• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Delegatura Rządu na Kraj

    Przeczytaj także...
    Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego (EZN) − władza wykonawcza powstała w 1954 jako organ wykonawczy Tymczasowej Rady Jedności Narodowej, od której w 1956 otrzymała uprawnienia rządu. Funkcjonowała do 1972.Okręgowa Delegatura Rządu Warszawa-Miasto kryptonim: Corona, Korona, Mury,Twierdza – terenowa struktura Delegatury Rządu na Kraj.
    Stanisław Kauzik ps. Dołęga-Modrzewski (ur. 9 stycznia 1891 w Warszawie, zm. 25 kwietnia 1959 w Londynie), polski polityk, prawnik.

    Delegatura Rządu na Kraj – tajny naczelny organ władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, utworzony w 1940 r., składający się z departamentów. Na jej czele stał Delegat Rządu na Kraj, podporządkowany Rządowi RP na uchodźstwie, a od 1944 wicepremier w tym rządzie. Delegatura kierowała pracą pionu cywilnego Polskiego Państwa Podziemnego. Jej zadaniami było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych, zapewnienie normalnego funkcjonowania państwa, przygotowanie do przyjęcia kontroli nad krajem po zakończeniu wojny, rejestracja poczynań okupantów i dokumentacja zbrodni wojennych, ochrona i ratowanie zagrożonych dóbr kultury.

    Skarb Narodowy - instytucja powołana dekretem prezydenta RP Augusta Zaleskiego z 14 października 1949, której celem było finansowanie działalności władz Rzeczypospolitej (działalność organów władzy państwowej, działalność informacyjna i oświatowa, pomoc Krajowi). Środki finansowe Skarb Narodowy pozyskiwał z dobrowolnych datków ("cegiełek") polskich emigrantów.Delegat Rządu na Kraj - stojący na czele Delegatury Rządu na Kraj przedstawiciel Rządu RP na uchodźstwie w okupowanym kraju (od 1944 roku będący równocześnie wicepremierem w Rządzie RP na uchodźstwie).

    15 listopada 1942 Polityczny Komitet Porozumiewawczy zaakceptował statut Delegatury, opracowany przez Delegata Rządu na Kraj Jana Piekałkiewicza.

    Struktura organizacyjna[edytuj kod]

    W strukturze Polskiego Państwa Podziemnego działały trzy Delegatury Rządu:

  • Delegatura Rządu na ziemie włączone do III Rzeszy (siedziba Poznań)
  • Delegatura Rządu na ziemie włączone do ZSRR (siedziba Wilno)
  • Delegatura Rządu na Generalne Gubernatorstwo (siedziba Warszawa, de facto było to główna Delegatura Rządu, do 1943 przejęła obowiązki pozostałych dwóch)
  • a także wydzielone jednostki, jak Komórka „Zachód”.

    Okupacja wojenna (łac. occupatio bellica) – czasowe zajęcie przez siły zbrojne państwa prowadzącego wojnę całości lub części terytorium państwa nieprzyjacielskiego i wprowadzenie tam swojej władzy.Rada Jedności Narodowej – reprezentacja polityczna Polskiego Państwa Podziemnego powstała z 8 stycznia na 9 stycznia 1944 w wyniku przekształcenia Krajowej Reprezentacji Politycznej, działała do 1 lipca 1945.

    Biuro Delegata Rządu na Kraj składało się z następujących jednostek organizacyjnych:

  • Biuro Prezydialne - kompetencje Biura odpowiadały kompetencjom przedwojennym Prezydium Rady Ministrów. Składało się z:
  • Gabinet Delegata Rządu
  • Wydział Kontroli Biura („Izba”, nawiązujący do Najwyższej Izby Kontroli)
  • Komitet Koordynacji Ustawodawczej
  • Wydział Gospodarki Narodowej
  • Wydział Organizacji Administracji
  • Wydział Walki Cywilnej (miał de facto status odrębnego departamentu, zobacz Kierownictwo Walki Cywilnej)
  • Wydział Kontroli
  • Departament Spraw Wewnętrznych (kierownik: Leopold Rutkowski) - należał do najaktywniejszych w działalności bieżącej (wywiad polityczny, kierowanie aparatem terenowym, polityka, przygotowania do obsady władz, opracowanie aktów legislacyjnych do wydania po wyzwoleniu)
  • Wydział Bezpieczeństwa - czuwanie nad bezpieczeństwem Delegatury
  • Główny Inspektorat Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa - konspiracyjna policja, miała zapewnić Delegaturze objęcie władzy administracyjnej i policyjnej w terenie; w jej skład wchodziło wielu członków Granatowej Policji
  • Biuro Wschodnie - zajmowało się stosunkiem władz do Litwinów, Białorusinów i Ukraińców, częściowo konkurowało z Biurem Narodowościowym. Jej organem była Rada Narodowościowa.
  • Departament Prasy i Informacji (także Departament Informacji i Dokumentacji, kierownik Stanisław Kauzik) - wydawanie szeregu pism, biuletynów, ulotek, afiszów, książek; przygotowywanie sprawozdań dla Londynu, prace przyszłościowe (akty prawne).
  • Departament Oświaty i Kultury (kierownik Czesław Wycech)
  • Departament Pracy i Opieki Społecznej (kierownik Jan Stanisław Jankowski, później Stefan Mateja) - prowadził czynną działalność (dystrybucję subwencji, zasiłków, itp.), jego budżet stanowił blisko 30% wydatków DR. Pomagano m.in. rodzinom ofiar terroru okupantów, przedstawicielom świata nauki i kultury. Równocześnie prowadzono prace planistyczne co do polityki społecznej w okresie powojennym.
  • Rada Pomocy Żydom
  • Departament Rolnictwa (kierownik Witold Maringe, później Zygmunt Załęski) - analiza sytuacji bieżącej i prace przyszłościowe (dyskutowano o reformie rolnej), a także organizacja aparatu aprowizacyjnego.
  • Departament Skarbu (kierownik Roman Rybarski, później Czesław Klarner) - przygotowanie bieżącej dokumentacji kraju pod rządami okupanta (pod kątem polityki finansowej), prowadzono działania przyszłościowe (przygotowywanie aktów prawnych na okres powojenny)
  • Departament Przemysłu i Handlu (kierownik Bolesław Rutkowski) - praktyczne przygotowywanie się do przejęcia i uruchomienia najważniejszych obiektów przemysłowych w okresie powstania; przygotowywanie aktów prawnych na okres powojenny
  • Departament Poczt i Telegrafów - przygotowywanie się na okres powstania i powojenny
  • Departament Komunikacji (kierownik: inż. Stanisław Łaguna)
  • Departament Robót Publicznych i Odbudowy - przygotowywanie aktów prawnych na okres powojenny
  • Komitet Ekonomiczny
  • Krajowa Rada Odbudowy
  • Departament Sprawiedliwości (kierownik: Leon Nowodworski, później Feliks Zadrowski) - prowadził głównie prace przyszłościowe, przygotowywano pakiet ustaw mających przywrócić polskie sądownictwo, kontynuowano kodyfikację i unifikację polskiego prawa. Opracował Kodeks Moralności Obywatelskiej, który wraz z przepisami Kodeksu Karnego z 1932 r. stanowił podstawę odpowiedzialności przed organami podziemnego wymiaru sprawiedliwości
  • Sekcja (później Departament) Spraw Zagranicznych (kier. Roman Knoll)
  • Biuro Narodowościowe
  • Komitet Koordynacji Ustawodawczej
  • Centralna Komisja Badania i Rejestrowania Zbrodni Okupanta w Polsce
  • Komitet Administracyjny
  • Komitet Polityczny
  • Komórka pomocy dla jeńców angielskich
  • Departament Obrony Narodowej (lub Departament Spraw Wojskowych)
  • Delegatura miała również strukturę terenową. Dzieliła się na (na ziemiach włączonych do III Rzeszy):

    Armia Ludowa (AL) – komunistyczna konspiracyjna organizacja zbrojna Polskiej Partii Robotniczej (PPR) w okupowanej przez III Rzeszę Polsce, utworzona na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej z 1 stycznia 1944, która była formalnym zwierzchnikiem, ale faktycznie była nim Polska Partia Robotnicza. Pierwszym Naczelnym Dowódcą AL został mianowany Michał Żymierski, ps. „Rola”.Bolesław Rutkowski (ur. 21 sierpnia 1915 w Żeleznowodsku, zm. 17 października 2012 w Gliwicach ) - doktor nauk medycznych, anestezjolog, kapitan Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, weteran II Wojny Światowej, uczestnik bitwy pod Monte Cassino.
  • Okręgowa Delegatura Rządu Ciechanów
  • Okręgowa Delegatura Rządu Łódź; część północno-zachodnia (powiaty: kutnowski, łęczycki, łódzki, sieradzki i wieluński)
  • Okręgowa Delegatura Rządu Pomorze (Toruń)
  • Okręgowa Delegatura Rządu Poznań
  • Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk
  • W Generalnym Gubernatorstwie funkcjonowały:

    Jan Stanisław Jankowski, pseud. Doktor, Jan, Klonowski, Sobolewski, Soból (ur. 6 maja 1882 w Krassowie Wielkim w pow. Wysokie Mazowieckie, zm. 13 marca 1953 we Włodzimierzu nad Klaźmą w ZSRR) – polski działacz polityczny, Delegat Rządu na Kraj od 19 lutego 1943, (formalnie od 21 kwietnia 1943) do 27 marca 1945, inżynier chemik.Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych aż do 1948. W czasach PRL jako samodzielna partia działała jedynie na emigracji.
  • Okręgowa Delegatura Rządu Kielce
  • Okręgowa Delegatura Rządu Kraków
  • Okręgowa Delegatura Rządu Lublin
  • Okręgowa Delegatura Rządu Łódź; część południowo-wschodnia (powiaty: skierniewicki, rawski, radomszczański, piotrkowski, łowicki, brzeziński – częściowo)
  • Okręgowa Delegatura Rządu Warszawa-miasto
  • Okręgowa Delegatura Rządu Warszawa-województwo
  • Na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej działały:

    Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej – organ konsultacyjny i opiniodawczy prezydenta i rządu RP na uchodźstwie, funkcjonujący w latach 1939–1991.Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne sp. z o.o. (WSiP) – wydawnictwo, które wydaje głównie podręczniki szkolne i inne materiały edukacyjne. Powstało zarządzeniem ministra edukacji narodowej 9 kwietnia 1945 r., jako Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych (PZWS), z których w 1951 roku wydzielone zostało Państwowe Wydawnictwo Szkolnictwa Zawodowego. W 1974 roku oba wydawnictwa zostały połączone w wydawnictwo pod obecną nazwą i działały w formie przedsiębiorstwa państwowego. Przekształcenie przedsiębiorstwa państwowego Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa zostało dokonane przez Ministra Skarbu Państwa w dniu 16 września 1998 r. Od 3 listopada 2004 do 30 sierpnia 2010 przedsiębiorstwo było notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie.
  • Okręgowa Delegatura Rządu Białystok
  • Okręgowa Delegatura Rządu Lwów
  • Okręgowa Delegatura Rządu Nowogródek
  • Okręgowa Delegatura Rządu Polesie
  • Okręgowa Delegatura Rządu Wilno
  • Okręgowa Delegatura Rządu Wołyń
  • W marcu 1943 działacz Rady Pomocy Żydom „Żegota” Witold Bieńkowski ps. Wencki powołał Referat Żydowski Delegatury Rządu na Kraj.

    Zygmunt Załęski, ps. Gnatowski (ur. 13 lutego 1892 w Gnatach na Mazowszu, zm. 12 stycznia 1966) – polski działacz ludowy, w latach 1945–1950 poseł do Krajowej Rady Narodowej i na Sejm Ustawodawczy, w latach 1957–1965 poseł na Sejm PRL II i III kadencji.Komisja Likwidacyjna Rządu RP powołana dekretem prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego z dnia 20 grudnia 1990 związku z wypełnieniem misji władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Równolegle powołana została Komisja Likwidacyjna Skarbu Narodowego.

    Delegatura Rządu na Kraj została poważnie zagrożona w 1944 współpracą wywiadowczą NKWD i gestapo. 17 kwietnia 1944 specjalna grupa bojowa przy Sztabie Głównym Armii Ludowej, dowodzona przez ppłk. Jerzego Fonkowicza przeprowadziła we współpracy operacyjnej z gestapo akcję zdobycia archiwum Delegatury Rządu na Kraj przy ul. Poznańskiej 12 w Warszawie. W jej wyniku rozbiciu uległa newralgiczna sieć konspiracji Armii Krajowej, a AL uzyskała dane o przedwojennych agentach policji w szeregach ruchu komunistycznego.

