• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Dynastia Han



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Stanowisko archeologiczne - jest to każdy ślad materialnej działalności ludzkiej w przeszłości. Terminem tym określa się zwarty, oddzielony od innych podobnych wycinek przestrzeni w obrębie którego występują źródła archeologiczne wraz z otaczającym je kontekstem.Nożyczki, nożyce – rodzaj narzędzia służącego do przecinania i rozcinania różnych materiałów przy użyciu małej siły.

    Dynastia Han (206 p.n.e.-220 n.e.) (chiń. upr. 汉朝; chiń. trad. 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; Wade-Giles: Han Ch’ao; wym. [xân tʂʰɑ̌ʊ̯]) była drugą dynastią cesarską Chin, po dynastii Qin (221-206 p.n.e.) i przed Epoką Trzech Królestw (220-280 n.e.).

    Założycielem dynastii był Liu Bang, późniejszy cesarz Gaozu. Rządy dynastii Han zostały na krótko przerwane przez dynastię Xin (9-23 n.e.), założoną przez byłego regenta Wang Manga. Dynastia Xin dzieli panowanie dynastii Han na dwa okresy: Zachodniej Dynastii Han (206 p.n.e.-9 n.e.) i Wschodniej Dynastii Han (25-220 n.e.). Panowanie dynastii Han jest uważane za złoty wiek w chińskiej historii. Do dnia dzisiejszego główna grupa etniczna Chin określa siebie jako Chińczycy Han, a pismo chińskie jest określane jako „znaki Han” (chiń. upr. 汉字; chiń. trad. 漢字; pinyin: hànzì).

    Epoka Trzech Królestw (chiń. trad. 三國時代, chiń. upr. 三国时代, pinyin: Sānguó shídài; 220 - 265) - za datę jej początku uznaje się najczęściej upadek dynastii Han w 220 r. Dla wielu chińskich historyków Epokę otwiera jednak już powstanie Żółtych Turbanów w 184 r. W 220 r. Cesarstwo rozpadło się na trzy oddzielne państwa: Shu Han (蜀漢, zwane także Shu, 蜀), Wei (魏) oraz Wu (吳).Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.

    Cesarstwo Han dzieliło się na obszary zarządzane bezpośrednio przez władze centralne: komanderie i pewną liczbę wpół-autonomicznych lennych królestw. Królestwa stopniowo straciły wszelkie atrybuty niezależności, zwłaszcza po Rebelii Siedmiu Królestw. W 200 r. p.n.e. armia dynastii Han została pokonana przez konfederację koczowniczych plemion Xiongnu, która kontrolowała wschodnią część Wielkiego Stepu. W następstwie klęski dynastia Han weszła z Xiongnu w system dynastycznych mariaży, w którym de facto była słabszą stroną. Kiedy, pomimo pokoju, Xiongnu kontynuowali rajdy na Chiny, cesarz Wu (141-87 p.n.e.) zorganizował przeciwko nim szereg wypraw wojskowych. Zwycięstwa dynastii Han w tych wojnach, zmusiły Xiongnu do zostania ich wasalami i włączenia się w chiński system trybutarny. Te wyprawy rozszerzyły terytorium cesarstwa Han o Kotlinę Kaszgarską w Azji Środkowej i pozwoliły stworzyć Jedwabny Szlak – wielki szlak handlowy łączący Chiny i świat śródziemnomorski. Wojska dynastii Han zdołały podzielić Xiongnu na Północnych i Południowych. Następnie zmusiły Północnych Xiongnu do wycofania się poza rzekę Ili. Pomimo tych zwycięstw, tereny na północ od Chin właściwych zostały szybko opanowane przez Xianbei.

    Cesarzowa wdowa (ang: Empress Dowager, chin., kor. i jap.: 皇太后), tytuł nadawany czasami matce chińskiego lub japońskiego cesarza, często związany ze sprawowaniem władzy w imieniu małoletniego syna (regent). Wpływy uzyskane w czasie tych rządów często pozostawały również w okresie pełnoletności cesarza.Deng Sui (chiń. 鄧綏; ur. 81, zm. 121) – znana również jako cesarzowa Hexi (和熹皇后, dosłownie powściągliwa i łagodna cesarzowa). Żona cesarza Chin He. Po jego śmierci dwukrotnie była regentką małoletnich cesarzy - została opisana przez historyków jako dobra administratorka, efektywna władczyni.

    Od 92 r. n.e. coraz większy wpływ na politykę mieli pałacowi eunuchowie, angażujący się w brutalną walkę o władzę pomiędzy stronnictwami tworzonymi przez krewnych cesarzowych i cesarzowych wdów. Te walki wewnętrzne spowodowały ostatecznie upadek dynastii Han. Władza cesarska była także zagrożona przez potężne sekty taoistyczne, które wywołały Powstanie Żółtych Turbanów i Powstanie Pięciu Miar Ryżu. Po śmierci cesarza Linga (168-189 n.e.), gwardia cesarska dokonała masowej rzezi pałacowych eunuchów. Nastąpiło uniezależnienie lokalnej arystokracji i dowódców wojskowych, co spowodowało rozpad cesarstwa. W 220 r. n.e. Cao Pi, król Wei, zmusił do abdykacji na swoją rzecz cesarza Xiana (189-220 n.e.), co oznaczało definitywny upadek dynastii Han.

    Wachan albo Korytarz Wachański (pers. واخان) - wąski równoleżnikowy pas terytorium Afganistanu, całkowicie oddzielający Tadżykistan na północy od Pakistanu na południu.Weranda (fr. véranda) – dobudówka, najczęściej drewniane lub murowane pomieszczenie, otwarte lub oszklone, przykryte dachem, umieszczone przed wejściem do budynku albo przy innej elewacji.

    Panowanie dynastii Han było okresem dobrobytu i znacznego upowszechnienia obrotu pieniężnego. Monety emitowane przez państwową mennicę od 119 r. p.n.e., pozostały podstawowym środkiem płatniczym aż do panowania dynastii Tang (618-907 n.e.). W celu sfinansowania wydatków związanych z wyprawami wojskowymi i osadnictwem na podbitych terytoriach, w 117 r. p.n.e. rząd ustanowił monopole na sól i żelazo oraz przejął działające w tych branżach przedsiębiorstwa. Rządowe monopole zostały zniesione za panowania Wschodniej Dynastii Han, a utracone dochody zastąpione wysokim opodatkowaniem prywatnych przedsiębiorców. Cesarz znajdował się na szczycie hierarchii społecznej. Sprawował rządy, ale udział we władzy miała zarówno arystokracja jak i mianowani ministrowie, wywodzący się przeważnie z wykształconej elity. Od panowania cesarza Wu (141-87 p.n.e.), dwór cesarski oficjalnie promował zarówno w edukacji jak i polityce konfucjanizm połączony z kosmologią późniejszych uczonych jak np. Dong Zhongshu. Ta polityka była kontynuowana aż do upadku dynastii Qing w 1911 r. Za panowania dynastii Han nastąpił znaczny postęp naukowy i technologiczny. Wynaleziono papier, ster, użycie liczb ujemnych, mapy plastyczne, zasilane hydraulicznie astrolabium sferyczne i sejsmograf, w którym zastosowano wahadło odwrócone.

    Xianbei chiń. upr.: 鲜卑; chiń. trad.: 鮮卑; pinyin: Xiānbēi; Wade-Giles: Hsien-pei – azjatycki lud koczowniczy, od III w. p.n.e. zajmujący terytoria na północny zachód od Chin, który w IV wieku założył szereg państw na terenie północnych Chin, w tym cesarstwo Północnej dynastii Wei (386 - 535).Stępka – główny wzdłużny element konstrukcyjny szkieletu statku wodnego. Stępka występuje w postaci belkowej i płaskiej. Na stępce opierają się wręgi, a na żaglowcach w nadstępkach także pionowe maszty.

