• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Dolina Pyszniańska

    Przeczytaj także...
    Pyszniańska Przełęcz (słow. Pyšné sedlo, niem. Kamenistasattel, węg. Kamenista-hágó) – znajdująca się na wysokości 1788 m n.p.m. przełęcz w grani głównej Tatr, pomiędzy Kamienistą (2126 m) i Błyszczem (2159 m) w Tatrach Zachodnich.Hala Ornak – dawna hala pasterska znajdująca się w dolnej części Doliny Pyszniańskiej i na wschodnich zboczach Ornaku w Tatrach Zachodnich. Do hali tej należała Wielka Polana Ornaczańska i Mała Polanka Ornaczańska, na której stoi schronisko PTTK na Hali Ornak. Dawniej hala była intensywnie wypasana, przy czym wypas prowadzono na całych trawiastych zboczach Ornaku. Początkowo hala stanowiła własność górali z Cichego, później w wyniku dziedziczenia stała się własnością mieszkańców wielu wsi podhalańskich.
    Ornaczański Żleb – wielki żleb na wschodnich stokach Ornaku w Tatrach Zachodnich, pomiędzy grzbietem Jaworzynki i Skoruśniaka (ok. 1150–1500 m n.p.m.). Schodzi on spod Ornaczańskiej Przełęczy, po północnej stronie Siwych Skał i grzbietu Jaworzynki do Wielkiej Polany Ornaczańskiej znajdującej się w Dolinie Pyszniańskiej, będącej górną częścią Doliny Kościeliskiej. Żleb mający charakter wąskiej kotliny między dwoma grzbietami górskimi jest w większości zalesiony, jedynie powyżej górnej granicy lasu jest trawiasty. Dolna część jest piarżysto-kamienista. Jego dnem spływa z Ornaku Ornaczański Potok wpadający na Wielkiej Polanie Ornaczańskiej do Pyszniańskiego Potoku. W rejonie tego żlebu i również sąsiedniego Żlebu pod Banie istniały niegdyś kopalnie rud metali. Prawdopodobnie już od XV wieku wydobywano tutaj rudy srebra i miedzi, później również rudy żelaza, które przetapiano w hucie na polanie Stare Kościeliska. Jest niedostępny turystycznie, znajduje się w obszarze ochrony ścisłej „Pyszna, Tomanowa, Pisana”. Dawniej był wypasany, wchodził w skład Hali Ornak.
    Dolina Tomanowa i Pyszniańska
    Dolina Pyszniańska, widok z Ornaku
    Górna część Doliny Pyszniańskiej
    Dolina Pyszniańska – widok z Ornaku

    Dolina Pyszniańska, nazywana także Pyszną Doliną – górna część walnej Doliny Kościeliskiej w Tatrach Zachodnich.

    Siwe Stawki – dwa niewielkie jeziora w Dolinie Pyszniańskiej, będącej górnym odgałęzieniem Doliny Kościeliskiej w Tatrach Zachodnich. Znajdują się one na wschodnich stokach Ornaku, poniżej Siwej Przełęczy, na dnie Siwej Kotlinki, będącej pozostałością dawnego kotła lodowcowego. Nie posiadają one ani dopływu, ani odpływu, ponadto znajdują się na dobrze nasłonecznionym, odkrytym stoku, wskutek czego woda w nich jest cieplejsza niż w innych jeziorach tatrzańskich. Poziom wody w nich jest bardzo zmienny w zależności od opadów atmosferycznych.Ornak – grzbiet górski, część północnej grani Siwego Zwornika w polskich Tatrach Zachodnich. Oddziela Dolinę Starorobociańską od Doliny Pyszniańskiej.

