• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Dworzec kolejowy



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Washington Union Station – stacja i reprezentacyjny dworzec kolejowy w Waszyngtonie, oddane do użytku w 1907 roku. Jej właścicielem jest Amtrak. Obsługiwane są również linie Maryland Rail Commuter (MARC) i VRE oraz miejska komunikacja Metrorail. Union Station jest końcowym dworcem linii Northeast Corridor.Köln Hauptbahnhof (Köln Hbf) – główny dworzec kolejowy w Kolonii, w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia, w Niemczech. Położony tuż przy kolońskiej katedrze. Z 280 000 pasażerami i ponad 1200 pociągami dziennie należy obok Berlina, Hamburga, Frankfurtu nad Menem i Monachium do największych i najważniejszych dworców kolejowych w Niemczech.
    Dworzec Łódź Fabryczna wybudowany w latach 2011–2016
    Dworzec Wrocław Główny, budynek z 1857 r. w „stylu Tudor” (W. Grapow)
    Hall recepcyjny dworca Bremen Hauptbahnhof: usługi, system informacji, polichromia z symbolami miasta
    Przestrzeń cyrkulacji pieszej z przodu hali peronowej jako hall recepcyjny dworca: Glasgow Central

    Dworzec kolejowyobiekt budowlany lub zespół obiektów budowlanych, w którym znajdują się pomieszczenia przeznaczone do obsługi podróżnych korzystających z transportu kolejowego, położony przy linii kolejowej.

    Gdańsk Główny – największa pasażerska stacja kolejowa w Gdańsku, położona na trasie Tczew – Gdynia. Mieści się w zabytkowym budynku przy ulicy Podwale Grodzkie, w Śródmieściu Gdańska. Obsługuje połączenia zarówno międzymiastowe jak i międzynarodowe. Ze stacji Gdańsk Główny odprawianych jest najwięcej pociągów trójmiejskiej SKM. Na stacji zatrzymują się pociągi pasażerskie wszystkich kategorii. Według kategoryzacji PKP stacja Gdańsk Główny ma najwyższą kategorię A.Leipzig Hauptbahnhof (w skrócie – Leipzig Hbf, pl. Lipsk Główny) – główny dworzec kolejowy w Lipsku, w kraju związkowym Saksonia, w Niemczech.

    Dworce różnicowane są ze względu na rodzaj obsługiwanego ruchu pasażerskiego (dworce dla ruchu dalekobieżnego, dworce dla ruchu podmiejskiego itp.).

    Przy budynkach dworcowych znajdują się perony, często przekryte wiatami albo halą peronową. Perony mogą być połączone kładkami lub tunelami z głównym holem dworca.

    W dużych miastach w skład infrastruktury dworcowej wchodzi również program usługowy, zwykle w skali uzależnionej od wielkości ruchu pasażerów. Składają się na niego sklepy, gastronomia, kafejki internetowe itp. Z kolejowej infrastruktury tradycyjnie korzystała także zlokalizowana przy dworcu poczta, którą obsługiwały wagony pocztowe – funkcja ta obecnie zanikła.

    Milano Centrale (włoski: Stazione di Milano Centrale) – największy dworzec kolejowy Mediolanu, i jeden z największych w Europie. Obsługuje około 330 tys. pasażerów dziennie.Katowice – dworzec kolejowy oraz największa i najważniejsza stacja kolejowa Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego mieszcząca się przy placu Wilhelma Szewczyka w ścisłym śródmieściu Katowic.

    Dworce kolejowe powstawały od początków kolei. Najstarszy dworzec kolejowy na dzisiejszych ziemiach polskich (Dworzec Kolei Górnośląskiej, Oberschlesischer Bahnhof z 1842, obecnie budynek przychodni kolejowej) znajduje się we Wrocławiu. Niektóre dworce są przykładami ciekawej architektury użytkowej.

    Rozwiązania funkcjonalne[ | edytuj kod]

    Nieodłączny element dworca – zegar: Stuttgart Hauptbahnhof, zegar nad wejściem północnym
    Zegar w przestrzeni recepcyjnej: dworzec Paris-Lyon, hala peronowa
    Sufit hallu recepcyjnego dworca Groningen
    Dworzec jako centrum handlowe: Leipzig Hauptbahnhof po wbudowaniu galerii pod „peronem poprzecznym”
    Budynek dworca jako wielofunkcyjny zespół o indywidualnej architekturze: hall recepcyjny dworca JR Kyōto
    Dworzec jako zespół usługowy: Shinjuku w Tokio – oba gmachy domów towarowych w głębi kryją dworce czołowe kolei prywatnych Odakyū i Keiō
    Wien Südbahnhof: lew Św. Marka ze zbombardowanego gmachu starego dworca
    Dworzec jako łącznik struktury miasta: Hannover Hauptbahnhof – pasaż usługowy pod dworcem
    Dworzec jako łącznik struktury miasta: Potsdam Hauptbahnhof – kładka ponad peronami

    Rola funkcjonalna dworców i układ poszczególnych elementów funkcji dworca jest produktem ponad 150-letniej ewolucji oraz specyfiki poszczególnych kolei.

    Chhatrapati Shivaji Terminus (marathi: छत्रपती शिवाजी टर्मिनस)(do 1996 Victoria Terminus) - dworzec kolejowy w Mumbaju w Indiach. W 2004 wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.Pennsylvania Station (Penn Station) - główna stacja węzłowa Nowego Jorku, obsługująca zarówno podróżujących metrem nowojorskim jak i koleją naziemną pomiędzy New Jersey (Newark) a centrum Nowego Jorku. Stacja mieści się pod ziemią (pod Pennsylvania Plaza), w środkowej części Manhattanu. Jej właścicielem są koleje Amtrak. Penn Station obsługuje największą liczbę pasażerów w USA (w 2006 r było to 7,546,208 osób).

    Segregacja ruchu wychodzącego i przychodzącego[ | edytuj kod]

    Mniej więcej do lat 80. XIX wieku, czyli do wielkiego wzrostu przewozów kolejowych, utrzymał się podział na część przeznaczoną dla odjeżdżających i część przeznaczoną dla przyjeżdżających. Podział ten można było najlepiej realizować na dworcach czołowych, mających stronę odjazdów i przeciwległą stronę przyjazdów (ich położenie wynikało z obowiązującego kierunku ruchu na linii kolejowej). Towarzyszyły im dwa odpowiednio zaprojektowane budynki recepcyjne. Na tym etapie rozwoju dworce czołowe miały tylko po jednym peronie po bokach hali, między nimi zaś grupę torów odstawczych lub manewrowych. Podział, o którym mowa, był niekiedy podkreślony wyciągnięciem torów poza strefę peronów (hali peronowej), w kierunku miasta, i zakończeniem ich obrotnicą lub zespołem obrotnic. Uniemożliwiało to jakąkolwiek komunikację pomiędzy obiema stronami dworca.

    Lausanne - stacja kolejowa w Lozannie, w kantonie Vaud, w Szwajcarii. Jest największym dworcem kolejowym w kantonie i obsługuje około 650 pociągów dziennie. Została otwarta w 1856.Tor – dwie szyny podtrzymujące i prowadzące koła pojazdów szynowych, ułożone na podkładach lub wlane w specjalną płytę betonową służą jako droga kolejowa, tramwajowa lub metro, w określonej odległości od siebie. Ułożony jest na podtorzu.

    Na dużych dworcach przelotowych budowano niekiedy dwa tunele prowadzące do peronów, z których jeden, dla odjeżdżających, musiał wychodzić od hallu kasowego.

    Podział na część dla przyjeżdżających i część dla odjeżdżających stopniowo się zacierał, również na dworcach czołowych. Stał się on niemożliwy do utrzymania przy zwiększeniu liczby peronów. W układzie dworca czołowego procesowi temu towarzyszyło wykształcenie się przestrzeni cyrkulacji pieszej, poprzecznej do krańców torów (tzw. „peron poprzeczny”). Jednocześnie główną część budynku recepcyjnego, z halą kasową (hallem recepcyjnym), zaczęto lokalizować od czoła dworca.

    Wielka Brytania, Zjednoczone Królestwo (ang. United Kingdom), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią, Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.Manchester Piccadilly – największa stacja kolejowa w Manchesterze, w Anglii. Posiada 7 peronów i obsługuje rocznie 16,250 mln pasażerów.
  • Hamburg, Berliner Bahnhof (1857): podział na stronę odjazdów i przyjazdów, tory wyciągnięte przed halę

  • Wien Südbahnhof (1874): forma przejściowa z kasami i hallem recepcyjnym od czoła, ale nadal z podziałem na stronę odjazdów i przyjazdów

  • München Hauptbahnhof po rozbudowie w latach 80. XIX w.: przy 16 torach segregacja nie była już możliwa

    Dworzec Fiński (ros. Финляндский вокзал, Finlandskij wokzał) – jeden z największych dworców kolejowych w Petersburgu, w Rosji. Obsługuje połączenia w kierunku Finlandii.Częstochowa, Częstochowa Osobowa – największa stacja kolejowa Częstochowy, znajduje się w śródmieściu. Jest jednym z najnowocześniejszych dworców kolejowych w Polsce. W klasyfikacji PKP należy do dworców kategorii A, czyli obsługujących ponad 2 miliony pasażerów rocznie.
  • Pozostałością po segregacji ruchu jest, używany na bardziej obciążonych dworcach (zwłaszcza czołowych), układ z „peronami dwukrawędziowymi”, w którym jedna strona służy do wysiadania z pociągu, a druga do wsiadania.

    Obsługa bagażowo-pocztowa[ | edytuj kod]

    Jedną z istotnych funkcji na dworcu była obsługa bagażowa. W XIX wieku pasażerowie mieli prawo większe pakunki „nadać na bagaż”. Służyły temu okienka (tzw. lady) bagażowe, od końca wieku powiązane z peronami osobnym systemem dojazdów dla wózków bagażowych, mających na największych dworcach postać osobnych tuneli i wind na perony bagażowe. Dojazdy te służyły także poczcie, która używała zarówno specjalnych pociągów pocztowych, jak i wagonów pocztowych znajdujących się w składach wielu pociągów. Funkcje te stopniowo zanikły; najpierw zrezygnowano z obsługi bagażowej, a później pocztowej. Obecnie do transportu bagażu ręcznego służyć mogą wózki bagażowe obsługiwane przez samego pasażera, dostępne na peronach i placu przeddworcowym przy wejściu do budynku recepcyjnego. Do dyspozycji pasażerów są także windy i minitransportery bagażowe montowane z boku schodów stałych.