    Spis treści

  • 1 Etymologia
  • 2 Historia
  • 2.1 Zachodnia Dynastia Han
  • 2.2 Rządy Wang Manga i wojna domowa
  • 2.3 Wschodnia Dynastia Han
  • 2.4 Eunuchowie a sprawy państwowe
  • 2.5 Upadek dynastii Han
  • 3 Kultura i społeczeństwo
  • 3.1 Klasy społeczne
  • 3.2 Małżeństwo, płeć i pokrewieństwo
  • 3.3 Edukacja, literatura i filozofia
  • 3.4 Prawo i porządek publiczny
  • 3.5 Kuchnia chińska
  • 3.6 Odzież
  • 3.7 Religia, kosmologia i metafizyka
  • 4 Administracja i ustrój polityczny
  • 4.1 Władze centralne
  • 4.2 Władze lokalne
  • 4.3 Królestwa i markizaty
  • 4.4 Wojsko
  • 5 Gospodarka
  • 5.1 Reformy monetarne
  • 5.2 Podatki i nieruchomości
  • 5.3 Prywatne przedsiębiorstwa i monopole państwowe
  • 6 Nauka, technika i technologia
  • 6.1 Materiały pisarskie
  • 6.2 Metalurgia i rolnictwo
  • 6.3 Architektura, budownictwo i inżynieria lądowa
  • 6.4 Urządzenia mechaniczne i hydrauliczne
  • 6.5 Matematyka
  • 6.6 Astronomia
  • 6.7 Kartografia, statki i pojazdy
  • 6.8 Medycyna
  • 7 Uwagi
  • 8 Przypisy
  • 9 Bibliografia
  • 10 Linki zewnętrzne
  • Etymologia[ | edytuj kod]

    Według Zapisków historyka, po upadku dynastii Qin przywódca rebelii Xiang Yu mianował w 206 r. p.n.e. Liu Banga królem (Wang) małego lenna Hanzhong (środkowe Han), nazwanego tak ze względu na położenie w środkowym biegu rzeki Han. Po zwycięstwie Liu Banga w wojnie domowej po upadku dynastii Qin (Rywalizacja Chu-Han, 206-202 p.n.e.), założona przez niego dynastia została nazwana Han – od nazwy lenna Hanzhong.

    Kolokazja jadalna, taro (Colocasia esculenta) – gatunek rośliny z rodziny obrazkowatych (Araceae). Ma liczne synonimy: taro, kolokazja, kleśnica, kleśniec jadalny, kleśnica jadalna. Preferuje tereny podmokłe. Wywodzi się zapewne z Azji Południowo-Wschodniej (Wielkie Wyspy Sundajskie), rozprzestrzeniona w Polinezji i na Wyspach Hawajskich, a w czasach współczesnych także w Afryce i Amerykach.Szantung (chiń. upr.: 山东半岛; chiń. trad.: 山東半島; pinyin: Shāndōng Bàndǎo) – półwysep w północno-wschodnich Chinach, w prowincji Szantung. Położony pomiędzy Zatoką Pohaj a Morzem Żółtym.

    Historia[ | edytuj kod]

     Zapoznaj się również z: Cesarze ChinLista cesarzy dynastii Han.

    Zachodnia Dynastia Han[ | edytuj kod]

    Cesarstwo dynastii Han ok. 100 p.n.e.

    Pierwszą dynastią cesarską Chin była dynastia Qin (221-206 p.n.e.). Dynastia Qin zjednoczyła, w drodze podboju, Chiny po Epoce Walczących Królestw, ale cesarstwo osłabło po śmierci pierwszego cesarza Chin Qin Shi Huanga. W ciągu czterech lat dynastia została obalona przez powstanie. Dwóch byłych przywódców powstania – Xiang Yu z Chu i Liu Bang z Han – zaczęło wojnę o dominację w Chinach (Rywalizacja Chu-Han, 206-202 p.n.e.), które po upadku dynastii Qin podzieliły się na 18 królestw, teraz zmuszonych do opowiedzenia się po stronie Xiang Yu lub Liu Banga. Chociaż Xiang Yu okazał się zdolnym dowódcą, w 202 r. p.n.e. Liu Bang ostatecznie pokonał go w bitwie pod Gaixia (obecnie Suzhou w prowincji Anhui). Liu Bang przyjął tytuł cesarza (huangdi) i jest znany pod imieniem. Gaozu (202-195 r. p.n.e.). Nową stolicą ponownie zjednoczonych Chin został Chang’an.

    Akupunktura (z łac. acus – igła, punctura – (u)kłucie) – technika leczenia wywodząca się ze Wschodu (Chiny, Japonia, Mongolia). Jest obecnie uznawana w wielu krajach jako uzupełnienie medycyny konwencjonalnej, chociaż jej skuteczność jest przedmiotem debat i trwających badań klinicznych.Kwinta - interwał prosty zawarty między pięcioma kolejnymi stopniami skali muzycznej. W szeregu zasadniczym naturalnie występuje kwinta czysta i kwinta zmniejszona (tryton). Zastosowanie znaków chromatycznych pozwala zmienić jej rozmiar.
    Malowany zwój jedwabiu z Mawangdui, Changsha, prowincja Hunan. Pokrywał trumnę Lady Dai (zm. 168 r. p.n.e.), żony markiza Li Canga (zm. 186 r. p.n.e.), kanclerza królestwa Changsha.

    W pierwszych latach panowania Zachodniej Dynastii Han, cesarstwo dzieliło się na 13 komanderii (wliczając region stołeczny) oraz 10 wpół-autonomicznych lennych królestw. Komanderie obejmowały 1/3 powierzchni kraju, w jego zachodniej części i były zarządzane bezpośrednio przez władze centralne. Pozostałe 2/3 powierzchni kraju zajmowały lenne królestwa, na czele których stali mianowani przez cesarza królowie. Chcąc sobie zjednać ważniejszych dowódców z czasów wojny z Chu, cesarz Gaozu nadał im te królestwa w lenno. Odkąd zaczęła być kwestionowana lojalność wobec tronu osób niespokrewnionych z panującym, do 157 r. p.n.e. wszyscy lenni królowie zostali zastąpieni przez członków rodziny cesarskiej – Liu. Po kilku buntach królów z rodziny cesarskiej – największym była Rebelia Siedmiu Królestw w 154 r. p.n.e. – dwór cesarski w 145 r. p.n.e. rozpoczął serię reform, ograniczających wielkość i zasoby tych królestw oraz dzieląc je na mniejsze lub przekształcając w komanderie. Królowie nie mogli już mianować swoich urzędników; ten obowiązek przejął dwór cesarski. Królowie stali się tytularnymi władcami swoich lenn i zatrzymywali część wpływów z podatków jako swoje osobiste dochody. Królestwa nigdy nie zostały całkowicie zlikwidowane i istniały przez cały okres panowania dynastii Han.

    Dywizja - to podstawowy związek taktyczny różnych rodzajów sił zbrojnych (5-15 tys. żołnierzy) składający się zazwyczaj z pułków lub brygad różnych rodzajów wojsk (typowych dla danego rodzaju sił zbrojnych) przeznaczonych do prowadzenia walki oraz oddziałów i samodzielnych pododdziałów przeznaczonych do zabezpieczenia bojowego działań, zapewnienia zaopatrzenia materiałowego i utrzymania w gotowości bojowej sprzętu technicznego jednostek dywizyjnych.Skala mapy (czasem używany jest również termin podziałka mapy) – stosunek wielkości liniowych rozmiarów modelu Ziemi, dla jakiego opracowano odwzorowanie kartograficzne danej mapy, do rzeczywistej wielkości tych rozmiarów.

    Na północ od Chin właściwych, wódz koczowników Xiongnu shanyu Maodun (209-174 p.n.e.) podbił różne plemiona zamieszkujące wschodnią część Wielkiego Stepu. Pod koniec panowania, kontrolował Mandżurię, Mongolię i Kotlinę Kaszgarską, podbijając ponad 20 państw na wschód od Samarkandy. Cesarz Gaozu był zaniepokojony ożywionym handlem bronią wytwarzaną w Chinach, prowadzonym z Xiongnu wzdłuż północnej granicy państwa i nałożył embargo na Xiongnu. Pomimo embarga, Xiongnu dalej nabywali w Chinach potrzebne im produkty. Siły chińskie zorganizowały niespodziewany atak na Xiongnu, którzy handlowali na terenach przygranicznych. W odwecie, Xiongnu najechali tereny obecnej prowincji Shanxi, gdzie w 200 r. p.n.e. pokonali wojska cesarstwa Han pod Baideng. W wyniku negocjacji, w 198 r. p.n.e. zostało zawarte porozumienie "heqin" (pokój i koligacja), pomiędzy cesarstwem Han a Xiongnu jako formalnie równorzędnymi stronami, wzmocnione poprzez małżeństwo dynastyczne. Jednak cesarstwo Han było zmuszone płacić Xiongnu ogromny trybut w postaci jedwabiu, żywności i wina.