    Topografia[]

    Od południowej strony podchodzi pod grań główną z takimi wzniesieniami, jak: Smreczyński Wierch, Kamienista, Błyszcz, Liliowe Turnie o niemal pionowo podciętych ścianach i Siwy Zwornik. Od zachodu wznoszą się ponad dnem Doliny Pyszniańskiej 500-700 m wysokości zbocza Ornaku. Od wschodniej strony zbocza Doliny Pyszniańskiej tworzy Skrajny Smreczyński Grzbiet oddzielający ją od Doliny Tomanowej – drugiego odgałęzienia Doliny Kościeliskiej. Prawostronnymi odgałęzieniami Doliny Pyszniańskiej są: Jaferowy Żleb, Dolinka i wielki żleb Babie Nogi, z lewej strony, z Ornaku opada do niej kilka żlebów, największy z nich to: Ornaczański Żleb. Wysoko na stokach Ornaku, pod Siwą Przełęczą znajduje się Siwa Kotlinkalodowcowy kocioł z niewielkimi Siwymi Stawkami. W dolnej części Doliny Pyszniańskiej znajduje się Smreczyński Staw będący największym stawem polskich Tatr Zachodnich.

    Siwa Przełęcz – niewielka przełęcz w grzbiecie Ornaku pomiędzy jego ostatnim na południe szczytem – Kotłową Czubą (1840 m) a granią Siwych Turni w Tatrach Zachodnich. Przełęcz położona jest na wysokości 1812 m n.p.m. i ma postać długiego, trawiastego grzbietu. Rozdziela on Dolinę Pyszniańską (górne odgałęzienie Doliny Kościeliskiej) od Doliny Starorobociańskiej (górne odgałęzienie Doliny Chochołowskiej). Z przełęczy i całego grzbietu Ornaku roztaczają się rozległe widoki, zarówno na Tatry Wysokie, jak i Zachodnie. Szczególnie okazale prezentuje się stąd Kamienista, Błyszcz z Bystrą i Starorobociański Wierch. Jest to też doskonałe miejsce do podziwiania niedostępnych dla turystów rejonów Doliny Pyszniańskiej i Tomanowej. Widoczny jest Smreczyński Staw. Poniżej przełęczy, na wschodnich stokach Ornaku dostrzec można niewielkie Siwe Stawki, położone w Siwej Kotlince.II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią. Według różnych szacunków zginęło w niej od 50 do 78 milionów ludzi.

    Opis doliny[]

    Dolina zbudowana jest ze skał krystalicznych. W epoce lodowcowej wypełniona była lodowcem aż po okolice Polany Smytniej. Z północnych zboczy Kamienistej na wysokości ok. 1320 m n.p.m. wypływa ze źródeł Pyszniański Potok, który, łącząc się z Tomanowym Potokiem, tworzy Kościeliski Potok.

    Liliowe Turnie (słow. Banisté) – odcinek grani głównej Tatr pomiędzy przełęczą Liliowy Karb a Banistą Przełęczą. Grań ta to część grani pomiędzy Starorobociańskim Wierchem a Błyszczem w Tatrach Zachodnich. Przebiega nią granica polsko-słowacka. Liliowe Turnie mają silnie postrzępioną grań, w której występuje wiele skalnych czub, buli i przełączek między nimi. Grań ta na znacznej długości pociętą jest głębokimi rowami tektonicznymi z rumowiskiem głazów na dnie. Po polskiej stronie wysokie na ok. 170 m i urwiste zbocza grani (tzw. Baniste) opadają do Doliny Pyszniańskiej. W niektórych miejscach są to prawie pionowe ściany. Po słowackiej, południowo-zachodniej stronie znacznie łagodniejsze i niskie zbocza grani opadają do Doliny Gaborowej.Dolina Tomanowa – dolina znajdująca się w polskiej części Tatr Zachodnich i stanowiąca górne, wschodnie odgałęzienie Doliny Kościeliskiej. Jest jednym z głównych odgałęzień tej doliny.

    Historia[]

    Od dawna, bo już w XV w. wydobywano w jej rejonie rudy srebra i miedzi. Pamiątką po tym jest kwarcytowy kamień, na którym osadzony jest Krzyż Pola, pochodzący najprawdopodobniej z młyna do mielenia tych rud, który stał u wylotu doliny. Później wydobywano tu rudy żelaza, przetapiane następnie w Starych Kościeliskach.