    Frankfurt (Main) Hauptbahnhof – największy dworzec kolejowy we Frankfurcie nad Menem, w kraju związkowym Hesja i jeden z największych w Europie, obok Dworca Głównego w Lipsku, Berlinie i Zurychu. Obsługuje dziennie około 350 tys. pasażerów, stanowiąc obok Dworca Głównego w Monachium najbardziej uczęszczany dworzec osobowy w Niemczech.Białystok – główna stacja kolejowa posiadająca dworzec kolejowy w Białymstoku. Według kategoryzacji PKP dworzec ma kategorię B.

    Namiastką dawnego systemu obsługi bagażowej są punkty odprawy bagażu dla pasażerów udających się w podróż samolotem, umieszczone na wybranych dworcach kolejowych, z których odchodzą pociągi na lotnisko.

    Nieodłączną częścią programu dworca była kiedyś przechowalnia bagażu (na najmniejszych stacjach przechowywano go w kasie bagażowej lub u zawiadowcy). Obecnie jej funkcję spełniają skrytki bagażowe – niekiedy w liczbie sięgającej kilku setek. W poszukiwaniu lepszego wykorzystania powierzchni jest obecnie możliwa automatyzacja przechowalni, wykorzystująca do magazynowania przestrzeń piwnic dworca i komunikująca się z poziomem recepcyjnym tylko kilkoma kolumnami składania i odbioru bagażu (np. na dworcu Köln Hauptbahnhof). Obawa przed terroryzmem skłania niektóre zarządy kolejowe do zupełnej likwidacji funkcji przechowywania bagażu (np. Wielka Brytania, Francja) – pozostaje ona tylko na największych dworcach, gdzie towarzyszą jej urządzenia do skanowania zawartości bagażu i związana z nimi obsługa.

    Dworzec – miejsce przeznaczone do odprawy pasażerów, w którym znajdują się w szczególności: przystanki komunikacyjne, punkt sprzedaży biletów oraz punkt informacji dla podróżnych.Palermo Centrale (włoski: Stazione di Palermo Centrale) – największa stacja kolejowa w Palermo, na Sycylii, we Włoszech. Stacja posiada 5 peronów.

    Dojścia na perony[ | edytuj kod]

    Dojścia na perony ewoluowały wraz ze wzrostem ruchu pociągów. Pierwotnie często nie budowano peronów, zaś wsiadanie do pociągów odbywało się z poziomu utwardzonego torowiska, na które można było wejść dopiero po zezwoleniu przez obsługę dworca (system ten do dzisiaj zachował się na wielu prowincjonalnych dworcach dawnej Monarchii Austro-Węgierskiej). Jeśli były perony, to dojścia do nich były najczęściej chodnikami w poziomie torów. Pojawienie się tuneli lub kładek dla pieszych (te ostatnie są szczególnie popularne w Brytanii, dzięki mniejszej skrajni pociągów) przypada również na przełom XIX i XX w.

    Sydney Central (ang: Sydney Central Railway Station) – największa stacja kolejowa w Sydney, w stanie Nowa Południowa Walia, w Australii. Obsługuje prawie wszystkie linie na sieci CityRail i jest głównym końcem dla międzymiastowych i międzystanowych usług kolejowych, jest siedzibą Rail Corporation New South Wales. Znajduje się obok Railway Square i oficjalnie znajduje się w Haymarket, i jest najbliższą stacją dla University of Technology Sydney na Broadwayu.Dworzec Hiroshima (jap: 広島駅) – stacja kolejowa w Hiroszimie, w prefekturze Hiroszima, w Japonii. Jest stacją JR West i znajduje się w Minami. Dworzec Hiroshima jest terminalem dla kilku linii, a wszystkie pociągi Sanyō Shinkansen zatrzymują się tu.

    Większość zarządów kolejowych stosowała zasadę wygrodzenia przestrzeni peronów od ogólnodostępnej przestrzeni dworca – wówczas wejście mogło odbywać się wyłącznie po wykupieniu biletu na przejazd lub biletu peronowego. System ten z czasem zarzucono, ale gdzieniegdzie obowiązuje w niektórych godzinach (np. na niektórych dużych dworcach brytyjskich), albo został wzmocniony poprzez instalację automatycznych rogatek (zwłaszcza na kolejach miejskich, także powszechnie na większości dworców japońskich).

    Karlsruhe Hauptbahnhof – główny dworzec kolejowy badeńskiego miasta Karlsruhe, położony na południe od śródmieścia.Chicago Union Station – dworzec kolejowy w Chicago, w stanie Illinois, w Stanach Zjednoczonych, duży węzeł przesiadkowy w komunikacji dalekobieżnej, regionalnej i podmiejskiej. Jest obsługiwany przez dwóch przewoźników: Amtrak i Metrę. Z pociągów Amtraku korzysta na stacji ok. 3,288 mln pasażerów rocznie (2010), co stanowi ponad 50% wszystkich podróżnych wsiadających i wysiadających ze składów tego przewoźnika w całym stanie. Metra obsługuje na stacji ok. 28 mln podróżnych rocznie. Obaj przewoźnicy realizują na stacji ok. 300 kursów dziennie, z czego ok. 240 przypada na Metrę, choć są to przewozy na znacznie mniejsze odległości niż w przypadku długodystansowych pociągów Amtraku.
  • Wczesna kładka nad peronami na dworcu brytyjskim: Newcastle; balustrady w formie kratownic Towna

  • Linz Hauptbahnhof: urządzenie galerii usługowej w podziemiu pozwoliło urządzić bardziej naturalne wejście do tunelu pod peronami

  • Rogatki na wejściu na perony na małej stacji kolei JR

    London Bridge Station – stacja kolejowa w Londynie, w Southwark, na południowy wschód od London Bridge, około 2,6 km na wschód od Charing Cross. Posiada 15 peronów i obsłużyła w roku 2005 około 80,773 mln pasażerów.Dworzec kolejowy Lille Europe, jest dworcem przeznaczonym dla pociągów TGV, zbudowanym w centrum aglomeracji Lille, na linii LGV Nord. Jest on jest położony około 400 m na północ od głównej stacji kolejowej miasta – Lille-Flandres, z którą łączy go linia metra. Z dworca korzysta średnio 19000 podróżnych dziennie, co daje w rezultacie ok. 7 mln pasażerów rocznie.
  • Hol recepcyjny[ | edytuj kod]

    Hall recepcyjny jest największym pomieszczeniem klasycznego budynku dworca, dostępnym bezpośrednio od wejścia głównego. Do hallu przylegać muszą kasy biletowe, punkty informacji, trafika-księgarnia; prowadzą od niego wyjścia na perony. Na poczesnym miejscu w hallu tradycyjnie znajduje się zegar oraz – ostatnio – wyświetlacz informujący o aktualnym ruchu pociągów. Rozkład jazdy pociągów z danej stacji montuje się w eksponowanym miejscu albo też ustawia z boku – zależnie od przyjętych lokalnie zwyczajów (zapewniający informację dynamiczną wyświetlacz wyparł stopniowo tradycyjny „statyczny” rozkład w konkurencji o eksponowane miejsce).

    Nürnberg Hauptbahnhof (Nürnberg Hbf) – główna stacja kolejowa w Norymberdze, największa w Bawarii Północnej, położona na południowo-wschodnim krańcu starego miasta. Codziennie na stacji zatrzymuje się około 250 pociągów i korzysta z niej około 130 tys. pasażerów. W pobliżu dworca głównego znajduje się m.in. Muzeum Komunikacyjne i Teatr Operowy.Dworzec Południowy w Brukseli (fr. Bruxelles-Midi, hol. Brussel-Zuid) – największy dworzec kolejowy w Brukseli i zarazem w Belgii. Połączenia krajowe ze wszystkimi większymi miastami Belgii. Główny dworzec Belgii dla komunikacji międzynarodowej, połączenia m.in. z

    Hall recepcyjny stanowi też najbardziej reprezentacyjną część dworca. Można więc oczekiwać, że będzie wykonany z najlepszych materiałów, a jego wystrój zawierał wiele elementów wykraczających poza cele ściśle utylitarne.

    Niekiedy rolę hallu recepcyjnego pełni także (lub wyłącznie) część hali peronowej. Dzieje się to zwłaszcza na dworcach czołowych, gdzie stanowić go może „peron poprzeczny”, będący niekiedy osobnym elementem struktury budowli.

    Kasy biletowe[ | edytuj kod]

    Kasy biletowe tradycyjnie budowano w postaci okienek lub zespołu okienek, wyposażonych w układy balustrad dla kanalizacji ruchu podróżnych. Na dworcach brytyjskich przed upaństwowieniem kolei, poszczególne zarządy kolejowe obsługujące dany dworzec prowadziły swoje kasy biletowe. Od końca lat 80. XX w. powszechnie stosowane są osobne pomieszczenia przylegające do głównego hallu recepcyjnego (tzw. „Travel Centre” albo „Reisezentrum”), rozwiązane na wzór biura podróży. Często stosuje się oprócz nich także kasy tradycyjne.

    Deutsche Bahn AG (DB) – grupa niemieckich przedsiębiorstw kolejowych i logistycznych, nazywana też koncernem Deutsche Bahn AG.Obiekt budowlany – stała lub tymczasowa konstrukcja. Obiekty budowlane stanowią całość pod względem techniczno-użytkowym. Wysposażone są w instalacje i inne urządzenia niezbędne do spełniania funkcji, dla której zostały zbudowane oraz charakteryzuje je ściśle określony cykl życia obiektu budowlanego. Cykl życia obiektu budowlanego (ang. Infrastructure Lifecycle Management lub ILM) składa się z następujących faz: faza planowania, faza budowy obiektu, faza eksploatacji oraz prowadzenia i nadzorowania bieżącej obsługi budynku, faza przebudowy, wyburzenia bądź zmiany sposobu zagospodarowania. Na każdym z tych etapów może nastąpić też zmiana właściciela (transakcja kupna i sprzedaży nieruchomości).

    Coraz większą rolę pełnią automaty biletowe, które w obecnej formie służyć mogą do zakupu większości typów biletu na większość relacji. Rośnie również liczba osób, które dokonują zakupu biletu przez internet. Efektem jest zmniejszenie się liczby osób wymagających obsługi przez kasy biletowe – tendencja, którą wiele zarządów kolejowych podtrzymuje poprzez system ulg i ofert specjalnych.

    Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej. Austro-Węgry były wielonarodową monarchią konstytucyjną i jednym z największych mocarstw w tamtym czasie. Państwo istniało 51 lat, od 1867 aż do rozpadu w 1918 roku i zakończenia I wojny światowej.Metro (fr. métro) – miejski system elektrycznego transportu pasażerskiego o dużej przepustowości i wysokiej częstotliwości kursów, który jest całkowicie niezależny od innych środków transportu oraz bezkolizyjny, ponieważ jeździ na oddzielnych torach i posiada specjalną sygnalizację.
  • Tradycyjne okienka kasowe na dworcu Budapest Keleti

  • Wnętrze dworca w Bielsku-Białej

  • „Travel Centre” na dworcu Shin-Ōsaka

  • Informacja dworcowa[ | edytuj kod]

    Punkty informacji na dworcu można podzielić na związane z ruchem pociągów oraz na związane z miastem (np. informacja turystyczna). Zarządy kolejowe stosują zwykle zasadę, że informatorem może być kasjer biletowy – pasażer ma prawo oczekiwać wydruku z różnymi wersjami możliwej podróży. Inicjatywą kolei Deutsche Bahn było ustawienie kiosków informacji kolejowej w kluczowym miejscu hallu recepcyjnego większości dużych dworców. Pełnią one rolę nie tylko informatora, ale również dyskretnego dozoru we wnętrzu dworca. Dopełnieniem systemu informacji żywej jest zestaw broszur zawierających rozkłady jazdy na najważniejszych liniach oraz reklamy aktualnych ofert kolei, dostępny przy kasach biletowych i w kiosku informacji.

    Balustrada – ażurowe lub pełne zabezpieczenie (ogrodzenie) schodów, tarasów, balkonów, dachów, wiaduktów, mostów itp., montowane zazwyczaj na krawędzi zabezpieczanego elementu i pełniące jednocześnie funkcję ozdobną. Balustrada może być również ażurową przegrodą pomiędzy pomieszczeniami (np. w kościołach oddziela prezbiterium od nawy).Birmingham New Street – największa stacja kolejowa w Birmingham, w Anglii. Położona jest w centrum miasta. Ma 6 peronów i obsługuje rocznie 14,221 mln pasażerów.

    Informacja miejska kanalizuje ruch turystyczny, zapewnia plany miasta, rezerwuje miejsca hotelowe itp.

    Pomieszczenia w budynku recepcyjnym[ | edytuj kod]

    Poczekalnia na dworcu Union w Chicago, 1943 r.

    Podstawowym elementem programu dworca były – obok hallu recepcyjnego – poczekalnie, bufet-restauracja i biuro zawiadowcy. Na większych dworcach były oddzielne poczekalnie dla różnych klas. Na dworcach w miastach rezydencjonalnych budowano często osobne pawilony przeznaczone dla obsługi rodziny panującej.

    Tramwaj (z ang. tramway – linia tramwajowa, tram – tramwaj) – pasażerski lub towarowy pojazd szynowy zaprojektowany do eksploatacji na linii tramwajowej.Gare de Lyon-Part-Dieu – główna stacja kolejowa w aglomeracji Lyonu. Jest stacją końcową linii wysokich prędkości LGV Sud-Est z Paryża.

    Liczba i wielkość poczekalni zależała nie tylko od wielkości ruchu, ale także od charakteru dworca i specyfiki ruchu pociągów. Na dworcach służących głównie ruchowi podmiejskiemu były one małe albo nie było ich wcale, podobnie jak w krajach, gdzie pociągi jeździły często (np. w Brytanii). Tendencją ostatnich dekad, widoczną w miarę wzrostu liczby pociągów, jest likwidacja poczekalni, ich funkcje przejmują lokale gastronomiczne i sklepy.

    Waterloo Station – międzynarodowy dworzec kolejowy, jeden z największych w Londynie. Podzielony jest na część krajową i międzynarodową. Do 13 listopada 2007 z części międzynarodowej korzystały pociągi Eurostar zapewniające bezpośrednie połączenie z Paryżem i Brukselą. Obecnie ten fragment dworca jest nieużywany. Stacja posiada 19 peronów i obsłużyła w roku 2005 prawie 68,5 mln pasażerów.W architekturze łuk triumfalny – budowla w kształcie monumentalnej, wolno stojącej bramy stawiana dla upamiętnienia ważnej osoby lub uczczenia ważnego wydarzenia, zwykle zwycięstwa militarnego. Przejście pod łukiem triumfalnym autora lub autorów zwycięstwa było punktem kulminacyjnym pochodu triumfalnego. Pierwsze łuki triumfalne powstawały w starożytnym Rzymie (prekursorem były ozdobne bramy budowane przez Etrusków), później ten typ budowli był wznoszony w innych krajach i epokach historycznych.

    Bufet dworcowy stał się specyficzną instytucją zwłaszcza tam, gdzie służył pasażerom pociągów podczas krótkiego postoju. Sądzi się, że właśnie na dworcach ukształtowała się długa lada, dzięki której teoretycznie można było szybko obsłużyć jednocześnie wielu klientów. Oprócz barów na wielu dworcach istniały też klasyczne restauracje, niekiedy o bardzo reprezentacyjnych wnętrzach; jedna z bardziej znanych, Le Train Bleu, przetrwała do dzisiaj na Dworcu Lyońskim w Paryżu. Popularne „fast foody” pojawiają się coraz liczniej również w obrębie dworców, wypierając często tradycyjne bary i restauracje; w krajach postkomunistycznych stanowią one zresztą i tak pewien postęp w stosunku do dworcowej gastronomii minionego okresu. Na największych dworcach zespoły gastronomiczne grupują się zwykle, wzorem lotnisk i galerii handlowych, w tzw. „food courts”; wykroczyły już one poza sam budynek recepcyjny w przestrzeń dojść do peronów – podobnie jak inne lokale handlowe. Rola dworcowej gastronomii rośnie wraz z rosnącym trendem do ograniczania oferty gastronomicznej w pociągach dalekobieżnych. W Japonii, gdzie bufetów wagonowych nie ma już wcale, duże znaczenie mają pakowane zestawy obiadowe (tzw. „eki-ben”), dostępne w rozlicznych wersjach w sklepach i kioskach dworcowych.

    Wrocław Główny – dworzec kolejowy i największa z osobowych stacji kolejowych we Wrocławiu. Jeden z nielicznych w Polsce, który ma halę peronową. Położony na liniach kolejowych prowadzących z południowego wschodu (Opole oraz Lubliniec) i południa (Świdnica oraz Kłodzko) na zachód (Jelenia Góra oraz Legnica), północ (Poznań) i północny zachód (Głogów), a przez stację Wrocław Nadodrze – na północny wschód (Oleśnica).Peron jest to element przystanku, dworca kolejowego lub autobusowego służący do bezpiecznego wsiadania i wysiadania podróżnych oraz ładowania bagażu.

    Do standardowego programu dworca należy też duża trafika, często powiązana z księgarnią. W wielu krajach tradycja księgarń dworcowych jest bardzo długa: np. w Brytanii powszechne były księgarnie firmy W. H. Smith, we Francji – Hachette. Niekiedy niektóre elementy programu usługowego są charakterystyczne dla poszczególnych obiektów; jest nim na przykład kino na dworcu Wrocław Główny.

    Gare de l’Est (Dworzec Wschodni), także Paris-Est – stacja jednego z sześciu głównych dworców czołowych Paryża. Korzysta z niego ok. 34 mln pasażerów rocznie. Zintegrowany węzeł przesiadkowy – według polskiej ustawy o transporcie zbiorowym, miejsce umożliwiające dogodną zmianę środka transportu wyposażone w niezbędną dla obsługi podróżnych infrastrukturę, w szczególności: miejsca postojowe, przystanki komunikacyjne, punkty sprzedaży biletów, systemy informacyjne umożliwiające zapoznanie się zwłaszcza z rozkładem jazdy, linią komunikacyjną lub siecią komunikacyjną.

    Stosunkowo nowym elementem programu dworca są wydzielone pomieszczenia dla pasażerów „pierwszej” klasy, obejmujące salonowe poczekalnie, bufety, miejsca do pracy z dostępem do internetu, a nawet sale konferencyjne.

    Jedną z najstarszych funkcji lokowanych przy dworcu były hotele. Brytyjskie zarządy kolejowe wykształciły nawet model własnego hotelu, który często tworzył charakterystyczną fasadę dworca – zamiast okazałego budynku recepcyjnego (znany przykład to dworzec London St Pancras).

    Centrum usługowe[ | edytuj kod]

    Głównym trendem ewolucji dworców było zwiększanie się wynajmowanych powierzchni usługowych. Obecnie na dworcach niemieckich na każde 1000 odwiedzających dziennie przypada mniej więcej 50 m² lokali wynajmowanych, zdarzają się jednak większe koncentracje usług dworcowych. W efekcie ich funkcja wykroczyła poza czystą obsługę podróżnych, a dworzec stał się jednym z miejskich centrów handlowych.

    Łódź Fabryczna – dworzec kolejowy i stacja czołowa w Łodzi na linii do Koluszek, powstała z inicjatywy przemysłowca Karola Scheiblera w 1866 r. Według klasyfikacji PKP, przed zamknięciem ze względu na przebudowę, miał kategorię B. Znajduje się w centrum Łodzi.Liverpool Street Station – jedna z głównych stacji kolejowych Londynu, a także stacja metra w dzielnicy City of London. Stacja ma połączenia ze wschodnią Anglią m.in. z Cambridge, Norwich, Ipswich, Colchester. Posiada 18 peronów i obsłużyła w 2005 ponad 38,95 mln pasażerów.

    Tendencja do łączenia dworców kolejowych z wielkopowierzchniowym handlem datuje się przynajmniej na okres międzywojenny. Prawdopodobnie zapoczątkowały ją własne domy towarowe japońskich kolei prywatnych, budowane w Osace. Ich zadaniem było stworzenie synergicznego układu zwiększającego klientelę kolei i sklepów. Stopniowo program funkcjonalny bezpośrednich okolic dworca wzbogacił się o biurowce. Lokuje się je chętnie zwłaszcza po „zewnętrznej” stronie torów.

    Dworzec Jokohama (jap. 横浜駅, Yokohama-eki) - główna stacja węzłowa znajdująca się w dzielnicy Nishi, w Jokohamie. Jest najbardziej obleganą stacją kolejową w prefekturze Kanagawa i 5. najruchliwszą w Japonii w roku 2004, obsługując 2,05 mln pasażerów dziennie. Pierwsza stacja kolejowa została zbudowana w 1872, natomiast obecny dworzec pochodzi z 1928.Hala peronowa – budowla lub obszerne wnętrze mieszczące perony i tory. Stanowi ona element dworca lub przystanku kolejowego. Rzadziej spotyka się halę peronową na dworcu autobusowym.