    Wasal (łac. vassus, z celt. gwas, sługa) – we wczesnym średniowieczu osoba wolna oddająca się pod opiekę seniora w akcie komendacji. W zamian za lenno wasal zobowiązywał się służyć wiernie seniorowi radą i pomocą orężną. Uroczystą ceremonią przekazania lenna była inwestytura. Później wasal to osoba, która złożyła hołd lenny i przysięgę na wierność. Wasal sam mógł mieć wasala, dla którego był seniorem. Czyli oddawał mu w opiece fragment ziemi, którą sam otrzymał od własnego seniora. Z uwagi na popularność zasady w feudalizmie europejskim wasal mojego wasala nie jest moim wasalem stosunki lenne tworzyły skomplikowaną strukturę społeczną.Kometa – małe ciało niebieskie poruszające się w układzie planetarnym, które na krótko pojawia się w pobliżu gwiazdy centralnej. Ciepło tej gwiazdy powoduje, że wokół komety powstaje koma, czyli gazowa otoczka. W przestrzeń kosmiczną jądro komety wyrzuca materię, tworzącą dwa warkocze kometarne – gazowy i pyłowy, skierowane pod różnymi kątami do kierunku ruchu komety. Gazowy warkocz komety jest zawsze zwrócony w kierunku przeciwnym do gwiazdy, co spowodowane jest oddziaływaniem wiatru słonecznego, który zawsze jest skierowany od gwiazdy. Pyłowy warkocz składa się z drobin zbyt masywnych, by wiatr słoneczny mógł znacząco zmienić kierunek ich ruchu.

    Pomimo trybutu i negocjacji pomiędzy shanyu Laoshang (174-160 p.n.e.) i cesarzem Wen (180-157 p.n.e.) o otwarciu przygranicznych rynków, Xiongnu kontynuowali rajdy na Chiny w celu zdobycia dodatkowych łupów. Na naradzie dworu (tingyi) zwołanej przez cesarza Wu (141-87 p.n.e.) w 135 r. p.n.e., konsensusem wśród ministrów było utrzymanie porozumienia heqin. Cesarz Wu zaakceptował to, pomimo kontynuacji rajdów przez Xiongnu. Jednak na naradzie dworu w następnym roku osiągnięto konsensus, że zastawienie w Mayi pułapki na rajd Xiongnu wraz z zabójstwem shanyu, spowoduje chaos w państwie Xiongnu i będzie korzystne dla dynastii Han. Gdy pułapka nie powiodła się w 133 r. p.n.e., cesarz Wu zainicjował serię wypraw wojskowych przeciwko Xiongnu. Chińskie armie zdobywały kolejne obszary i tworzyły kolonie rolnicze (tuntian) w celu ich wzmocnienia. Kulminacja tych ataków miała miejsce w 119 r. p.n.e. w postaci bitwy pod Mobei, w wyniku której, chińscy dowódcy Huo Qubing (zm. 117 p.n.e.) i Wei Qing (zm. 106 p.n.e.) zmusili dwór Xiongnu do ucieczki na północ od pustyni Gobi.

    Wu xing (chiń.: 五行; pinyin: wǔ xíng) – w tradycyjnej filozofii chińskiej pięć elementów budujących wszechświat.Ułamek dziesiętny – zapis liczby rzeczywistej w postaci ułamka, którego mianownik jest potęgą o wykładniku naturalnym liczby 10.

    Siły cesarstwa Han przeważały nad Xiongnu również za panowania następców cesarza Wu. Przywódca Xiongnu Huhanye (58-31 p.n.e.) ostatecznie w 51 r. p.n.e. podporządkował się cesarstwu Han jako jego wasal. Jego rywal do tronu, shanyu Zhizhi (56-36 p.n.e.), został pokonany w bitwie przez Chen Tanga i Gan Yanshou i zginął w pobliżu dzisiejszego Tarazu w Kazachstanie.

    Eliksir życia (od arab. El Iksir; łac. elixir vitae) – znany także jako "eliksir nieśmiertelności" lub "Tańcząca Woda" – fikcyjna substancja (płyn, napój) mająca zatrzymywać proces starzenia u osoby, która ją wypiła. Miała dawać młodość i wieczne życie (nieśmiertelność). Czasem przypuszczano, że żeby go stworzyć, potrzebny jest kamień filozoficzny.Zgwałcenie – zmuszenie drugiej osoby do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności przez jedną lub wiele osób, posługujących się siłą fizyczną, przymusem, nadużyciem władzy, podstępem lub wykorzystujących niemożność wyrażenia świadomej zgody przez daną osobę. Sprawca zgwałcenia nazywany jest gwałcicielem.
    Pozłacana lampka oliwna z brązu, w kształcie klęczącej służącej, datowana na II w. p.n.e., znaleziona w grobowcu Dou Wan, żony księcia z dynastii Han Liu Shenga; jej przesuwana przesłona pozwalała na regulowanie kierunku, jak i jasności światła, jak również pozwalała zatrzymywać dym wewnątrz lampki.

    W 121 r. p.n.e. wojska Han wyparły Xiongnu z rozległego terytorium sięgającego od Korytarza Gansu do jeziora Lob-nor. W 111 r. p.n.e. odparły wspólną inwazję Xiongnu i Qiang na to terytorium. W tym samym roku zostały utworzone cztery nowe pograniczne komanderie w tym regionie: Jiuquan, Zhangye, Dunhuang i Wuwei. Początkowo większość ich mieszkańców stanowili żołnierze. Rząd zaczął przymusowo przesiedlać do nowych nadgranicznych osad chłopów, wraz z należącymi do państwa niewolnikami i skazańcami, którzy wykonywali ciężkie prace. Zachęcał również zwykłych ludzi: chłopów, kupców, właścicieli ziemskich i pracowników najemnych, żeby dobrowolnie osiedlali się na tych terenach.

    Wentylator – (sprężarka) to maszyna przepływowa do transportowania powietrza z otoczenia do pomieszczenia lub odwrotnie,oraz innych gazów przez urządzenia technologiczne poprzez przewody, w której przyrost ciśnienia statycznego ze strony ssawnej jest wiekszy ze strony tłocznej (nie przekracza 13 kPa), a cała energia gazu jest zawarta w jej składowej kinetycznej.Han Yuandi, Yuan Di (漢元帝, 75 – 33 p.n.e.), cesarz chiński z dynastii Han w okresie 48 – 33 p.n.e.. Wprowadził konfucjanizm jako oficjalną filozofię do administracji chińskiej. Podobnie jak jego ojciec Xuan Di był wrażliwy na potrzeby swoich podwładnych. W czasie jego rządów pojawiły się jednak symptomy rosnącej korupcji w administracji, która doprowadziła w przyszłości do upadku dynastii Han.

    Jeszcze przed ekspansją cesarstwa Han w kierunku Azji Środkowej, podróże dyplomaty Zhang Qiana w latach 139-125 p.n.e., pozwoliły na nawiązanie kontaktów z wieloma nieznanymi dotąd Chińczykom cywilizacjami. Zhang Qian odwiedził Dayuan (Ferganę), Kangju (Sogdianę) i Daxia (Baktrię, byłe Królestwo Greko-Baktryjskie); zebrał także informacje o Shendu (Dolinie Indusu w północnych Indiach) i Anxi (Królestwie Partów). Wszystkie te kraje ostatecznie odwiedziły chińskie poselstwa. Te kontakty zapoczątkowały powstanie Jedwabnego szlaku, szlaku handlowego, który sięgał do terenów Cesarstwa Rzymskiego, dostarczając wyroby chińskie – jak jedwab – do Rzymu i wyroby rzymskie – jak szkło – do Chin. Pomiędzy ok. 115-60 r. p.n.e. wojska Han walczyły z Xiongnu o panowanie nad, zbudowanymi wokół oaz, miastami-państwami w Kotlinie Kaszgarskiej. Wojska chińskie ostatecznie zwyciężyły i w 60 r. p.n.e. został utworzony Protektorat Regionów Zachodnich, który zajmował się obroną rejonu i sprawami zagranicznymi.

    Dou (chiń. 竇皇后; zm. 97) – znana również jako cesarzowa Zhangde (章德皇后, dosłownie uprzejma i cnotliwa cesarzowa). Żona cesarza Chin Zhanga. Niezwykle wpływowa za panowania męża, szczególnie zaś za panowania pasierba. Członkowie jej rodziny (a w szczególności Dou Xian) zyskali ogromną władzę dzięki małżeństwu siostry, którą stracili wskutek spisku pałacowego. Kopuła – sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie budowane nad pomieszczeniami o planie kolistym, eliptycznym albo wielobocznym za pośrednictwem pendentywów lub tromp.