    Cyrk lodowcowy (kar, kocioł lodowcowy) – półkoliste lub owalne zagłębienie otoczone z trzech stron stromymi stokami (ścianami), a z czwartej ryglem skalnym.Polana Smytnia – polana w Dolinie Kościeliskiej w Tatrach Zachodnich. Znajduje się w odległości 4,8 km od Kir, powyżej Polany Pisanej, po wschodniej stronie drogi prowadzącej przez Dolinę Kościeliską.

    Dolina Pyszniańska była jedną z tras prowadzących na drugą stronę Tatr. Przez Pyszniańską Przełęcz przeprawiali się zbójnicy, myśliwi, pasterze i przemytnicy, a w czasie II wojny światowej kurierzy tatrzańscy. Ich przygody opisał Stanisław Zieliński w książce W stronę Pysznej. Było tutaj schronisko turystyczne, z którego podczas II wojny światowej często korzystali partyzanci. Spalone zostało przez Niemców.

    Smreczyński Wierch (słow. Smrečiny, Smrečinský vrch) – szczyt górski o dwu wierzchołkach (2068 i 2066 m), znajdujący się w grani głównej Tatr Zachodnich, na granicy polsko-słowackiej.Tomanowy Potok, dokładniej Tomanowy Potok Polski – jeden z głównych dopływów Kościeliskiego Potoku w Tatrach Zachodnich, zbierający wodę z Doliny Tomanowej. Najwyżej położone źródła znajdują się w Kamienistym Żlebie. W dolnej części Wyżniej Polany Tomanowej dołącza niewielki ciek spływający spod progu Doliny Suchej Tomanowej. Jednak z powodu wapiennego podłoża potok spływa w górnej części tylko okresowo. Stały potok, płynący nawet podczas najbardziej suchych lat, pojawia się dopiero poniżej Niżniej Polany Tomanowej, po zasileniu dopływem spod Nadspadów. Dopływami Tomanowego Potoku są potoki wypływające z dolin spod grani głównej Tatr. Prawdopodobnie zasilany jest też podziemnymi przeciekami z Smreczyńskiego Stawu. W rejonie Polany Smytniej, na wysokości 1075 m n.p.m. w miejscu o współrzędnych 49°13′53,8″N 19°51′27,7″E/49,231611 19,857694 łączy się z Pyszniańskim Potokiem, dając początek Kościeliskiemu Potokowi.

    Dawniej cała dolina była wypasana. W jej górnej części znajdowała się Hala Pyszna, a w dolnej Halą Ornak. W I połowie XX wieku była też bardzo popularnym terenem zjazdowym dla narciarzy, szczególnie jej część zwana Siwymi Sadami. Po zaprzestaniu w 1957 r. wypasu i utworzeniu tu ścisłego rezerwatu przyrody Tomanowa-Smreczyny, hale te niemal całkowicie zarosły lasem, a w wyższych partiach kosodrzewiną. Tylko najwyższe partie, powyżej kosodrzewiny utrzymały swoją trawiastą murawę.

    Stare Kościeliska – polana w Dolinie Kościeliskiej w Tatrach Zachodnich, na wysokości 960-970 m n.p.m. Była to samodzielna polana, nie wchodziła w skład żadnej hali. Prowadzi przez nią szeroki gościniec – pieszo 30 min drogi z Kir. Pochodzenie nazwy tłumaczy się w ten sposób, że polana stanowiła grunt kościelny; pierwotnie nazywała się ona Kościelec.Pyszniański Potok – potok uznawany za źródła Kościeliskiego Potoku w Tatrach Zachodnich. Przez niektórych autorów nazywany jest po prostu Kościeliskim Potokiem. Źródła Pyszniańskiego Potoku znajdują się na północnych stokach Kamienistej w jej wielkich żlebach, na wysokości ok. 1325 m n.p.m. Potok przepływa przez Dolinę Pyszniańską, następnie łączy się w Dolinie Kościeliskiej w rejonie Polany Smytniej z Tomanowym Potokiem, tworząc od tego miejsca Kościeliski Potok.

