• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Celownik - przypadek

    Przeczytaj także...
    Deklinacja (od łac. declinare – odmieniać) – odmiana wyrazu (imienia) przez przypadki i liczby. Deklinacji podlegają rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, zaimki rzeczowne, przymiotne i liczebne oraz liczebniki. Pojęciem deklinacji określa się także zespół form fleksyjnych, występujący w odmienianych w ten sposób wyrazach.Narzędnik (łac. instrumentalis) – forma używana m.in. dla określenia narzędzia (naprawił telewizor śrubokrętem, przyjechałem pociągiem), sposobu w jaki coś się dzieje (osiągnąłem to sprytem) itp. Przy czasownikach oznaczających rządzenie oznacza dopełnienie bliższe (dyrygent kieruje orkiestrą), przy niektórych innych dopełnienie dalsze (Maria handluje kwiatami). Łączy się z niektórymi przyimkami, np. z, pod, nad. W języku polskim odpowiada na pytania: (z) kim? (z) czym?.
    Synkretyzm przypadków – zachodzące w językach fleksyjnych zjawisko przejmowania funkcji jednego przypadka deklinacji przez inny i będąca tego następstwem homonimia dwóch bądź kilku form fleksyjnych jednego leksemu. Dochodzi do tego na ogół na skutek zmian fonetycznych, w wyniku których formy obydwu przypadków stają się identyczne. Efektem synkretyzmu może być nawet eliminacja jednego przypadka z systemu deklinacyjnego języka.

    Celownik (łac. dativus) – forma używana jako dopełnienie dalsze (Kasia dała Ali prezent) oraz do oznaczania celu pożytku lub szkody (np. dzieci zepsuły mu telewizor - mu nie dotyczy tu bezpośrednio akcji, a jedynie jej skutków).

    Szczegóły[]

    Główną funkcją celownika jest oznaczenie dopełnienia dalszego. W zdaniu "daję książkę Ali", wyraz książka jest dopełnieniem bliższym, zaś forma Ali, odpowiadająca na pytanie komu? czemu? jest dopełnieniem dalszym.

    Dopełnienie dalsze – dopełnienie, przy którego użyciu nie można przekształcić zdania ze strony czynnej na stronę bierną, tak aby dotychczasowe dopełnienie przejęło rolę podmiotu. Przy transformacji zdania do strony biernej dopełnienie dalsze nie zmienia swojej formy, np:Zaimek – część mowy zastępująca rzeczownik (np. ja), przymiotnik (np. mój), przysłówek (np. tam) lub liczebnik (np. tyle) i pełniąca ich funkcje w zdaniu.

    Niektóre czasowniki łączące się z celownikiem (forma w celowniku wskazana jest pogrubieniem):

  • (po)skarżyć się: Poskarżyłem się znajomemu na nieuprzejmego klienta.
  • (u)wierzyć: Uwierzyłem reklamie w skuteczność tego proszku.
  • sprzeda(wa)ć: Sprzedałam swoją firmę dużej korporacji.
  • zwierzyć się / zwierzać się: Zwierzyłem się przyjacielowi ze swoich wątpliwośći.
  • Inne przykłady: dać, dawać, mówić, dziękować, oddać, oddawać, obiecać, obiecywać, pomagać, pomóc
  • Przykłady przyimków, z którymi występuje celownik (forma w celowniku wskazana jest pogrubieniem):

    Dopełnienie bliższe – dopełnienie stojące na pierwszej pozycji przy czasowniku, od którego można utworzyć stronę bierną. Przy zamianie ze strony czynnej na stronę bierną, staje się ono podmiotem mianownikowym zdania w stronie biernej.Przypadek – kategoria gramatyczna, przez którą odmieniają się rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki, imiesłowy (określane przez to zbiorczym mianem imion), a niekiedy też czasowniki (co w języku polskim nie występuje), będąca odzwierciedleniem ich różnorodnych funkcji.
  • ku: Słońce chyliło się ku zachodowi; ku pamięci
  • dzięki: Dzięki niej zrozumiałem, jak potrzebna jest Wikipedia
  • wbrew: Wbrew zdrowemu rozsądkowi
  • przeciw: Jestem przeciw takiemu stawianiu sprawy.
  • na przekór: na przekór krytykom
  • Etymologia[]

    Łacińska nazwa, dativus, pochodzi poprzez łacińską formę "cāsus datīvus" od greckiego wyrażenia δοτικὴ πτῶσις (dotikē ptôsis), "odmiana dla dawania": Kasia dała prezent (komu? czemu?) Ali.

    Łacina, język łaciński (łac. lingua Latina, Latinus sermo) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym.

    Inne języki[]

    W językach niemieckim i greckim spełnia także rolę narzędnika (instrumentalis) na zasadzie tzw. synkretyzmu przypadków.

    W języku angielskim celownik zlał się z biernikiem tworząc przypadek zależny (oblique case lub objective case) i różni się od mianownika tylko w odmianie zaimków. Na przykład, zaimek "her" (oraz analogicznie "him" i "them") używa się zarówno w "daj (komu? czemu?) jej piłkę" - "give her a ball", jak i "widzę (kogo? co?) ją" - "I see her".

    Zobacz też[]

  • deklinacja
  • przypadek
  • lista przypadków
  • Przypisy

    1. Onet.wiem, Celownik. [dostęp 2014-04-30].



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.049 sek.