    W 111 r. p.n.e. zostało podbite państwo Nanyue, co pozwoliło rozszerzyć panowanie cesarstwa Han na tereny obecnych prowincji Guangdong, Guangxi i północnego Wietnamu. Do cesarstwa Han w wyniku podboju Królestwa Dian został włączony w 109 r. p.n.e. Yunnan, a w 108 r. p.n.e. część Półwyspu Koreańskiego (komanderie Xuantu i Lelang). Według pierwszego znanego, ogólnokrajowego chińskiego spisu powszechnego przeprowadzonego w 2 r. n.e., ludność kraju liczyła 57 671 400 osób w 12 366 470 gospodarstwach domowych.

    Kura domowa (Gallus gallus domesticus) – ptak hodowlany z rodziny kurowatych, hodowany na całym świecie. W środowisku naturalnym nie występuje. Uważa się, że stanowi formę udomowioną kura bankiwa (Gallus gallus), lecz nie wyklucza się domieszki innych gatunków południowoazjatyckich kuraków (zarówno żyjących, jak i wymarłych). Udomowienie miało prawdopodobnie miejsce w III tysiącleciu p.n.e. w Indiach, chociaż badania archeologiczne wykazały, że pierwsze kuraki udomowiono w Chinach już w VI tysiącleciu p.n.e. Około 1000 p.n.e. kury hodowano już powszechnie w Chinach, a ok. 500 p.n.e. w Egipcie i Europie, w tym w Polsce (odnaleziono kości kur podczas wykopalisk w Biskupinie). W tym okresie w Chinach prowadzono już sztuczne wylęganie. Jak wykazały badania, ówczesne kury przypominały dzisiejsze kury bezrasowe, lecz miały lepiej rozwinięte skrzydła.Xiongnu (chiń.: 匈奴) – azjatycki lud koczowniczy i założona przez niego konfederacja koczowniczych plemion, u szczytu potęgi w II i I w. p.n.e. sprawująca zwierzchnictwo nad terenami dzisiejszej Mongolii, południowo-zachodniej Syberii, Azji Środkowej, Mandżurii oraz Mongolii Wewnętrznej, Sinciangu i Gansu.

    W celu sfinansowania wypraw wojennych i kolonizacji podbitych terenów, cesarz Wu upaństwowił kilka gałęzi przemysłu. Utworzył rządowe monopole zarządzane przeważnie przez byłych kupców (shang). Obejmowały one sól, żelazo, produkcję alkoholu, jak również emisję monet z brązu. Monopol na produkcję alkoholu trwał tylko od 98 do 81 r. p.n.e., natomiast monopole na sól i żelazo zostały ostatecznie zniesione w pierwszych latach panowania Wschodniej Dynastii Han. Emisja monet pozostała monopolem państwowym do końca panowania dynastii Han. Monopole rządowe zostały ostatecznie zniesione, gdy większe wpływy na dworze cesarskim zdobyło stronnictwo zwane reformistami. Reformiści byli przeciwnikami stronnictwa modernistów, które zdominowało politykę dworu za panowania cesarza Wu i następującym po nim okresie regencji Huo Guanga (zm. 68 p.n.e.). Moderniści opowiadali się za agresywną i ekspansjonistyczną polityką zagraniczną, wspieraną przez dochody ze znacznej rządowej interwencji w gospodarkę prywatną. Reformiści zmienili tę politykę, faworyzując ostrożne, nie ekspansjonistyczne podejście do polityki zagranicznej, politykę oszczędności budżetowych i obniżenie podatków nakładanych na prywatnych przedsiębiorców.

    Dunhuang (chiń.: 敦煌; pinyin: Dūnhuáng) – miasto na prawach powiatu w Chinach, w prowincji Gansu, usytuowane w oazie; ok. 150 tys. mieszkańców. W przeszłości stacja na jedwabnym szlaku.Taotie (jap.: Tōtetsu) – motyw ornamentacyjny charakterystyczny dla chińskich brązów z epok Shang i Zhou. Najczęściej przedstawia zoomorficzną maskę, z wyraźnie zaznaczonymi oczami.

    Rządy Wang Manga i wojna domowa[ | edytuj kod]

    Malowany ceramiczny dzban z czasów Zachodniej Dynastii Han, ozdobiony płaskorzeźbami smoków, feniksów i taotie.

    Wang Zhengjun (71 p.n.e.-13 n.e.) była pierwszą żoną cesarza, później cesarzową wdową i ostatecznie Wielką Cesarzową Wdową w trakcie panowania cesarzy: Yuana (49-33 p.n.e.), Chenga (33-7 p.n.e.) i Ai (7-1 p.n.e.). W tym czasie jej męscy krewni byli kolejnymi regentami. Po śmierci cesarza Ai, Wang Mang (45 p.n.e.-23 n.e.) bratanek cesarzowej Wang Zhengjun, został mianowany regentem cesarza Pinga (1 p.n.e.-6 n.e.). Gdy cesarz Ping zmarł w 6 r. n.e., cesarzowa wdowa mianowała Wang Manga regentem pełniącym obowiązki cesarza w imieniu Liu Yinga (zm. 25 n.e.). Wang Mang przyrzekł oddać władzę wraz z dojściem następcy tronu do pełnoletniości. Pomimo obietnicy oraz protestów i rewolt arystokracji, Wang Mang ogłosił, że boski Mandat Niebios wzywa do zakończenia rządów dynastii Han i utworzenia jego własnej: dynastii Xin (9-23 n.e.).

    Sfera armilarna (znana też jako sferyczne astrolabium) – przyrząd astronomiczny, będący modelem sfery niebieskiej, służący do wyznaczania rektascensji i deklinacji.Koncepcja yin i yang pochodzi z antycznej filozofii chińskiej i metafizyki. Opisuje ona dwie pierwotne i przeciwne, lecz uzupełniające się siły, które odnaleźć można w całym wszechświecie.

    Wang Mang zapoczątkował szereg istotnych reform, które ostatecznie zakończyły się niepowodzeniem. Reformy obejmowały: zniesienie niewolnictwa, nacjonalizację ziemi, w celu jej równego podziału między gospodarstwa domowe oraz wprowadzenie nowej waluty i związane z tym obniżenie wartości monet. Chociaż reformy wywoływały znaczny opór, jednak ostatecznie upadek rządów Wang Manga spowodowały ogromne powodzie ok. 3 r. n.e. i w 11 r. n.e. Stopniowe zamulanie Żółtej Rzeki podniosło jej poziom i spowodowało przełamanie zabezpieczeń przeciwpowodziowych. Żółta Rzeka podzieliła się na dwie nowe odnogi: jedna uchodziła na północ, a druga na południe od półwyspu Szantung, jednak do 70 r. n.e. inżynierom udało się obwałować południową odnogę. Powódź wypędziła tysiące chłopów z ich gospodarstw. Wielu z nich, by przeżyć, dołączało do wędrownych band i grup powstańczych jak Czerwone Brwi. Armie wysłane przez Wang Manga nie zdołały pokonać ciągle powiększających się sił powstańców. W końcu rebelianci zdobyli stolicę, wdarli się do pałacu cesarskiego i zabili Wang Manga.

    Szyb – wyrobisko kapitalne górnicze pionowe lub pochyłe o nachyleniu powyżej 45° o przekroju poprzecznym powyżej 4 m² i znacznej głębokości, prowadzące z powierzchni terenu do położonego w głębi ziemi złoża kopaliny użytecznej, lub łączące wyrobiska poziome pod ziemią.Konwertorowanie (świeżenie) – technologia usuwania niepożądanych domieszek z ciekłego metalu poprzez ich selektywne utlenianie.
    Moneta z brązu z czasów panowania Wang Manga (9-23 r. n.e.).

    Cesarz Gengshi (23-25 n.e.), potomek cesarza Jinga (157-141 p.n.e.), usiłował przywrócić rządy dynastii Han i zajął Chang’an. Jednak został pokonany przez „Czerwone brwi”, którzy pozbawili go tronu, następnie zamordowali i zastąpili marionetkowym władcą Liu Penzi. Liu Xiu, znany pod imieniem pośmiertnym Guangwu (25-57 n.e.), po wyróżnieniu się w bitwie pod Kanyang w 23 r. n.e., został następcą cesarza Gengshi. Panowanie cesarza Guangwu oznaczało powrót na tron cesarski dynastii Han. Guangwu przeniósł w 25 r. n.e. stolicę do Luoyang, a do 27 r. n.e. jego dowódcy Deng Yu i Feng Yi stłumili powstanie Czerwonych Brwi i stracili jego przywódców pod zarzutem zdrady. Między 26 a 36 r. n.e., cesarz Guangwu musiał prowadzić wojny z lokalnymi przywódcami wojskowymi, którzy ubiegali się o tytuł cesarski; gdy zostali oni pokonani, Chiny zostały ponownie zjednoczone pod władzą dynastii Han.