    Obecnie znajduje się tutaj największy w Tatrach obszar górnoreglowych lasów świerkowych i ostoja zwierząt nieniepokojonych przez ludzi. Niemal cały ten obszar bowiem wyłączony jest z ruchu turystycznego. Dla turystów udostępniony jest tylko czarny szlak turystyczny prowadzący do Smreczyńskiego Stawu, cały czas biegnący przez ścisły rezerwat przyrody. Samą dolinę można obserwować ze szlaków turystycznych.

    Lodowiec – wolno płynąca masa lodu powstałego z przekształcenia pokładów wiecznego śniegu. Lodowce są największym rezerwuarem wody słodkiej na Ziemi i drugim po oceanach wody na świecie.Siwe Sady – część Doliny Pyszniańskiej (górna część Doliny Kościeliskiej) w Tatrach Zachodnich. Nazwę utworzył Mariusz Zaruski w 1910 r. Miejsce to (ok. 1500–1750 m n.p.m.), obejmujące północne zbocza Liliowych Turni i część wschodnich zboczy Ornaku pod Siwą Przełęczą i Siwymi Turniami, znane jest głównie jako popularny teren zjazdowy narciarzy z I połowy XX w. W nieistniejącym już schronisku na Hali Pysznej urządzano na pożegnanie sezonu narciarskiego imprezę, podczas której wręczano nagrody dla juniorów, pań i seniorów w slalomie odbywanym w Siwych Sadach. Siwe Sady tworzą trzy tarasy jeden nad drugim. W najwyższym z tych tarasów, na wschodnich zboczach Ornaku znajduje się kocioł lodowcowy – Siwa Kotlinka z Siwymi Stawkami, na najniższym niewielki stawek – Kosowinowe Oczko.

    Bibliografia[]

    1. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wyd. Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
    2. Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
    3. Tatry Zachodnie. Mapa turystyczna 1:20 000. Warszawa: Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 2005/06. ISBN 83-7329-645-X.


