały się one głównie na południu kraju. Jednak było kilku pretendentów do tronu i ich siły były podzielone. Wojska dynastii Qing po kolei pokonywały każdego z nich, aż do 1662, kiedy zginął ostatni przedstawiciel dynastii Ming pretendujący do tytułu cesarskiego: Yongli. W 1683 wojska dynastii Qing podbiły Tajwan, likwidując Królestwo Dongning założone przez Zheng Chenggonga, stanowiące ostatni punkt oporu sił lojalnych wobec dynastii Ming.

    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.303 sek.