    W poszukiwaniu miejsca pod wielofunkcyjne zespoły usługowe zwrócono się także w kierunku przestrzeni nad dworcem, a zwłaszcza nad kompleksem peronów. Wykorzystanie tzw. „air rights” w wielu wypadkach doprowadziło do likwidacji hal peronowych i całkowitej nadbudowy dworców, włącznie z zatratą charakterystycznych cech ich architektury. W Polsce przykładem tych tendencji może być dworzec Warszawa Wileńska. Rozwiązania eliminujące formę architektoniczną dworca z pejzażu semiotycznego miasta są obecnie poddawane krytyce; najnowsze rozwiązania próbują pogodzić ekonomikę intensywnego wykorzystania przestrzeni wokółdworcowej z wymogiem dworca jako elementu łatwego do identyfikacji.

    National Rail – sieć pasażerskich połączeń kolejowych, obejmująca zdecydowaną większość tego rodzaju przewozów realizowanych na obszarze Anglii, Walii i Szkocji. Połączenia te są obsługiwane przez ok. 20 prywatnych przewoźników.Zürich Hauptbahnhof - główna stacja kolejowa w Zurychu i największa w Szwajcarii. Położona jest w ścisłym centrum miasta. Dworzec ten jest jednym z najruchliwszych stacji kolejowych na świecie, obsługuje około 2915 pociągów i 340 000 pasażerów [1] dziennie.

    Węzeł przesiadkowy[ | edytuj kod]

    Dla większości podróżnych dworzec jest elementem węzła przesiadkowego między pociągiem i  innym środkiem transportu. Duży dworzec z natury rzeczy staje się więc punktem integracji sieci transportu miejskiego i regionalnego, odgrywającym również rolę w obrębie systemu komunikacji miejskiej. W miastach, gdzie powstały koleje podziemne, dworzec jest zazwyczaj miejscem lokalizacji dużej stacji metra lub tramwaju podziemnego, a niekiedy stanowi nawet węzeł kilku stacji podziemnych. Stworzenie węzła intermodalnego na dworcu jest wystarczającym uzasadnieniem nawet dla niewielkiego wydłużenia tras niektórych linii transportu miejskiego. Przy planowaniu dworca obowiązuje podobna zasada, co przy planowaniu węzłów przesiadkowych: poszukiwanie najłatwiejszych do pokonania i możliwie najkrótszych dróg przejścia pomiędzy peronami kolei i przystankami oraz między samymi przystankami.

    Lublin (czasem jako Lublin Główny) – najważniejsza stacja kolejowa na terenie Lublina. Stacja węzłowa w Lublinie, znajdująca się przy placu Dworcowym, jest dworcem o największej liczbie odprawionych pasażerów we wschodniej Polsce. Zabytkowy dworzec, przez wielu uważany za ścisłą czołówkę Polski jeśli chodzi o wygląd zewnętrzny, wybudowany został w roku 1877. Do dzisiejszego stanu doprowadził go 10-letni remont.Glasgow Central Station (szk.-gael. Stèisean Meadhan Ghlaschu) jest większym z dwóch obecnych terminali na magistrali kolejowej w Glasgow, największym mieście Szkocji. Stację otworzyła firma Caledonian Railway 31 lipca 1879 r., a dziś zarządza nią Network Rail. Jest ona północnym zakończeniem West Coast Main Line.

    Dworzec kolejowy jest też najbardziej celowym miejscem lokalizacji dworca autobusów regionalnych, chyba że jest położony wyjątkowo niekorzystnie w strukturze miasta. W zakresie obsługi kolejowej dworzec pociągów dalekobieżnych powinien być również węzłem pociągów regionalnych i aglomeracyjnych. Wymaga tego zasada integracji systemu transportu publicznego.

    Dworzec Nagoja (jap. 名古屋駅 Nagoya-eki) – główna stacja kolejowa w Nagoi (Japonia) i zarazem największy dworzec kolejowy na świecie, którego powierzchnia wynosi 446 000 m². Mūnchen Hauptbahnhof (München Hbf) – główna stacja kolejowa w Monachium, w południowych Niemczech. Jeden z największych dworców kolejowych w Niemczech. Obsługuje dziennie około 350 tys. pasażerów.

    Istotnym elementem węzła intermodalnego jest wreszcie transport indywidualny i paratransport publiczny (taksówki). Należy im zapewnić możliwie wydajne dojazdy i miejsca postojowe, w liczbie zgodniej z polityką transportową w danym mieście. Dworce powinny też być wyposażone w wielokondygnacyjne parkingi krótko- i długoterminowe. Te ostatnie przeznaczone są dla klientów kolei podróżujących w systemie „Parkuj i Jedź”. Innowacją czasów masowej motoryzacji stały się dworce położone w oddaleniu od obszarów zabudowanych, otoczone parkingami. Często są one wyrazem chęci obsłużenia regionu przez linię dużych prędkości, której nie opłaca się trasować przez centra niewielkich miast, np. Champagne-Ardenne TGV.

    Dresden Hauptbahnhof – główny dworzec kolejowy w Dreźnie, w Saksonii. Jeden z największych w Niemczech. Obsługuje dziennie około 50 tys. pasażerów.RFF, Réseau ferré de France (z fr. Sieć Kolei Francuskich) – francuskie przedsiębiorstwo publiczne, zarządzające krajową infrastrukturą kolejową.

    Specyficznym węzłem intermodalnym jest dworzec kolejowy (przystanek) w porcie lotniczym. Historycznie kolejową obsługę lotniska realizowano najpierw przy pomocy szybkiej kolei miejskiej, ostatnio jednak coraz częściej obsługuje je także kolej dużych prędkości (np. dworzec Aéroport Charles-de-Gaulle 2 TGV, Frankfurt (Main) Flughafen Fernbahnhof). Zabieg taki znacznie powiększa obszar oddziaływania lotnisk, a jednocześnie wpływa na zwiększenie pracy przewozowej samej kolei.

    Architektura (gr. αρχιτεκτονική architektonike) – nauka i sztuka projektowania, konstruowania i wykonywania budynków oraz innych budowli przestrzennych.Le Train Bleu (z fr. niebieski pociąg) – zabytkowa restauracja znajdująca się w budynku dworca kolejowego Gare de Lyon w Paryżu. Otwarta po przebudowie Dworca Lyońskiego z okazji Wystawy Światowej w 1900 roku.

    Dominujące w modernistycznym planowaniu pryncypium segregacji poszczególnych typów ruchu prowadziło do wytworzenia modelu dworca-węzła intermodalnego rozwiązanego jako swego rodzaju „wyspa” w otaczającym pierścieniu niezbędnych dojazdów. Pieszy był w nim relegowany do sieci podziemnych albo naziemnych dojść łączących dworzec ze strukturą miasta. Błąd ten popełnia się zresztą niekiedy i obecnie, mimo zasadniczej zmiany pryncypiów planowania transportu (np. nowy dworzec Zaragoza Delicias). Zmiana ta polega na powrocie do idei dworca jako kluczowego elementu miejskiej przestrzeni publicznej, łatwo dostępnego z centralnej strefy pieszej (bądź strefy ruchu uspokojonego). Zamiast segregacji, współczesne planowanie preferuje współistnienie wielu użytkowników przestrzeni ulicznej. Węzeł integracji środków transportu publicznego staje się zatem elementem przestrzeni ulicznej, współużytkowanej przez pieszych wraz z autobusami i tramwajami.

    Budapest Keleti (Budapeszt Wschodni) – niegdyś nazywany Dworcem Centralnym, jest największą stacją kolejową w Budapeszcie. Znajduje się w VIII dzielnicy Józsefváros, na Baross tér. Budynek dworca został zbudowany pomiędzy 1881 a 1884 i stanowił jedną z najnowocześniejszych stacji kolejowych w Europie. Część frontową budynku dworca zaprojektował Gyula Rotchlitz, konstrukcję hali dworcowej János Feketeházy. Pomniki wykonał Gyula Bezerédy, a freski z kolei Károly Lotz i Mór Than. Natomiast ruchowi pieszemu na obniżonym przejściu podziemnym, jak i łączącym dwie sąsiednie ulice przejściu naziemnym przyglądają się z wnęk głównej fasady przedniej pomniki Jamesa Watta i George’a Stephensona. Znajdujące się pod dworcowym zegarem słupy były swego czasu zwieńczone czterema rzeźbami, które zniknęły w latach 30. XX w. Na podstawie starych fotografii udało się jednak zrekonstruować je na nowo i od 2003 są ponownie ozdobą części frontowej dworca. Rekonstrukcji dokonał artysta rzeźbiarz Frigyes Janzer i Ferenc Gyurcsek. Propyleje (gr. propylajon - przedsionek, łac. propylaeum) – w architekturze starożytnej Grecji, monumentalna budowla, budynek bramy na planie prostokąta z kolumnami, prowadzący zwykle do wielkich świątyń, np. do temenosu – świętego miejsca.
  • Stacja metra IRT przy dworcu Grand Central w Nowym Jorku – rozbudowa projektowana w 1918 r.

  • Dworzec JR Suita (okolice Osaki); węzeł z segregacją ruchu pieszego

  • Dworzec Bremen Hauptbahnhof; węzeł bez segregacji ruchu pieszego

  • Dworzec Kassel-Wilhelmshöhe – wiata nad przystankami komunikacji miejskiej, ustawiona przed fasadą budynku recepcyjnego

    Madryt Atocha (hiszp. Estación de Atocha) – największy dworzec kolejowy w Madrycie. Znajduje się w centrum miasta, ma połączenia kolejowe z całym krajem m.in. z Sewillą i Barceloną (AVE). Dworzec ten jest największą stacją kolejową w Hiszpanii. Spośród wszystkich 15 peronów tylko 4 mają szeroki iberyjski rozstaw torów, natomiast pozostałe 11 to tory o normalnym międzynarodowym rozstawie. Jest to związane z popytem oraz ciągłą rozbudową linią wysokich prędkości AVE w całej Hiszpanii, których to dworcem głównym jest Madryt Atocha.Gdynia Główna, dawniej Gdynia Główna Osobowa – jedna z większych stacji kolejowych w Polsce, według kategoryzacji PKP oznaczona kategorią A. Znajduje się wzdłuż granicy dzielnic Śródmieście (północny-wschód) i Działki Leśne (południowy-zachód). Ociera się o granicę z Grabówkiem.
  • Dworzec jako powiązanie strukturalne[ | edytuj kod]

    Kompleks dworca, bardziej nawet niż sama linia kolejowa, może być barierą strukturalną istotnie ograniczającą możliwość rozwoju miasta (po zewnętrznej stronie powstaje strefa „pustki”, wykorzystanej często na zabudowania przemysłowo-składowe). Tymczasem dworzec, jako duży generator ruchu umożliwia intensywniejsze wykorzystanie przyległego terenu, już choćby ze względów ekonomicznych. Jednak nawet tam, gdzie także po „złej stronie torów” wytworzyła się pełna struktura miejska, przekraczanie kompleksu dworca jest często znacznie utrudnione.