    Siwa Kotlinka – niewielka kotlina w Dolinie Pyszniańskiej (górna część Doliny Kościeliskiej) w Tatrach Zachodnich. Znajduje się na wschodnich zboczach Ornaku, poniżej Siwej Przełęczy. Powstała na miejscu dawnego kotła lodowcowego. Położona jest na wysokości ok. 1718 m n.p.m. i porośnięta jest w większości niską murawą, wśród której widoczne są niewielkie kamieniska. Znajdują się na niej dwa niewielki Siwe Stawki. Kiedyś kotlinka należała do terenów pastwiskowych Hali Ornak. Niewypasana jest już od 1947 r., kiedy utworzono tutaj ścisły rezerwat przyrody. Pojawiające się kępy kosodrzewiny wskazują, że wkrótce cała kotlinka zarośnie kosodrzewiną i utworzą się tutaj typowe dla Tatr piętra roślinne.Kwarcyt - skała metamorficzna, która powstała przez przeobrażenie piaskowców i mułowców zbudowanych niemal wyłączne z okruchów kwarcu. W Polsce kwarcyty występują głównie w masywach metamorficznych Sudetów.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Regiel górny - piętro roślinne usytuowane powyżej regla dolnego a poniżej piętra kosodrzewiny, czyli poniżej górnej granicy lasu.
    Józef Nyka (ur. 5 grudnia 1924 w Łysininie k. Żnina) – alpinista, taternik, popularyzator alpinizmu i turystyki górskiej, autor wielu przewodników turystycznych po polskich górach. Ma na koncie szereg najwyższej klasy przejść dróg i pierwszych przejść w Tatrach oraz w Dolomitach. Członek honorowy prestiżowych międzynarodowych organizacji alpinistycznych i górskich, między innymi Polskiego Związku Alpinizmu.
    Jaferowy Żleb – żleb stanowiący boczne odgałęzienie Doliny Tomanowej w polskich Tatrach Zachodnich. Ma długość ok. 780 m i opada w północnym kierunku spod rozwidlenia dwóch grzbietów: Skrajnego Smreczyńskiego Grzbietu i Jaferowego Grzbietu; ten ostatni oddziela dolną część Doliny Pyszniańskiej od Doliny Tomanowej. Wylot żlebu znajduje się na południowym końcu Wyżniej Smreczyńskiej Polany, na wysokości ok. 1200 m. Żlebem schodzą duże lawiny. W 2005 r. lawina wyrwała w Jaferowym Żlebie kilkaset świerków wraz z korzeniami. Dnem żlebu spływa potok, który w górnej części żlebu okresowo zanika, zaś na Wyżniej Smreczyńskiej Polanie całkowicie gubi wodę.
    Schronisko turystyczne – budynek przeznaczony dla potrzeb obsługi ruchu turystycznego, zapewniający miejsce odpoczynku, schronienia przed wpływem niekorzystnych warunków atmosferycznych, w przypadku większości obiektów – bazę noclegową i gastronomiczną oraz czasami dodatkowe usługi: punkt informacji turystycznej, wypożyczalnie sprzętu turystycznego czy sportowego, dyżurka służb ratowniczych itp.
    Kamienista (słow. Veľká Kamenistá) – dwuwierzchołkowy szczyt (2126 m i 2122 m) w głównej grani Tatr Zachodnich. Od sąsiadującego na zachód Błyszcza (2159 m) oddzielony jest Pyszniańską Przełęczą (1788 m), od sąsiadującego na wschód Smreczyńskiego Wierchu (2066 m) – Hlińską Przełęczą (1906 m). Po szczytach tych i przełęczach przebiega granica polsko-słowacka, wyższy wierzchołek leży jednak po stronie słowackiej. Kamienista jest zwornikiem; na południową, słowacką stronę odchodzi od niej długi grzbiet Hlina.
    Krzyż Pola – żelazny krzyż osadzony na kwarcytowym kamieniu w Dolinie Kościeliskiej w Tatrach Zachodnich. Znajduje się w odległości 4,8 km od Kir, u wylotu Doliny Smytniej, po zachodniej stronie drogi. Pierwszy drewniany krzyż w tym miejscu z napisem I nic nad Boga (słowa św. Pawła) ustawiono w 1852 r. z polecenia poety Wincentego Pola w czasie patriotycznej i turystycznej wycieczki studentów UJ z Krakowa. W 1883 r. Towarzystwo Tatrzańskie zamieniło go na krzyż z żelaza tatrzańskiego, odnowiony i poświęcony w 1942 r. Przez jakiś czas od 1892 r. stała tutaj altana dla turystów, przeniesiona znad Lodowego Źródła. Kamień z kwarcytu, na którym stoi krzyż, pochodzi najprawdopodobniej z młyna do mielenia rudy miedzi i srebra, który stał niegdyś poniżej Doliny Pyszniańskiej.
    Dolinka – boczne odgałęzienie Doliny Pyszniańskiej w polskich Tatrach Zachodnich. Jest to długa i wąska dolinka opadająca w północno-zachodnim kierunku spod Hlińskiej Przełęczy (1907 m) pomiędzy dwoma długimi bocznymi grzbietami odchodzącymi na północny zachód od grani głównej Tatr Zachodnich. Od wschodniej strony doliny są to Skrajny Smreczyński Grzbiet i Jaferowy Grzbiet, od zachodniej Dolinczański Grzbiet. W górnej części Dolinki, pod Hlińską Przełęczą, znajduje się Dolinczański Upłaz, w środkowej rówień zwana Dolinczańską Wolarnią. Wylot Dolinki znajduje się na wysokości ok. 1100 m, powyżej wylotu Ornaczańskiego Żlebu. Dnem doliny, mniej więcej od połowy jej długości spływa Dolinczański Potok, będący prawym dopływem Pyszniańskiego Potoku.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.04 sek.