    Szkoła Huang-Lao (chiń. upr.: 黄老道; chiń. trad.: 黃老道; pinyin: Huáng-Lǎo dào) – synkretyczna chińska szkoła filozoficzna, dominująca w Państwie Środka w II wieku p.n.e. Jednym z jej najsłynniejszych reprezentantów był Sima Tan, ojciec historyka Sima Qiana.Replika – powtórne wykonanie dzieła sztuki, pojazdu, samolotu itp. z możliwie wiernym odtworzeniem oryginału. Czasem tylko wyglądu albo motywu.

    Okres pomiędzy założeniem dynastii Han a rządami Wang Manga jest znany jako Zachodnia Dynastia Han (chiń. upr. 西漢; chiń. trad. 西汉; pinyin: Xī Hàn) lub Wcześniejsza Dynastia Han (chiń. upr. 前漢; chiń. trad. 前汉; pinyin: Qián Hàn) (206 p.n.e.-9 n.e.). W tym okresie stolicą cesarstwa było Chang’an (dzisiejsze Xi’an). Za panowania cesarza Guangwu stolica została przeniesiona w kierunku wschodnim, do Luoyang. Okres od jego panowania do upadku dynastii Han jest znany jako Wschodnia Dynastia Han (chiń. upr. 東漢; chiń. trad. 东汉; pinyin: Dōng Hàn) lub Późniejsza Dynastia Han (chiń. upr. 後漢; chiń. trad. 后汉; pinyin: Hòu Hàn) (25-220 n.e.).

    Liczba π (czytaj: liczba pi), ludolfina – stała matematyczna, która pojawia się w wielu dziedzinach matematyki i fizyki. W geometrii euklidesowej π jest równe stosunkowi długości obwodu koła do długości jego średnicy. Można też zdefiniować π na inne sposoby, na przykład jako pole koła o promieniu równym 1 albo jako najmniejszą dodatnią wartość x, dla której funkcja sinus przyjmuje wartość 0.Żeliwiak – piec hutniczy stosowany do wytopu żeliwa. Służy do przetapiania w nim surówki, z dodatkiem złomu żeliwnego lub stalowego, gdzie paliwem jest zmieszany razem z nimi koks.

    Wschodnia Dynastia Han[ | edytuj kod]

    Figurka z czasów Wschodniej Dynastii Han, wykonana z malowanej ceramiki, przedstawiająca siedzącego na koniu kawalerzystę, pochodząca z grobowca w Xianyang, prowincja Shaanxi.

    Panowanie Wschodniej Dynastii Han, znanej także pod nazwą Późniejszej Dynastii Han, z formalnego punktu widzenia rozpoczęło się 5 sierpnia 25 r. n.e., kiedy Liu Xiu został cesarzem Guangwu. Koreańskie państwo Goguryeo wykorzystało powstanie przeciw rządom Wang Manga do najazdów na chińskie komanderie na terenie obecnej Korei. Dynastia Han odzyskała kontrolę nad tymi terenami dopiero w 30 r. n.e. W 40 r. n.e. wybuchło w Wietnamie powstanie przeciw rządom chińskim, któremu przewodziły siostry Trưng. W latach 42-43 n.e. powstanie zostało stłumione przez generała dynastii Han Ma Yuana (zm. 49 n.e.). Wang Mang wznowił działania wojenne przeciwko Xiongnu, którzy uniezależnili się od Chin, do czasu, gdy ich przywódca Bi, rywalizujący o tron ze swoim kuzynem Punu, został wasalem cesarstwa Han w 50 r. n.e. To spowodowało podział Xiongnu na dwa rywalizujące państwa: Południowych Xiongnu pod wodzą Bi (sprzymierzeńców cesarstwa Han) i Północnych Xiongnu pod wodzą Punu (wrogich cesarstwu Han).

    Lü Zhi (chiń. trad.: 呂雉; pinyin: Lǚ Zhì; Wade-Giles: Lü Chih, ur. 241 p.n.e., zm. 180 p.n.e.) – żona cesarza Gaozu, założyciela dynastii Han. Znana jako cesarzowa Lü (chiń. upr.: 吕后; chiń. trad.: 呂后; pinyin: Lǚ Hòu), po śmierci męża jako cesarzowa wdowa Lü (chiń. upr.: 吕太后; chiń. trad.: 呂太后; pinyin: Lǚ Tàihòu). Bardzo wpływowa za czasów panowania swego syna, cesarza Huidi, przejęła rządy jako regentka za panowania dwóch kolejnych, małoletnich cesarzy.Dou Miao (chiń. 竇妙; zm. 172) – znana również jako cesarzowa Huansi (dosłownie pełna wyczucia i troski cesarzowa). Trzecia żona cesarza Chin Huana. Po jego śmierci w 168 roku objęła regencję na czas małoletności jego następcy, cesarza Linga przy pomocy swojego ojca Dou Wu i konfucjańskiego uczonego Chen Fana (陳蕃). Po kilku latach pomiędzy Dou Wu i Chen Fanem doszło do nieporozumień, których skutkiem był bunt potężnych dworskich eunuchów i zniesienie regencji.

    W czasie rządów Wang Manga, Chiny utraciły kontrolę nad Kotliną Kaszgarską, która została podbita przez Północnych Xiongnu w 63 r. n.e. i służyła za bazę do inwazji na Korytarz Gansu. Dou Gu (zm. 88 n.e.) pokonał Północnych Xiongnu w bitwie pod Yiwu w 73 r. n.e., wyparł ich z Turfanu i ścigał aż do okolic jeziora Barkol. Następnie utworzył garnizon w Hami – komanderię Yiwu. Po zabójstwie nowego Protektora Generalnego Regionów Zachodnich Chen Mu (75 n.e.) przez sprzymierzeńców Xiongnu, garnizon w Hami został ewakuowany. W 89 r. n.e. Dou Xian (zm. 92 n.e.) pokonał Północnych Xiongnu w bitwie pod Ikh Bayan, którzy następnie uciekli w góry Ałtaj. Po ucieczce Północnych Xiongnu do doliny rzeki Ili w 91 r. n.e., Xianbei zajęli tereny od granic królestwa Buyeo w Mandżurii do rzeki Ili. Szczyt potęgi osiągnęli Xianbei za panowania Tanshihuai (zm. ok. 180 n.e.), który pokonał kierowane przeciwko niemu chińskie ekspedycje wojskowe. Jednak po śmierci Tanshihuaia konfederacja Xianbei rozpadła się.

    Han Aidi, Ai Di (漢哀帝, 27 - 1 p.n.e.) - cesarz chiński z dynastii Han w okresie 7 - 1 p.n.e.. Syn brata cesarza Chengdi, który zmarł nie pozostawiając męskiego potomka. Początkowo był postrzegany jako cesarz, który może zrobić dużo dobrego dla rozwoju Chin, jednakże ze względu na wpływ swojej babki Fu oraz związane z tym wewnętrzne tarcia na dworze, nie udało mu się opanować korupcji w administracji, co spowodowało pogłębienie się zapaści dynastii Han. W wyniku żądań swojej babki doprowadził do jedynej sytuacji w historii Chin, kiedy aż 4 kobiety posiadały tytuł cesarzowej wdowy, były to :Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy (chiń. upr.: 三皇五帝; chiń. trad.: 三皇五帝; pinyin: Sānhuáng wǔdì; Wade-Giles: San-huang wu-ti) − mityczni władcy, którzy mieli rządzić w Chinach w latach 2850−2205 p.n.e., poprzedzając półlegendarną dynastię Xia.
    Figurka psa wykonana z pokrytej zielonym szkliwem ceramiki z czasów Wschodniej Dynastii Han (25-220 r. n.e.).

    Ban Chao (zm. 102 n.e.) uzyskał pomoc Królestwa Kuszanów, zajmujących obszary dzisiejszych Indii, Pakistanu, Afganistanu i Tadżykistanu, w pokonaniu Kaszgaru i jego sojusznika Sogdiany. Gdy w 90 r. n.e. została odrzucona propozycja władcy Kuszanów Vima Kadphisesa (ok. 90-ok. 100 n.e.) przymierza połączonego z małżeństwem z księżniczką Han, wysłał on wojska przez Wachan (Afganistan), w celu zaatakowania Ban Chao. Konflikt zakończył się wycofaniem Kuszanów z powodu braków w zaopatrzeniu. W 91 r. n.e. został przywrócony urząd Protektora Generalnego Regionów Zachodnich i powierzono go Ban Chao.