    Kapsztad - stacja kolejowa w Kapsztadzie, w prowincji Przylądkowej, w Republice Południowej Afryki. Stacja posiada 8 peronów.Roubaix (wym. [ʀuˈbɛ]; niderl. Robaais) – miejscowość i gmina we Francji, w regionie Hauts-de-France, w departamencie Nord, na granicy z Belgią, dalekie przedmieście Lille połączone z metropolią szybką koleją podmiejską i linią tramwajową.

    Przeciwdziałać temu ma takie ukształtowanie lub przekształcenie dworca, by – zamiast barierą – stał się on łącznikiem strukturalnym pomiędzy rozdzielonymi częściami miasta. Tej roli dworca sprzyja przekształcenie go w ogólnomiejski węzeł usługowy i węzeł przestrzeni kontaktów społecznych. Metamorfoza dworca z obiektu zwróconego w kierunku śródmieścia w obiekt otwarty do penetracji z dwóch stron wymaga budowy odpowiednio atrakcyjnych łączników przez perony. Najprostszym sposobem są szerokie tunele pod peronami lub kładki, obudowane kompleksem usługowym. Inne, trudniejsze rozwiązania zakładają budowę wielofunkcyjnych megastruktur ponad peronami, często o indywidualnym wyrazie architektonicznym. Niosą one jednak pewne niebezpieczeństwo zatraty walorów architektonicznych samej przestrzeni peronów, które może spełniać tradycyjna hala peronowa.

    Newcastle Central – stacja kolejowa w Newcastle upon Tyne, w Anglii. Posiada 5 peronów i obsługuje 4,870 mln pasażerów rocznie.Gare de Marseille-Saint-Charles – stacja kolejowa w Marsylii, w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże, we Francji. Znajduje się tu 9 peronów i stacja Metro w Marsylii. W 2007 obsłużyła około 15 mln pasażerów.

    Architektura dworców[ | edytuj kod]

    Kształtowanie się formy[ | edytuj kod]

    Warszawa, dworzec Wiedeński (1846; H. Marconi): pierwszy duży polski dworzec kolejowy
    Dworzec Gdańsk Główny (1900; A. Rundel, P. Thomer): przykład formy dworca ukształtowanego w zgodzie z lokalną tradycją architektoniczną
    Tarnów Główny – secesyjno-modernistyczny gmach dworca zaprojektowany przez E. Baudischa (1906 r.)
    Dworzec Przemyśl Główny (1860): dworzec w dużym mieście Galicji
    Lwów Główny (Lwów; 1903, W. Sadłowski): kompleks dużego dworca zbudowany przez polskich architektów w 1904 r.
    Dworzec Główny w Bielsku-Białej (1890, K. Korn): typowy XIX-wieczny dworzec austriacki
    Dworzec Białystok: przykład oszczędnościowej budowy peronów – bez zadaszenia i bez powiązania ich z hallem recepcyjnym
    Katowice (stacja kolejowa) (1972, W. Kłyszewski, J. Mokrzyński i E. Wierzbicki): jeden z modernistycznych (brutalistycznych) budynków dworcowych Europy
    Dworzec Centralny w Warszawie (1975; A. Romanowicz): pionierska próba zastosowania symboliki dworcowej w modernistycznym budynku. Dworzec, w którym forma wynika z funkcji i który jest do dzisiaj dworcem o najbogatszym programie funkcjonalnym w Polsce. Każdy poziom dworca został połączony licznymi schodami ruchomymi i windami a każdy peron został wyposażony w ogrzewane, przeszklone poczekalnie wyposażone w marmurowe ławki i telewizory.
    Perony Warszawskiego Dworca Centralnego (1975).
    Dworzec Zielona Góra:dworzec (1970) stanowił przykład oszczędnej formalnie, eleganckiej architektury modernistycznej, a po remoncie (2012) przypomina kontrowersyjny postmodernizm wczesnych lat 90. (ciężkie poziome okna zamiast smukłych pionowych, ekscentryczna kolorystyka zamiast czarno-białej, ciężki i gruby szary dach zamiast lekkiego dachu w kształcie zygzaka z przeszkleniami) a jedynym oryginalnym elementem z lat 70. jest zadaszenie nad wejściem.
    Dworzec Częstochowa (1996) – postmodernistyczny budynek dworcowy z „bąblem” zamiast zegara. Kontrowersyjna estetyka typowa dla lat 90.

    Na znalezienie formuły architektonicznej dla dworca kolei żelaznej, która – jak kościół czy ratusz – byłaby łatwo rozpoznawalna w przestrzeni miasta potrzeba było kilkudziesięciu lat. Pierwsze budynki dworcowe albo nie miały ambicji operowania szczególnymi wyróżnikami funkcji, będąc w istocie wariacją na temat kamienicy lub biurowca. Trudno rozpoznać funkcję dworcową w budynku końcowej stacji kolei Liverpool & Manchester Rly. w Manchesterze, ale trudno też rozpoznać ją w obu pokazanych niżej dworcach wiedeńskich, mimo że nadano już im cechy budynku użyteczności publicznej. Często były one na tyle skromne, że głównym widocznym elementem dworca stawała się hala peronowa (np. pierwszy dworzec w Mannheim).

    Semafor – pociągowy sygnalizator kolejowy do sterowania ruchem kolejowym poprzez wizualne informowanie maszynisty przy pomocy ustawienia ramion (semafory kształtowe) lub barwnych świateł (semafory świetlne lub kształtowe pod warunkiem, że zostały wyposażone w odpowiednie latarnie zapalane w porze nocnej) o prędkości jazdy bądź nakazie zatrzymania pociągu, obowiązującej prędkości przy tym, oraz na kolejnym semaforze.Victoria Station – jedna z głównych stacji kolejowych w Londynie, znajduje się w City of Westminster. Stacja została otwarta w 1862, obecnie znajduje się tam 19 peronów. W roku 2005 obsłużyła około 61,65 mln pasażerów.

    Warszawski neorenesansowy Dworzec Wiedeński (1846) stanowił jedną z wczesnych, nieco naiwnych prób demonstracji przeznaczenia obiektu: został ukształtowany tak, że mógł przypominać dwa zczepione tendrami parowozy. Budynek stanowił jednak „dzieło zamknięte” – żaden motyw architektoniczny nie prowokował przenikania się wielkich kubatur pomieszczeń wewnętrznych (których zresztą nie miał) z przestrzenią otaczających ulic.

    Bilet (franc. billet) – dokument potwierdzający uprawnienie do skorzystania z określonej usługi (np. wejścia na mecz, przejazdu autobusem), za którą uiściło się opłatę przy jego nabyciu.Gare de Cornavin – największy dworzec kolejowy Genewy, znajdująca się w centrum miasta. Z dworca odjeżdża i przyjeżdża około 230 pociągów dziennie (40 000 pasażerów).
  • Manchester: dworzec Liverpool & Manchester Railway (1830)

  • Wiedeń: bliźniacze dworce Staatsbahnhof (z lewej) i Gloggnitzer Bahnhof (z prawej) z pocz. l. 40. XIX w.

  • Mannheim: pierwszy dworzec z 1840 r.; budynek recepcyjny za halą peronową

  • Niektórym budynkom i zespołom dworcowym starano się jednak nadawać cechy reprezentacyjności. Początkowo sięgano do tradycyjnych symboli architektonicznych, związanych głównie z formą „bramy”, takich jak portyk, łuk triumfalny lub propyleje. Żaden z nich jednak (może z wyjątkiem łuku triumfalnego) nie okazał się szczególnie odpowiedni do wyrażenia specyfiki funkcji dworcowej.

    King’s Cross Station – stacja kolejowa w Londynie, w dzielnicy Kings Cross. Budynek dworca pochodzi z 1852 roku i obecnie posiada 11 peronów. W samym tylko 2005 roku obsłużył on 49,137 mln pasażerów.Kategorie dworców kolejowych w Polsce – podział wprowadzony w 2005 roku, przez PKP S.A. Oddział Dworce Kolejowe, zarządcę największych dworców kolejowych w Polsce.
  • Dworzec Euston w Londynie (1838): motyw propylejów jako wolnostojącej bramy na plac dworcowy

  • Dworzec Huddersfield (Yorks., Anglia; 1850): palladiański klasycyzm z portykiem

  • Central-Bahnhof w Stuttgarcie (1868; po prawej): trawestacja motywu łuku triumfalnego

  • Jednym z wczesnych pomysłów na formę budynku dworca było zaakcentowanie wiaty podjazdu i powiększenie jej do skali dominującego elementu fasady. Motyw ten występuje już w budynku dworca Newcastle Central (1850, fot.), później chętnie stosowano go w innych dworcach brytyjskich. Stał się on też w XX w. motywem ukształtowania fasady wielkiego dworca Milano Centrale.

    Lwów (ukr. Головний залізничний вокзал, Львів, gwarowo Двірець) – stacja kolejowa we Lwowie przy placu Dworcowym 1. Eklektyczny dworzec został wzniesiony w latach 1899–1904 według projektu Władysława Sadłowskiego.Dworzec Centralny w Oslo (norw. Oslosentralstasjon w skrócie Oslo S) – główna stacja kolejowa w Oslo, centralny i największy dworzec kolejowy w Norwegii.

    Dworce brytyjskie, na których – dzięki gęstemu ruchowi pociągów – wymiana pasażerów następowała szybko, nie musiały mieć dużych budynków recepcyjnych. Ich rolę do pewnego stopnia pełnią gmachy hoteli kolejowych (czasem także biur zarządów kolejowych). Budowle te nie zdradzają jednak wielu cech „dworcowych”. Jedyną z cech, które mają, może być właśnie wiata nad podjazdem, zwykle wykonana z żelaza (np. część dworca London Victoria dawnej kolei LBSCR).

    Dworzec Centralny im. Stanisława Moniuszki – główny dworzec kolejowy w Warszawie i największy dworzec w Polsce. Znajduje się w Śródmieściu, przy Alejach Jerozolimskich 54, pomiędzy al. Jana Pawła II i ul. Emilii Plater, nad tunelem średnicowym nad łączącym stację Warszawa Centralna ze stacjami Warszawa Wschodnia i Warszawa Zachodnia. Tunel – budowla komunikacyjna w postaci długiego korytarza, podziemna lub podwodna, wykonana metodą odkrywkową lub drążenia, umiejscowiona pod przeszkodą. Tunele to najczęściej budowle geotechniczne mające swoje wyloty na powierzchni ziemi.

    Dwa pierwsze z podanych niżej przykładów użycia podcienia (wiaty) to budynki na dworcach przelotowych. W ich wypadku nie tylko podcień akcentuje ich publiczną funkcję, ale także rozłożyste, symetryczne ukształtowanie kompleksu.