    II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945.Miesięcznik jest to czasopismo, które ukazuje się regularnie raz w miesiącu. Przeważnie miesięczniki poświęcone są jakiejś konkretnej problematyce, np. z zakresu sztuki, nauki, techniki, sportu, turystyki czy gier komputerowych, a także konkretnym regionom oraz problematyce politycznej i społecznej. Niektóre miesięczniki wydawane są też w formie poradników.

    Po powstaniu warszawskim państwo podziemne uległo rozpadowi. Zastępca Delegata na Kraj Adam Bień pisał: „Delegatura jako całość jest rozbita (...)Klęska powstania w pełni prawie zlikwidowała pracę wszystkich departamentów Delegatury.”.

    Organem prasowym Delegatury był miesięcznik Rzeczpospolita Polska.

    Przypisy

    1. Jerzy Jędrzejewski, Łódzka Okręgowa Delegatura Rządu RP w latach 1942-1945; głównie na bazie nieopublikowanego maszynopisu wspomnień łódzkiego Delegata – Piotra Rychlika
    2. Janusz Marszalec Zdobycie Archiwum Delegatury Rządu przez AL i gestapo Biuletyn IPN nr 3-4 2006, str. 27-34, wersja elektroniczna
    3. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy SAWW 1990, str. 106. ISBN 83-85066-09-8

    Bibliografia[edytuj kod]

  • Waldemar Grabowski, Polska Tajna Administracja Cywilna 1940–1945, Warszawa 2003, wyd. Instytut Pamięci Narodowej; ISBN 83-89078-23-6
  • Waldemar Grabowski, Z dziejów Delegatury Rządu na Kraj [1]
  • Stanisław Salmonowicz, Polskie Państwo Podziemne, Warszawa 1994 ,wyd. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, str. 78-90
  • Polskie Siły Zbrojne – zorganizowane formacje wojskowe, utworzone jesienią 1939 poza granicami Polski, na podstawie międzysojuszniczych umów podpisanych przez Wielką Brytanię i Francję. Polskimi Siłami Zbrojnymi dowodził Naczelny Wódz.Krajowa Rada Ministrów (KRM) – część Rządu Rzeczypospolitej funkcjonująca na terenie okupowanego kraju jako nadrzędna struktura cywilna Polskiego Państwa Podziemnego (PPP).



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Wicepremier (z łac. primus – pierwszy oraz z łac. vice – zamiast) – w Polsce zastępca premiera – Prezesa Rady Ministrów, członek Rady Ministrów.
    Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej - ukazujący się w latach 2000-2011 miesięcznik popularnonaukowy poświęcony dziejom Polski lat 1939–1989.
    Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie – rząd Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1990 będący legalną kontynuacją władz II RP, zmuszonych opuścić Polskę po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 i okupacji całego terytorium Polski przez agresorów. Siedzibą rządu był Paryż, później Angers (na zasadzie eksterytorialności), a od końca czerwca 1940 (kapitulacji Francji) – Londyn. Władze RP na uchodźstwie zakończyły działanie po wyborze i zaprzysiężeniu Lecha Wałęsy na prezydenta Polski i przekazaniu mu insygniów prezydenckich przez prezydenta RP Ryszarda Kaczorowskiego.
    Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk nosiła kryptonimy "Prąd", "Szyb", Węgle". Delegatem okręgowym był Ignacy Sikora, "Gliwicki", "Teodor". Od 1942 przebywał w Warszawie i tam w 1944 zorganizowano biuro delegata. Po rezygnacji Sikory w 1944 przejściowo mianowany został Wincenty Spaltenstein, a potem Jerzy Lewandowicz, który po powstaniu warszawskim przebywał w Częstochowie.
    Okręgowa Delegatura Rządu Wilno – okręgowe (wojewódzkie) przedstawicielstwo Delegatury Rządu na Kraj powstałe w marcu 1942 w Wilnie.
    De facto (łac. w rzeczywistości) – faktycznie, w rzeczy samej, w praktyce, rzeczywiście, w przeciwieństwie do prognoz lub zamierzeń; w języku prawniczym przeciwstawne do de iure. Figura stylistyczna stosowana do wzmocnienia znaczenia zdania.
    Stronnictwo Narodowe – polska partia polityczna, utworzona w październiku 1928 w wyniku przekształcenia Związku Ludowo-Narodowego, której zadaniem było prowadzenie bieżącej działalności politycznej obozu narodowego (Narodowa Demokracja).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.022 sek.