    Dżonka - dalekowschodni niewielki statek drewniany bez stępki, przeważnie 1-, 2- lub 3-masztowy, o charakterystycznych wielokątnych żaglach przypominających wachlarz, plecionych z włókien roślinnych, zaopatrzonych w liczne, poziome usztywniające listwy biegnące promieniście w poprzek całego żagla. Wykorzystywany w transporcie rzecznym i przybrzeżnym, w rybołówstwie, a czasami także jednocześnie jako miejsce zamieszkania całej rodziny. Nośność największych dżonek (pięciomasztowych) sięga około 600 ton. Obecnie pływające dżonki niewiele różnią się od tych sprzed kilku wieków. Jednostka charakterystyczna dla wybrzeży całej wschodniej Azji od Japonii po Filipiny (bez Rosji).Fenghuang (chiń. 鳳凰, pinyin: Fènghuáng; jap.: 鳳凰 hōō; kor.: 봉황 bonghwang; wiet.: Phượng Hoàng); w języku polskim: Chiński feniks.

    Oprócz lennych relacji z Kuszanami, cesarstwo Han otrzymywało dary od Królestwa Partów, od króla z obecnej Birmy, od władcy z Japonii i wysłało zakończone niepowodzeniem poselstwo do Daqin (Cesarstwa Rzymskiego) w 97 r. n.e. z Gan Yingiem jako posłem. W Księdze Późniejszych Hanów odnotowano, że w 166 r. n.e. na dwór cesarza Huana przybył poseł cesarza Marka Aureliusza (161-180 n.e.), chociaż Rafe de Crespigny ocenia, że jest bardziej prawdopodobne, że była to grupa rzymskich kupców. Do Chin w czasach Wschodniej Dynastii Han przybyli również mnisi buddyjscy, tacy jak An Shigao z Królestwa Partów i Lokakszema z Gandhary w Indiach, którzy przetłumaczyli na chiński teksty buddyjskie.

    Fergana (uzb.: Fargʻona, uzb. cyr.: Фарғона; ros.: Фергана, Fiergana) – miasto we wschodnim Uzbekistanie, w Kotlinie Fergańskiej, siedziba administracyjna wilajetu fergańskiego. W 1989 roku liczyło ok. 200 tys. mieszkańców. Ośrodek przemysłu paliwowego (rafineria ropy naftowej), petrochemicznego i chemicznego (nawozy azotowe, włókna chemiczne, tworzywa sztuczne), lekkiego (jedwabniczy, włókienniczy, obuwniczy) oraz spożywczego. W mieście działają dwa uniwersytety i dwa teatry.Żołd – wynagrodzenie, jakie dostaje żołnierz odbywający zasadniczą służbę wojskową, dawniej również członek wojska najemnego. Pierwszy żołd w Polsce ustanowił w 1388 roku w Piotrkowie Władysław II Jagiełło: wynosił 3 grzywny od kopii.
    Ceramiczne figurki z czasów Wschodniej Dynastii Han, przedstawiające służącą i doradcę – ubranych w tradycyjne stroje chińskie z jedwabiu

    Eunuchowie a sprawy państwowe[ | edytuj kod]

    Panowanie cesarza Zhanga (75-88 n.e.) jest uznawane za szczytowy okres świetności Wschodniej Dynastii Han. Za panowania kolejnych cesarzy coraz większy wpływ na politykę mieli pałacowi eunuchowie, angażujący się w brutalną walkę o władzę pomiędzy stronnictwami tworzonymi przez krewnych cesarzowych i cesarzowych wdów. W 92 r. n.e., z pomocą eunucha Zheng Zhonga (zm. 107 n.e.), cesarz He (88-106 n.e.) umieścił w areszcie domowym cesarzową wdowę Dou (zm. 97 n.e.), a jej krewnych pozbawił władzy. Był to odwet za prześladowanie krewnych jego matki – cesarzowej-małżonki Liang – i ukrywanie przed nim, że nie jest synem cesarzowej wdowy Dou. Po śmierci cesarza He, jego żona cesarzowa Deng Sui (zm. 121 n.e.) zarządzała sprawami państwa jako cesarzowa wdowa i regentka w czasie kryzysu finansowego i powstania ludu Qiang, które trwało od 107 do 118 r. n.e.

    Miód – słodki produkt spożywczy, w warunkach naturalnych wytwarzany głównie przez pszczoły właściwe (miód pszczeli) oraz nieliczne inne błonkówki, m.in. osy z podrodziny Polistinae (Brachygastra, Polistes i Polybia), poprzez przetwarzanie nektaru kwiatowego roślin miododajnych, a także niektórych wydzielin występujących na liściach drzew iglastych. Miód pszczeli różni się składem od miodu wytwarzanego przez inne owady. Osy pobierają nektar także z roślin trujących dla człowieka, dlatego wytwarzany przez nie miód nierzadko jest przyczyną ciężkich zatruć. Substytutem miodu naturalnego jest miód sztuczny.Kometa Halleya (nazwa oficjalna 1P/Halley, łac. Cometa Halleiensis) – najbardziej znana kometa krótkookresowa. Nazwa pochodzi od nazwiska astronoma Edmunda Halleya, który na początku XVIII wieku badał zapiski o pojawianiu się komet z lat 1456 - 1682 i w 1705 roku przewidział ponowne pojawienie się tej komety w 1758 roku. Halley odnalazł łącznie 24 komety okresowe. W pobliżu Słońca kometa Halleya traci podczas każdego przelotu około 250 mln ton swojej materii, na podstawie czego szacuje się, że będzie istnieć przez kolejne 170 000 lat.

    Po śmierci cesarzowej wdowy Deng Sui, eunuchowie Li Run (李閏) i Jiang Jing (江京) przekonali cesarza An (106-125 n.e.), że Deng Sui i jej rodzina planowali usunięcie go z tronu. Cesarz An usunął ze stanowisk krewnych Deng Sui, wygnał ich lub zmusił do samobójstwa. Po śmierci cesarza An, jego żona, cesarzowa wdowa Yan Ji (zm. 126 n.e.) umieściła na tronie dziecko: markiza Beixiang, żeby utrzymać władzę w rękach swojej rodziny. Jednak pałacowy eunuch Sun Cheng (zm. 132 n.e.) zaplanował przewrót pałacowy, w celu umieszczenia na tronie cesarza Shuna (125-144 n.e.). Yan Ji została umieszczona w areszcie domowym, jej krewni zostali wypędzeni lub zabici, a sprzyjający jej eunuchowie wymordowani. Regent Liang Ji (zm. 159 n.e.), brat cesarzowej wdowy Liang Na (zm. 150 n.e.), zabił szwagra cesarzowej-małżonki Deng Mengnü (zm. 165 n.e.), w odwecie za jej opór przeciwko jego władzy. Następnie cesarz Huan (146-168 n.e.) przy pomocy eunuchów zdymisjonował Liang Ji, który został później zmuszony do popełnienia samobójstwa.

    Strażnica – element stałej fortyfikacji, w formie wolnostojącej wieży. Była wyniesionym punktem obserwacyjnym, pozwalającym na obserwacje przez strażników rozległego obszaru. Zazwyczaj zaopatrzona była w różnego rodzaju system sygnaliznacji służący do wczesnego ostrzegania przed zagrożeniem centralnej struktury obronnej, np. okolicznego zamku. Strażnice były też z reguły umocnione i uzbrojone, pozwalając obrońcom na skuteczną obronę przed atakami piechoty, jednak z racji swojego odosobnienia, nie stanowiła żadnego zabezpieczenia przed dłuższym oblężeniem z użyciem machin oblężniczych.Włośnica ber, czumiza, ber, proso włoskie (Setaria italica) – gatunek rośliny zbożowej (też pastewna) z rodziny wiechlinowatych (dawniej nazywanych trawami), pochodzący ze wsch. Azji. Roślina uprawiana głównie na Dalekim Wschodzie.
    Ceramiczne figurki służących, pochodzące z grobowca z czasów Zachodniej Dynastii Han. Ich ręce z drewna i jedwabne stroje z upływem czasu uległy zniszczeniu.

    Studenci Uniwersytetu Cesarskiego zorganizowali powszechne protesty przeciwko władzy eunuchów na dworze cesarza Huana. Huan w dalszym ciągu zrażał do siebie urzędników, inicjując imponujące projekty budowlane i przyjmując tysiące nałożnic do swojego haremu w czasie kryzysu ekonomicznego. Pałacowi eunuchowie uwięzili urzędnika Li Yinga (李膺) i jego zwolenników z Uniwersytetu Cesarskiego pod naciąganym zarzutem zdrady. W 167 r. n.e., Naczelny Dowódca Dou Wu (zm. 168 n.e.) przekonał swojego zięcia – cesarza Huana – do uwolnienia Li Yinga. Jednak cesarz zabronił zatrudniania Li Yinga i jego zwolenników w urzędach państwowych, zaczynając okres represji wobec konfucjanistów – konfucjanistów, studentów i absolwentów Uniwersytetu Cesarskiego.