  • Augsburg Hauptbahnhof (1843): podcień żelazny w jednym z najstarszych zachowanych budynków dworcowych w Niemczech

  • Bologna Centrale (1873): podcień kolumnowy dostawiony do „florenckiego” pałacu

    Wien Südbahnhof (Wiedeń Południowy) - dawny największy dworzec kolejowy w Wiedniu, położony w południowo-wschodniej części miasta. Kończyły na nim swój bieg pociągi m.in. z Polski, Słowacji i Węgier. W 2009 został zamknięty.Lotnisko – obszar, na którym lądują, startują i kołują statki powietrzne (samoloty, śmigłowce, sterowce). Ich wyposażenie zróżnicowane jest w zależności od liczby odprawianych pasażerów i przeładowywanych towarów.
  • London Victoria (d. strona LBSCR): podcień-wiata dostawiony do gmachu hotelu dworcowego z 1860 r.

  • Spośród atrybutów dworca, trudno o bardziej odpowiedni od zegara. Umieszczano go nie tylko we wnętrzu, ale również jako charakterystyczny element fasady budynku recepcyjnego. Skromna (ale elegancka) fasada dworca w Bari spośród elementów determinujących funkcję ma podcień i arkadowy parter oraz właśnie zegar umieszczony na osi w dekoracyjnym kartuszu. Fasada galicyjskiego dworca w Przemyślu (p. galeria z prawej), późniejsza o około 10 lat, uzyskała podobny kartuszowy zegar – ale dodatkowo jeszcze wyraźnie akcentuje dużą kubaturę hallu recepcyjnego, ujętego w środkowym ryzalicie, doświetlonym dużymi oknami.

    Venezia Santa Lucia (św. Łucji) (włoski: Stazione di Venezia Santa Lucia) – stacja kolejowa we Włoszech, znajdująca się w Wenecji, w regionie Wenecja Euganejska. Posiada 8 peronów. Oprócz niej, w Wenecji jest także druga stacja w części lądowej, o nazwie Venezia Mestre. Zalicza się do 13 najważniejszych włoskich dworców Grandi Stazioni.Potsdam Hauptbahnhof – główny dworzec kolejowy w Poczdamie, w kraju związkowym Brandenburgia, w Niemczech. Jest stacją końcową linii nr 7 kolei miejskiej (S-Bahn) w Berlinie.

    W krajach, gdzie istniała tradycja architektoniczna bardziej swobodna od klasycznej, dość szybko zaczęto używać motywu wieży zegarowej, przejętego z ratusza albo kościoła. Służyła ona zresztą niekiedy celom bardziej utylitarnym – niektóre były też wieżami ciśnień. Wieża zegarowa, stała się szczególnie popularna na przełomie wieków. Wraz z zadaszonym podjazdem może stanowić jednak charakterystyczny wyróżnik budynku dworcowego. W Polsce dobrym przykładem użycia wieży zegarowej, wzorowanej na ratuszu Głównego Miasta, jest dworzec Gdańsk Główny (p. galeria z prawej).

    Modernizm − ogólne określenie prądów w architekturze światowej rozwijających się w latach ok. 1918-1975, zakładających całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji. Architektura modernistyczna opierała się w założeniu na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z istniejących uwarunkowań materialnych.Britomart Transport Centre – centrum i węzeł transportu publicznego w Auckland, w Nowej Zelandii, a na północnym końcu North Island Main Trunk. Łączy on w sobie komunikację autobusową z dworcem kolejowym w dawnym urzędzie pocztowym w stylu edwardowskim, rozbudowanym o elementy post-modernistycznej architektury. Znajduje się u podnóża Queen Street, głównej handlowej arterii centrum Auckland, z głównym terminalem promowym po drugiej Quay Street.
  • Petersburg, Bałtijskij wokzał (1857): jedna z kopii paryskiego Gare de l’Est

  • Dworzec Bari (1874)

  • Chicago Dearborn (inaczej Polk St; 1883): jedna z najsmuklejszych wież dworcowych jako centrum kompozycji

  • Limoges Bénédictins (1924): jedna z najpóźniejszych kompozycji w stylu „Beaux-Arts” z wieżą zegarową

  • Düsseldorf Hauptbahnhof (1932): wieża zegarowa w surowym stylu „Neue Sachlichkeit”

    Kassel Wilhelmshöhe – największy dworzec kolejowy w Kassel (Hesja, Niemcy). Obsługuje dziennie około 20 tys. pasażerów. Nazwa nawiązuje do Wilhelmshöhe, Wzgórza Wilhelma, na szczycie którego znajduje się pomnik Herkulesa.Den Haag Centraal lub Den Haag C (Haga Centralna) – największy dworzec kolejowy w Hadze. Jest to stacja końcowa dla pociągów kończących bieg w mieście. Pociągi przejeżdżające przez Hagę zatrzymują się natomiast na stacji Den Haag Hollands Spoor (Den Haag HS). Przejazd pociągiem pomiędzy obiema stacjami trwa nie więcej niż 3 minuty. W skład stacji wchodzi także główny dworzec autobusowy w mieście.
  • Dojrzałość[ | edytuj kod]

    Zarówno dwa ostatnie przykłady z powyższej galerii, jak i dworzec w Gdańsku, ilustrują cechę budynku recepcyjnego charakterystyczną dla dojrzałej architektury dworcowej. Jest to ekspozycja w elewacji i bryle wielkiej kubatury, którą miała zarówno hala peronowa, jak i – coraz częściej – hall recepcyjny. Istnieje wiele przykładów, w których osiągnięte w ten sposób przenikanie się przestrzeni wewnętrznych i zewnętrznych jest wiodącym motywem identyfikującym funkcję dworcową.

    Okno – element, konstrukcja zamykająca otwór w ścianie lub w dachu, służący do oświetlenia i przewietrzania pomieszczeń.Dworzec Shinagawa (jap. 品川駅, Shinagawa-eki) - główny węzeł kolejowy JR東日本 JR Higashi Nihon i JR東海 JR Tōkai napołożony w południowej części Tokio. Stanowi punkt przesiadkowy między ekspresowymi pociągami sieci Shinkansen, liniami miejskimi i aglomeracyjnymi JR oraz kolei prywatnej 京浜急行 Keihin Kyūkō (w skrócie 京急 Keikyū). Jest też ośrodkiem rozwijającej się dzielnicy biurowo-mieszkaniowej, stanowiącej element zagospodarowania nabrzeża Zatoki Tokijskiej.

    Cecha ta ujawniła się najwcześniej na dworcach czołowych, w których doszło do zaakcentowania szczytu hali peronowej. Rozwiązaniem pionierskim był paryski Gare de Strasbourg (później zwany Gare de l’Est) z 1849 r. Mając przewagę nad współczesnym mu pierwszym stałym dworcem w Monachium (operował bowiem bardziej uniwersalnymi formami włoskiego renesansu zamiast neoromanizmu), stał się wzorcem chętnie powtarzanym. Podobnie atrakcyjnym modelem był później berliński Lehrter Bahnhof, otwarty w 1871 r., w którym zastosowano od czoła motyw łuku triumfalnego (wzorzec powtórzono m.in. na dworcu Budapest Keleti).

    Dworzec Wiedeński – nieistniejący dworzec kolejowy w Warszawie. Był budowany od 14 lipca 1844 do 14 czerwca 1845 dla Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, według projektu Henryka Marconiego. Był położony na rogu Alej Jerozolimskich i ulicy Marszałkowskiej. 14 czerwca 1845 dokonano otwarcia drogi dworca i pierwszego odcinka linii kolejowej.Linia kolejowa – element sieci kolejowej składający się z jednego, dwóch lub kilku torów kolejowych łączących punkty początkowy i końcowy (będące stacjami końcowymi lub węzłowymi), ustalany w Polsce przez danego zarządcę infrastruktury kolejowej. Do linii kolejowej zalicza się również zajęte pod torowisko grunty oraz przyległy do nich pas gruntu, a także budynki, budowle i urządzenia przeznaczone do prowadzenia ruchu kolejowego, wraz z zajętymi pod nie gruntami.

    W późniejszym stadium rozwoju wykorzystywano halle recepcyjne (kasowe). Na czołowym dworcu Paris-Nord przedłużono wnętrze hali peronowej aż do linii fasady. W Bremie i Roubaix stworzono hall recepcyjny zajmujący całą wysokość budynku – i odpowiednio go zaakcentowano w elewacji dworca. Obiekty w poniższej galerii są ponadto przykładami, w których udało się osiągnąć dużą spójność formy między budynkiem recepcyjnym i halą peronową. Dychotomia między przekryciem peronów i budynkiem recepcyjnym stanowi problem, z którym architektura dworcowa radziła sobie nie bez trudności.

    Roma Termini (Stazione Termini) - główny dworzec kolejowy Rzymu. Położony jest w centrum miasta na Piazza dei Cinquecento. Posiada połączenia z całym krajem, a także z innymi krajami Europy m.in. z Paryżem, Monachium, Bazyleą. Termini to także stacja przesiadkowa metra rzymskiego, główny dworzec autobusowy.Michigan Central Station (lub Michigan Central Depot) – dworzec kolejowy w Detroit, Corktown, oddany do użytku w 1913 roku, zamknięty 5 stycznia 1988. Zaprojektowany przez architektów Warren&Wetmore, reprezentował styl neoklasyczny. Osiemnastopiętrowy budynek, w momencie oddania do użytku był najwyższym tego typu obiektem na świecie.
  • Paris-Nord (1861): wielka kompozycja w stylu klasycyzującego baroku, akcentująca na osi główną halę peronową

  • Bremen Hauptbahnhof (1885): kompozycja neoromańska, akcentująca hall recepcyjny

  • Roubaix (1887): hall recepcyjny jako konstrukcja z żelaza i szkła (transpozycja hali peronowej)

  • Interesujące, że brytyjska architektura dworcowa właściwie odrzuciła tę drogę rozwoju: budowle, które odpowiadają trendom europejskim są bardzo nieliczne. Jeden z ważnych dworców Imperium, Victoria Terminus w Bombaju (obecny Chhatrapati Shivaji Terminus) tworzy bardzo okazały budynek neogotycki, zwieńczony kopułą, który z trudem kojarzy się z architekturą kolejową. Pozostaje on też zupełnie autonomiczny w stosunku do dużej hali peronowej, zlokalizowanej z boku.