    Monogamia (stgr. μονογαμία, od μόνος (monos, jeden) i γάμος (gamos, małżeństwo) – najbardziej rozpowszechniony typ związku małżeńskiego, w którym jeden mężczyzna związany jest trwale z jedną kobietą, dając początek rodzinie. Monogamiczność związku oznacza ich wyłączną relację małżeńską na wszystkich płaszczyznach: społecznej, prawnej, duchowej, emocjonalnej, jak i biologicznej, seksualnej.Wschodnie królestwo Wu (chiń. upr.: 东吴; chiń. trad.: 東吳; pinyin: Dōng Wú) albo Sun Wu (chiń. upr.: 孙吴; chiń. trad.: 孫吳; pinyin: Sūn Wú) – chińskie państwo w Okresie Trzech Królestw. Zostało założone przez Sun Quana.

    Po śmierci cesarza Huana, Dou Wu i Główny Wychowawca Chen Fan (陳蕃) (zm. 168 n.e.) próbowali obalić eunuchów Hou Lana (zm. 172 n.e.), Cao Jie (zm. 181 n.e.) i Wang Fu (王甫). Gdy spisek został odkryty, eunuchowie aresztowali cesarzową wdowę Dou Miao (zm. 172 n.e.) i Chen Fana. Generał Zhang Huan (張奐) stanął po stronie eunuchów. Przy bramie pałacowej doszło do konfrontacji Zhan Huana i jego wojsk oraz Dou Wu i jego świty, podczas której każda ze stron krzycząc oskarżała drugą stronę o zdradę. Gdy świta Dou Wu zaczęła go stopniowo opuszczać, został on zmuszony do popełnienia samobójstwa.

    Rolnik – osoba pracująca na roli, uprawiająca swoją bądź cudzą ziemię rolną. Często specjalista w zakresie rolnictwa.Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

    Za panowania cesarza Linga (168-189 n.e.) pałacowi eunuchowie wznowili i rozszerzyli represje wobec konfucjanistów, podczas gdy sami zaczęli sprzedawać urzędy. Sprawy państwa zostały powierzone eunuchom Zhao Zhongowi (zm. 189 n.e.) i Zhang Rangowi (zm. 189 n.e.), podczas gdy cesarz Ling spędzał większość swojego czasu na zabawach z konkubinami i na paradach wojskowych.

    Chengdi (漢成帝, 51 – 7 p.n.e.), cesarz chiński z dynastii Han w okresie 33 – 7 p.n.e.. Syn cesarza Yuandi i cesarzowej Wang. W trakcie rządów pozostawał pod silnym wpływem matki co spowodowało wzmocnienie wpływów rodu Wang i osłabienie dynastii Han. Jego pierwszą żona była Xu, z rodu wywodzącego się od pierwszej żony cesarza Xuan Di, Xu Pingjun. Jednakże ze względu na brak dzieci, matka w trosce o ciągłość dynastii, zachęcała syna do posiadania konkubin. Około roku 19 p.n.e. Cheng Di odsunął Xu i faworyzował siostry Zhao – Zhao Feiyan i Zhao Hede. Mimo tych wszystkich zabiegów pozostał bezdzietny, i po niespodziewanej śmierci (jedna z teorii głosi ze po przedawkowaniu afrodyzjaków podanych przez Zhao Hede), tron objął jego bratanek, książę Liu Xin.Sfera niebieska (firmament, sklepienie niebieskie) – abstrakcyjna sfera o nieokreślonym promieniu otaczająca obserwatora znajdującego się na Ziemi, utożsamiana z widzianym przez niego niebem. Dawniej wierzono, że sfera niebieska jest rzeczywistą kopułą, dziś wiadomo, że jest to tylko złudzenie optyczne, a sformułowanie to jest używane jedynie w zwrotach językowych, jak np.:

    Upadek dynastii Han[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Upadek dynastii Han.
    Chiński mechanizm spustowy kuszy i osłona na kolbę (trzewik) z końca Okresu Walczących Królestw lub początków panowania dynastii Han; wykonane z brązu i inkrustowane srebrem.

    Represje wobec konfucjanistów zostały odwołane w 184 r. n.e. po wybuchu Powstania Żółtych Turbanów i Powstania Pięciu Miar Ryżu. Było to spowodowane tym, że dwór cesarski nie chciał dalej antagonizować znacznej części klasy wyższej, która w przeciwnym razie mogłaby przyłączyć się do powstania. Zwolennicy Żółtych Turbanów i Pięciu Miar Ryżu należeli do dwóch różnych sekt taoistycznych na czele których stali Zhang Jue (zm. 184 n.e.) i Zhang Lu (zm. 216 n.e.). Powstanie Zhang Lu, na terenach dzisiejszej północnej części prowincji Syczuan i południowej części prowincji Shaanxi, zostało stłumione dopiero w 215 r. n.e. Powstańcy Żółtych Turbanów, którzy wzniecili powstanie w ośmiu prowincjach cesarstwa, zostali pokonani w ciągu jednego roku, jednak w następnych dekadach wywoływali powstania o mniejszym zasięgu. Chociaż Żółte Turbany zostali pokonani, wielu generałów mianowanych podczas powstania, nie rozwiązało swoich wojsk, lecz użyło ich do przejęcia władzy z rąk upadającej dynastii cesarskiej.

    Komanderia (chiń.: 郡; pinyin: jùn) – historyczna jednostka administracyjna w Chinach. W czasach dynastii Zhou komanderie były jednostkami poniżej powiatów (xian, 縣). Podczas reform przeprowadzonych w państwie Qin przez Shang Yanga (IV w. p.n.e.) hierarchię odwrócono i będące odtąd jednostkami niższego szczebla powiaty łączono w komanderie. System ten wprowadził później w zjednoczonym państwie pierwszy cesarz, Qin Shi Huang, dzieląc Chiny na 36 komanderii (liczba ta wzrosła później na skutek ekspansji cesarstwa na południe). Na czele komanderii stało dwóch urzędników, wojskowy i cywilny, których praca była koordynowana przez podlegającego bezpośrednio dworowi cenzora.Konsens lub konsensus (od łac. consensus, zgoda) – w wąskim rozumieniu synonim pojęcia określającego zgodę powszechną między członkami danej społeczności. W rozumieniu szerszym jest to również teoria i praktyka osiągania takiej zgody, a więc proces dochodzenia do konsensusu w znaczeniu węższym.
    Animalistyczne duchy opiekuńcze dnia i nocy w tradycyjnych strojach chińskich, malowidło na płycie ceramicznej; wyobrażenie pół człowieka – pół zwierzęcia było popularne w sztuce i mitologii w okresie dynastii Han.

    Naczelny generał He Jin (zm. 189 n.e.), przyrodni brat cesarzowej He (zm. 189 n.e.), zawiązał spisek z Yuan Shao (zm. 202 n.e.) w celu obalenia pałacowych eunuchów, rozkazując kilku generałom marsz na obrzeża stolicy. Tam, w petycji do cesarzowej He, zażądali oni stracenia pałacowych eunuchów. Po okresie wahania, cesarzowa zgodziła się. Kiedy eunuchowie dowiedzieli się o tym, nakłonili jej brata He Miao do odwołania rozkazu. Eunuchowie zamordowali He Jina 22 września 189 r. n.e. Wtedy Yuan Shao zaczął oblężenie Północnego Pałacu w Luoyangu, a jego brat Yuan Shu (zm. 199 n.e.) Południowego Pałacu. 25 września oba pałace zostały zdobyte i zostało zabitych około dwóch tysięcy pałacowych eunuchów. Zhang Rang zdołał uciec z cesarzem Shao (189 n.e., zm. 190 n.e.) i jego bratem Liu Xie, przyszłym cesarzem Xian (189-220 n.e.). Ścigany przez braci Yuan, Zhang Rang popełnił samobójstwo skacząc do Żółtej Rzeki.

    Gęś domowa (Anser anser f. domestica) - ptak użytkowy będący formą udomowioną gęsi gęgawy (Anser anser). Domestykacja nastąpiła około 1000 p.n.e. w krajach śródziemnomorskich, gdzie zimowała. Rasy gęsi domowej: gęś biała włoska, gęś biała kołudzka, gęś czeska, gęś landejska (gęś landes), gęś sewastopolska i in.Ban Chao (ur. 32, zm. 102) – chiński generał z okresu Wschodniej Dynastii Han. Był synem Ban Biao oraz bratem Ban Gu. Dzięki protekcji brata, pełniącego funkcję nadwornego kronikarza, zdołał rozpocząć karierę w armii.

    Generał Dong Zhuo (zm. 192 n.e.) odnalazł młodego cesarza i jego brata, gdy błąkali się po okolicy. Eskortował ich bezpiecznie z powrotem do stolicy, został mianowany Ministrem Prac Publicznych, przejął kontrolę nad stolicą i zmusił do ucieczki Yuan Shao. Po tym jak Dong Zhuo zdetronizował cesarza Shao i umieścił na tronie jego brata Liu Xie jako cesarza Xian, Yuan Shao zmontował koalicję byłych urzędników i oficerów przeciwko Dong Zhuo, który w następstwie tego spalił Luoyang i przeniósł dwór do Chang’anu w maju 191 r. n.e. Dong Zhuo otruł również byłego cesarza Shao.

    Liu Xie, znany jako Han Xiandi, Xian Di (chiń. upr.: 汉献帝; chiń. trad.: 漢獻帝; pinyin: Hàn Xiàndì; Wade-Giles: Han Hsien-ti; ur. 21 kwietnia 181, zm. 234), panował między 189 a 220. Był ostatnim cesarzem Chin z dynastii Han. Został zmuszony siłą do abdykacji na rzecz syna generała Cao Cao, Cao Pi pozostając jedynie z tytułem księcia Shanyang.Pluton − pododdział w składzie 2-5 drużyn, działonów, sekcji lub załóg wozów bojowych. Występuje we wszystkich rodzajach wojsk. Wchodzi najczęściej w skład kompanii, baterii albo szwadronu. Niekiedy występuje samodzielnie na szczeblu batalionu (dywizjonu) lub pułku.

    W wyniku spisku zawiązanego przez Wang Yuna (zm. 192 n.e.), Dong Zhuo został zamordowany przez adoptowanego syna Lü Bu (zm. 198 n.e.). Cesarz Xian uciekł z Chang’anu w 195 r. n.e. do ruin Luoyangu. Cao Cao (155-220 n.e.) – wówczas gubernator prowincji Yan (obejmującej zachodnią część obecnego Szantungu i wschodnią część Henanu) – w 196 r. n.e. przekonał cesarza do przeniesienia stolicy do Xuchangu.

    Dynastia Song (chiń.: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch’ao) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.Xianyang (chin.: 咸阳; pinyin: Xiányáng) – miasto o statusie prefektury miejskiej w środkowych Chinach, w prowincji Shaanxi, 25 km na północny zachód od Xi’anu, nad rzeką Wei He. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 1 118 112. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 4 839 236 mieszkańców.

    Yuan Shao rywalizował z Cao Cao o kontrolę nad cesarzem. Po zwycięstwie Cao Cao w bitwie pod Guandu w 200 r. n.e., władza Yuan Shao uległa znacznemu zmniejszeniu. Po śmierci Yuan Shao, Cao Cao zabił syna Yuan Shao Yuan Tana (173-205 n.e.), który walczył przeciwko swoim braciom o rodzinne dziedzictwo. Jego bracia Yuan Shang i Yuan Xi zostali zabici w 207 r. n.e. przez Gongsun Kanga (zm. 221 n.e.), który wysłał ich głowy do Cao Cao.

    Liu Bian (także Hongnong Wang, chiń. 弘农王, albo Shaodi, chiń. 少帝) (ur. 173 albo 176 w Luoyangu - zm. 22 marca 190 w Luoyangu) - cesarz Chin z dynastii Han, panujący od 15 maja do 28 września 189 roku.Huai He (chin.: 淮河; pinyin: Huái Hé) – rzeka we wschodnich Chinach o długości 1094 km i powierzchni dorzecza 186 000 km², lewy dopływ Jangcy. Na całej swej długości płynie przez Nizinę Chińską. Duże wahania stanu wód, w okresie letnim zasilana opadami monsunowymi rozlewa się na szerokość ponad 20 km, prowadząc wtedy nawet do 20 tys. m³ wody/s. Rzeka płynie w obwałowaniach, w znacznej części powyżej poziomu otaczającej niziny, co powoduje katastrofalne powodzie (np. w 1938 roku – 600 tys. ofiar w ludziach). W latach pięćdziesiątych niebezpieczeństwo powodzi znacznie ograniczono, wykonując rozległe prace regulacyjne i budując liczne zbiorniki.

    Po przegranej Cao Cao w bitwie o Czerwone Klify w 208 r. n.e., Chiny zostały podzielone na trzy strefy wpływów: z Cao Cao na północy, Sun Quanem (182-252 n.e.) na południu i Liu Beiem (161-223 n.e.) na zachodzie. Cao Cao zmarł w marcu 220 r. n.e. W grudniu tego roku jego syn Cao Pi (187-226 n.e.) zmusił do abdykacji na swoją rzecz cesarza Xiana i jest znany pod imieniem pośmiertnym jako Wen, władca Wei. To wydarzenie oznaczało formalne zakończenie rządów dynastii Han i początek konfliktu między trzema państwami: Wei, Wu i Shu Han, znanego jako Epoka Trzech Królestw.

    Nanyang (chin.: 南阳; pinyin: Nányáng) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Henan. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 251 782. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 10 373 217 mieszkańców.System przyporowy – rodzaj konstrukcji, która rozwinęła się w gotyku i umożliwiła wykonywanie sklepień o dużych rozpiętościach i na znacznych wysokościach. Konstrukcja składa się z łęków i filarów przyporowych (wież sił). Ciężar sklepień rozłożony jest: na filary wewnętrzne za pośrednictwem służek i na zewnętrzne przypory w postaci filarów przyporowych lub skarp za pośrednictwem łęków umieszczonych nad dachami naw bocznych lub ukrytymi na poddaszu. Po zastosowaniu tego systemu konstrukcje budynków kościelnych można było budować znacznie wyższe i smuklejsze. Mury nawy głównej nie były tak mocno obciążone. Umieszczono w nich duże okna wypełnione witrażami. Konstrukcja sprawia wrażenie lżejszej, ażurowej.
    100 r. p.n.e.
    50 r. p.n.e.
    1 r. n.e.
    50 r. n.e.
    100 r. n.e.
    200 r. n.e.
    Mapy poglądowe Azji i wschodniej półkuli od 100 r. p. n.e. do 200 r. n.e.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




    Warto wiedzieć że... beta

    Stewa – część szkieletu statku, lub łodzi. Przedłużenie stępki w kierunku dziobu (stewa dziobowa, dziobnica) albo rufy (stewa rufowa, tylnica).
    Wang Mang chiń. 王莽, (ur. 45 p.n.e. – zm. 6 października 23 n.e.) – cesarz Chin, panujący w latach 9–23 n.e.
    Czerpadło pojemnikowe – czerpadło stosowane obecnie w pogłębiarkach. Ten rodzaj czerpadła był już znany ok. 1000 lat p.n.e.
    Obroża – zazwyczaj taśma albo łańcuszek zapinany na szyi zwierzęcia, najczęściej psa, rzadziej kota, fretki i innych. Istnieje wiele rodzajów obroży, np. obroża łańcuszkowa, obroża taśmowa, obroża skórzana, obroża uzdowa, kolczatka, itd.
    Kasztan (Castanea Mill. ) – rodzaj roślin z rodziny bukowatych (Fagaceae Dumort.). W Europie (w tym także w Polsce jako roślina sadzona) występuje tylko kasztan jadalny (Castanea sativa), będący zarazem gatunkiem typowym rodzaju. Na całym świecie wyróżnianych jest 10–12 gatunków kasztanów rosnących w Azji wschodniej i Ameryce Północnej.
    Kusza – broń miotająca neurobalistyczna (wykorzystująca energię sprężystości) podobna do łuku. Zasadnicza różnica w użyciu polega na możliwości wstrzymania się ze strzałem przez dowolnie długi czas po naciągnięciu cięciwy. Cięciwę naciąga się ręcznie, korbą lub lewarem, a dopiero potem strzela, naciskając spust.
    Dong Zhongshu (ur. ok. 179 p.n.e., zm. 104 p.n.e.) – uczony z czasów dynastii Han, tradycyjnie uważany za promotora konfucjanizmu jako oficjalnej ideologii państwowej w Chinach.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.229 sek.