    Barcelona Sants (Estación de Sants) - największy dworzec kolejowy w Barcelonie, w Katalonii, w Hiszpanii. Od 20 lutego 2008 r. do dworca docierają szybkie pociągi AVE. W pobliżu dworca Sants znajduje się stacja metra, na której zatrzymują się linie L3 i L5 barcelońskiego metra.Terroryzm – użycie siły lub przemocy psychicznej przeciwko osobom lub własności z pogwałceniem prawa, mające na celu zastraszenie i wymuszenie na danej grupie ludności lub państwie ustępstw w drodze do realizacji określonych celów. Działania terrorystyczne mogą dotyczyć całej populacji, jednak najczęściej są one uderzeniem w jej niewielką część, aby pozostałych obywateli zmusić do odpowiednich zachowań.

    Rosnąca wielkość ruchu kolejowego skłaniała do budowy dworców o coraz większej skali. Coraz większe dworce zaspokajały też ambicje miast, zarządów kolejowych i państw, których koleje miały kształtować odpowiedni image kraju. Na przełomie wieków można już mówić o pewnej gigantomanii, przejawiającej się w celowym użyciu form architektonicznych dających rozległe i wysokie przestrzenie, ewokujących też bez mała skojarzenia z wielką architekturą imperialnego Rzymu. Architekci budujący wiele amerykańskich Union Stations celowo nawiązywali do antycznych łaźni (np. dworce nowojorskie, Union Station w Chicago). W Europie najlepszym chyba przykładem kolejowej megalomanii jest dworzec Milano Centrale.

    St Pancras International (do 14 listopada 2007 St Pancras railway station) – międzynarodowa stacja kolejowa znajdująca się w północnej części centrum Londynu, pomiędzy British Library na zachodzie a dworcem King’s Cross Station na wschodzie. Budynek dworca pochodzi z XIX wieku, obecnie posiada 15 peronów (w tym 3 jeszcze nieotwarte) i obsłużył w 2005 4,429 mln pasażerów.Wagon pocztowy – wagon specjalnej konstrukcji umożliwiający przewóz przesyłek pocztowych i sortowanie. Pierwsze wagony pocztowe wprowadzono do użytku w 1838 r. Niedługo potem wprowadzono sortowanie listów w wagonach, czyniąc z nich ruchome urzędy pocztowe.
  • Bombaj, Victoria Terminus (1894; obecnie Chhatrapati Shivaji Terminus)

  • New York Pennsylvania Station (1908) – hall wejściowy (nie istnieje, zburzony 1968)

  • Kansas City Union (1914), zachowany dla nowych funkcji

  • Nie stroniła też od rozwiązań megalomańskich stalinowska architektura dworców ZSRR, która musiała spełnić założenia „socrealizmu”. W tym okresie tkwiła ona w formach historyzujących, nie przyjmując trendów modernizmu. Wieża zegarowa, przekształcona w iglicę zwieńczoną czerwoną gwiazdą, stanowi zapewne najbardziej charakterystyczny motyw większych dworców sowieckich. Dekoracji zewnętrznej nieraz próbowano nadać tradycyjne formy narodowe, sięgając do rosyjskiego renesansu. Dworzec w Charkowie prezentuje jednak eklektyczne powiązanie jej z motywami klasycyzmu i baroku. Epokę zamyka Dworzec Fiński w Petersburgu (ukończony 1960), będący mieszaniną socrealizmu i modernizmu. W Polsce architekturę socrealistyczną reprezentuje m.in. istniejący dworzec Gdynia Główna.

    Bruxelles-Nord (fr.) albo Brussel-Noord (niderl.) – dworzec kolejowy, jeden z największych w Regionie Stołecznym Brukseli. Znajduje się na północ od centrum Brukseli.Bagaż – rzeczy osobiste spakowane do walizek, kufrów, plecaków itp., przeznaczone do przewożenia środkami transportu.
  • Dworzec w Wołgogradzie (wcześniej Stalingrad)

  • Petersburg (wcześniej Leningrad), Finlandskij wokzał (1960)

  • Małe dworce[ | edytuj kod]

    Dworce prowincjonalne kształtowano na wiele sposobów i nadawano im rozmaitą formę stylistyczną. Zwykle jednak forma odzwierciedla popularność poszczególnych stylów w różnych krajach i epokach: formy romantyczne liczne są w Brytanii, Niemczech; we Francji, Hiszpanii, Włoszech dominują style nawiązujące do klasycznej tradycji; wszędzie zaś chętnie sięgano do lokalnych form architektonicznych.

    Kijów Centralny (ukr. Київ-Пасажирський, Kyjiw-Pasażyrśkyj) – największy dworzec kolejowy w Kijowie, na Ukrainie. Stacja ma 6 peronów.Napoli Centrale (wł: Stazione di Napoli Centrale) – stacja kolejowa w Neapolu, w regionie Kampania, we Włoszech. Jest jedną z największych stacji kolejowych w kraju. Znajduje się tu 12 peronów.
  • Stamford (Lincs., Anglia; 1846): styl Tudorów – jedna z form romantycznych dworców brytyjskich

  • Złotów (niem. Flatow; Wielkopolska, lata 70. XIX w.): niemiecki styl romantyczny

  • Illnau (Szwajcaria): styl alpejski, z charakterystycznym dachem „tyrolskim” (za budynkiem magazyn)

  • Jedlová (Czechy): budynek z podcieniem typowym dla Austro-Węgier

    Genova Brignole (wł: Stazione di Genova Brignole) – jedna z najważniejszych stacji kolejowych w Genuii, w regionie Liguria, położona na Piazza Verdi. Posiada 5 peronów.Złotów - stacja kolejowa w Złotowie, w północnej części województwa wielkopolskiego. Niegdyś ważny węzeł kolejowy w Prusach Zachodnich. Dworzec złotowski leży na dawnej pruskiej kolei wschodniej (Ostbahn).
  • Hoorn (Holandia; 1883): neomanieryzm holenderski

  • Pabianice (1903): neorenesans pod „swojskim” dachem

  • Padrón (Galicja hiszpańska): neorenesans; forma typowa dla wielu dworców Hiszpanii, Francji, Włoch

  • Middletown (stan Nowy Jork; 1897): charakterystyczny dla USA rozłożysty dach; styl neoromański

  • Røyken (Norwegia; 1872?): prosty drewniany budynek dworca skandynawskiego

    Rozkład jazdy pociągów – plan, według którego mają się odbywać przejazdy pociągów na danej sieci kolejowej lub jej części w czasie, w którym on obowiązuje.Leeds zwany również Leeds City - główna stacja kolejowa w mieście Leeds w hrabstwie West Yorkshire, na liniach South Western Main Line, Cross Country Route i licznych regionalnych. Stacja jest zelektryfikowana. Jest największą stacją Anglii poza Londynem i drugą w Wielkiej Brytanii, po Glasgow Central.
  • Białowieża (Polska; 1897?): drewniany budynek w tradycji rosyjskiej

  • Overbrook (Filadelfia; 1858, rozbud. lata 80. XIX w.): jeden z najstarszych w Ameryce

  • Taisha (Japonia; 1924): tradycyjny drewniany dworzec japoński

  • Inne elementy architektury dworca[ | edytuj kod]

    Architektura dworca nie sprowadza się wyłącznie do architektury budynku recepcyjnego. Tworzą ją także zadaszenia peronów, bądź w formie osobnych wiat, bądź hali peronowej – czyli całościowego zadaszenia peronów i torów. Również wiaty mogą nadawać dworcu charakterystyczne oblicze i być czymś więcej niż utylitarną formą budowlaną. Architekturę dworca tworzą też kolejowe wieże ciśnień oraz urządzenia i budowle związane z ruchem pociągów: nastawnie, a nawet semafory, zgrupowane niekiedy na pomostach ponad torami. Istnienie części tych obiektów, szczególnie nastawni, bywa zagrożone po zmianie technologii zabezpieczenia ruchu.

    Warszawa Główna Osobowa – dawna stacja kolejowa Polskich Kolei Państwowych położona na terenie warszawskiej Woli przy ul. Towarowej. Od 1945 do 1965 pełniła funkcję głównego dworca kolejowego w Warszawie. Obecnie dworzec nie jest wykorzystywany przez pasażerów; znajduje się tu Muzeum Kolejnictwa, które oferuje ekspozycje stałe (historyczne) i czasowe w salach wystawowych oraz wystawę zabytkowego taboru normalnotorowego na wydzielonych torach.Portyk (łac. porticus) – część budynku na planie prostokąta z jednym lub kilkoma rzędami kolumn, które wspierają dach, otwarta co najmniej z jednej strony, najczęściej jedno- lub dwukondygnacyjna.
  • Tynemouth (okolice Newcastle upon Tyne): wiaty peronowe

  • Bangor (Irlandia Pn.): nastawnia

  • Osnabrück Hauptbahnhof: wieża ciśnień

  • Semafory na wjeździe na Hamburg Hbf.

  •  Osobny artykuł: Hala peronowa.

    Regres kolei i jej architektury[ | edytuj kod]

    Konkurencja samochodu i samolotu w II. poł. XX w. zepchnęła kolej na pozycje środka transportu mało atrakcyjnego, a nawet anachronicznego. W Ameryce, gdzie doszło do zaniku kolei pasażerskiej, wielkie, stosunkowo niedawno zbudowane dworce opuszczono (Buffalo Central, Michigan Central Station), w najlepszym razie znajdując dla nich nowe przeznaczenie nie związane z koleją (Philadelphia Reading, St Louis Union). Przystankami kolejowymi stawały się nieraz niepozorne baraki położone na peryferiach i tanie w utrzymaniu.

    Hamburg Hauptbahnhof – główny dworzec kolejowy Hamburga, jeden z największych w Niemczech, kategorii 1. Został otwarty 6 grudnia 1906. Obsługuje około 450 tys. pasażerów dziennie. Dworzec przelotowy z peronami położonymi w wykopie.Bologna Centrale – główna stacja kolejowa w Bolonii, w regionie Emilia-Romania. Stacja została otwarta w 1864. Jest jednym z największych dworców kolejowych we Włoszech. Obsługuje około 58 mln pasażerów rocznie.

    Przypadłością, która dotknęła dworce kolejowe nawet tam, gdzie kolej funkcjonowała nadal, było poświęcenie walorów architektonicznych dla korzyści finansowych. W USA, Brytanii, Belgii, we Włoszech czyniono oszczędności demontując hale peronowe, wymagające kosztownego remontu i utrzymania. Przełomowe dla rozplanowania dworca stało się wprowadzenie trakcji elektrycznej, która umożliwiła przekrywanie kompleksów peronów nisko położoną płytą (zasada zastosowana po raz pierwszy na nowojorskim Grand Central Terminal, 1903-13; w Europie przykładem jest Bruxelles-Central/Brussel-Centraal, 1952; w Polsce – pierwszy dworzec Warszawa Główna z 1939 r., potem Dworzec Centralny w Warszawie, 1975). Później okazywało się, że można zrezygnować nie tylko z hal peronowych, ale nawet z klasycznych budynków recepcyjnych, by teren dworca mógł zostać w całości nadbudowany przynoszącą dochód strukturą (najgłośniejszym takim przypadkiem jest Dworzec Pennsylvania w Nowym Jorku). W Osace nie było początkowo konieczności nadbudowy peronów (wykorzystano komercyjnie kondygnację pod nimi), zbudowano natomiast w 1983 r. biurowiec na miejscu budynku recepcyjnego, który jest całkowicie pozbawiony cech architektury kolejowej. Motyw wieżowca jako fasady dworca zrodził się co prawda w USA jeszcze w XIX w., ale stał się w naszych czasach bardzo popularny w Japonii. Interesujące, że zanikowi typowych form architektury dworcowej nie towarzyszył tam spadek popularności podróży kolejowych. Wręcz przeciwnie: intensywniej wykorzystywano teren coraz bardziej obciążonych dworców.

    Przystanek autobusowy – element infrastruktury punktowej systemu transportu zbiorowego. Jest to wyznaczone miejsce oczekiwania przez pasażerów oraz zatrzymania i postoju autobusu w celu umożliwienia pasażerom wejścia/opuszczenia pojazdu.Utrecht Centraal – główny dworzec kolejowy w Utrechcie, w Holandii. Dworzec połączony zarówno z dworcem autobusowym jaki z dworcem kolei podmiejskiej. W budynku znajduje się centrum handlowo usługowe a w niedalekiej okolicy starówka i wiele sklepów. W pobliżu znajdują się piętrowe parkingi rowerowe.

    Regres architektury kolejowej, rozumiany jako rezygnacja z okazałości na rzecz „siermiężnej” prostoty, miał miejsce również w Europie, choć nie wszędzie i nie na skalę porównywalną z Ameryką. W Brytanii dokonywanym masowo redukcjom sieci kolejowej towarzyszyła też masowa „racjonalizacja” samych dworców. Oznaczała ona czasem usuwanie całościowych zadaszeń peronowych, a czasem destrukcję całych kompleksów dworcowych. Charakterystyczne było skrócenie linii w śródmieściu i budowa małego dworca na nowym, bardziej peryferyjnym miejscu (np. Bradford Interchange).

  • Dworzec JR Ōsaka: anonimowy biurowiec zastąpił budynek recepcyjny

  • Buffalo Central (1930): zamknięty 1979, częściowo używany jako magazyn, częściowo zrujnowany

  • New York Penn Station: po nadbudowie przekształcony w dworzec podziemny

  • Durham (Płn. Karolina): współczesny dworzec pociągu Amtrak

  • W Polsce, gdzie kolej została po 1989 r. zaniedbana brakiem modernizacji, podobnie myślało się o ukształtowaniu jej najbardziej popularnych dworców takich jak Katowice i Warszawa Centralna aby zdominować je inwestycjami biznesowymi nie związanymi z koleją. Od początku XXI wieku polska kolej przechodzi etap zaplanowanej przez władze państwowe wieloletniej modernizacji związanej z remontami dworców, infrastruktury i zakupem nowego taboru. W związku z czym wszelkie udane inwestycje kolejowe zarówno te przedwojenne, jak i z czasów socjalizmu zyskują coraz większe masy zwolenników i obrońców przed destrukcją i oszpeceniem. Przykładem są najnowsze i udane remonty polskich dworców kolejowych, takich jak warszawski Dworzec Centralny i krakowski Dworzec Główny.

    Poszukiwania nowej formy[ | edytuj kod]

    W Europie, gdzie kolej funkcjonowała nadal, pojawienie się estetyki modernistycznej i nowego materiału, którym był żelbet, przyniosło nowe rozwiązania formalne dla dworców. Celowały w nich szczególnie Włochy, gdzie powstały tak awangardowe dzieła, jak nowy dworzec Santa Maria Novella we Florencji (1935) i nowy dworzec Termini w Rzymie (1950). Pionierscy we wprowadzaniu żelbetu, ale mniej nowatorscy, jeśli chodzi o formę, byli Francuzi. Chętnie odwoływali się oni do tradycyjnego „języka” architektury dworcowej, budując żelbetowe wieże zegarowe (np. Brest – 1932, Amiens – 1954), a nawet hale peronowe (Reims – 1934, Le Havre Maritime – 1936, Cherbourg Maritime – 1934). Podobnie bardziej zachowawcza była architektura dworcowa w Niemczech. Z żelbetu konstruowano tam zazwyczaj tylko budynek recepcyjny, dla hal i zadaszeń peronowych pozostawiając tradycyjną konstrukcję stalową (np. nowy Karlsruhe Hauptbahnhof – 1913; nowy Stuttgart Hauptbahnhof – 1927; Königsberg Hauptbahnhof – 1929; Beuthen/OS – ~1930; nowy Düsseldorf Hauptbahnhof – 1936). W Polsce przykładem nowej architektury żelbetowej był do zniszczenia w 1944 r. wspomniany wyżej dworzec Warszawa Główna (1939). W okresie międzywojennym nowoczesnej formy było jednak w Polsce stosunkowo niewiele. Chętniej budowano w stylach lokalnych, w tym w narodowym stylu „dworkowym” (np. Żyrardów, Pruszków, pierwszy dworzec Gdynia). Dworzec Lublin przeszedł natomiast przebudowę na styl nawiązujący po polskiego renesansu (lata 20.).

    Okres po II wojnie światowej przyniósł dominację modernistycznego „stylu międzynarodowego”, który to termin obejmuje architekturę prostych kubicznych brył. W stosunku do okresu przedwojennego istotnym novum było upowszechnienie się lekkich ścian osłonowych. Zanikły jednocześnie odwołania do tradycji klasycznej, widoczne jeszcze w dziełach przedwojennych, zwłaszcza we Francji. Istotnym nurtem modernizmu były eksperymenty z nowymi konstrukcjami: tarczownicami, paraboloidami, kratownicami przestrzennymi. Dworzec Tilburg w Holandii może być rzadkim przykładem modernistycznego rozwiązania, które z jednej strony ma nowatorską konstrukcję, a z drugiej stanowi rodzaj tradycyjnego całościowego zadaszenia peronów.

  • Warszawa Radość (1936) – modernistyczna, smukła i solidna forma małej stacji kolejowej stała się przed wojną wzorem typowym dla Mazowsza i w XXI wieku uzyskała status zabytku wraz z podobnymi budynkami w tym stylu

  • München Hauptbahnhof (1960) – nowa forma odbudowanego dworca

  • Tilburg (1966) – oryginalne zadaszenie peronów

  • Tarnów-Mościce (1976) – dworzec kolejowy o wysokich walorach architektonicznych jest mocno zakorzeniony w tradycji zachodnioeuropejskiego modernizmu i nawiązuje do najwybitniejszych jego realizacji

  • Mała stacja kolejowa Łowczów (1984) w Małopolsce o wysokiej jakości wykonania, dopasowana do tradycji budowlanej regionu stanowi przykład architektury będącej sprzeciwem wobec tandentych wiat kolejowych, które mimo upływu lat szpecą kraj

  • Ostatnie dwie dekady XX w. przyniosły powrót mody na architekturę bardziej ekspresyjną, a przynajmniej operującą większą ilością detalu. Skrajnym przykładem „dworcowego ekspresjonizmu” są realizacje arch. S. Calatravy (np. Lyon-Saint-Exupéry TGV – d. Lyon-Satolas – 1994, Lisboa Oriente – 1998, Liège-Guillemins – planowane ukończenie 2008). Niecodzienne formy nadano też biurowcom stanowiącym element kompleksu dworca Lille-Europe. Dworzec ten wprowadził do architektury kolei motyw nadbudowy ponad halą peronową (1994).

    Znaczenie tego okresu polegało też na reakcji wobec zjawisk degradacji architektury kolejowej, budynek dworca miał stanowić na powrót charakterystyczny punkt w mieście i, oprócz utylitarnych, zaspokajać także potrzeby reprezentacji. Nawet nadbudowy dworców starano się kształtować w sposób kompromisowy, przekrywając perony częściowo i wzbogacając program przestrzeni recepcyjnych (np. dworzec Seoul). Chociaż nadbudowa londyńskiego Charing Cross (1990) nie wniosła niczego do programu samego dworca, to został on jednak zaakcentowany w pejzażu miasta charakterystyczną bryłą, nawiązującą do łukowej hali. Także w Japonii widoczne są poszukiwania nowego wyrazu dla architektury kolei; demonstruje je m.in. budynek recepcyjny dworca JR w Kioto (będący w istocie wielofunkcyjnym zespołem usługowym). Trendy te zbiegły się one z modernizacją kolei i poprawą jej wizerunku społecznego.

  • Cergy-St-Christophe (pod Paryżem, 1985) – ekscentryczna, postmodernistyczna architektura z zegarem (największy zegar dworcowy w Europie)

  • London Charing Cross, nadbudowany 1990

  • Lisboa Oriente (1998) – wnętrze części recepcyjnej dworca umieszczonej pod peronami

  • Amersfoort (1997) – indywidualne rozwiązanie fasady dworca

  • Sam przełom XX i XXI przyniósł dominację form modernistycznych, jednakże jak dotąd nie kosztem skali i jakości rozwiązań architektoniczno-budowlanych. Dopatrzyć się tej estetyki można już w otwartym w 1991 r. nowym dworcu Kassel-Wilhelmshöhe, położonym na linii dużych prędkości Hanower – Würzburg. Otwarte na początku XXI w. przebudowane dworce w Szanghaju, czy Nankinie mają budynki recepcyjne niewiele różniące się od wzorca wypracowanego w l. 60. (np. Kurskij wokzał w Moskwie), pominąwszy różnice technologiczne. Wiele zarządów kolejowych używa tych prostych, surowych form w programach modernizacji dworców (np. Austria, Szwajcaria). Otwarty w 2006 r. Berlin Hauptbahnhof, największy dworzec zbudowany od podstaw po 1945 r., stanowi ważną manifestację późnego modernizmu.

  • Moskwa Kurskaja (1972) – typowy modernistyczny budynek recepcyjny

  • Seul (2004) – hall recepcyjny kompleksu dworcowo-usługowego, rozbudowanego wraz z uruchomieniem pociągów dużych prędkości KTX

  • Nankin – późnomodernistyczny budynek recepcyjny z 2005 r.

  • Berlin Hauptbahnhof (2006) – „dworzec wieżowy” o nowatorskiej formie, wykorzystującej m.in. motyw hali peronowej



  • Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Reklama

    Czas generowania strony: 0.117 sek.