• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Baskowie



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Fiszbiny (niem. Fischbein) – płyty rogowe zwisające z podniebienia w jamie gębowej wieloryba (fiszbinowca), z każdej strony, w liczbie od 150 do 300. Kostne podniebienie ma na środku wystający duży grzebień, do którego płyty są przyczepione. Długość jednej może dochodzić do 3-4 metrów, w punkcie przymocowania mają grubość męskiego ramienia. Wolne brzegi są postrzępione i przypominają trochę włosie końskie.Soule (bask. Zuberoa, Xiberu lub Xüberoa; gask. Sola) – była francuska prowincja. Obecnie wchodzi w skład departamentu Pireneje Atlantyckie.

    Baskowieprotonaród waskoński zamieszkujący tereny na granicy Hiszpanii i Francji nad Zatoką Biskajską. Obecnie żyje około 10 milionów Basków, z czego 2,3 miliona w Hiszpanii, około 285 tysięcy we Francji i kilka milionów na emigracji (głównie w Ameryce Łacińskiej).

    Baskowie mówią językiem, który nie wywodzi się z języków indoeuropejskich, wykazuje za to pewne podobieństwo do dialektów, którymi posługują się pewne odosobnione populacje w dolinach Kaukazu. Niektóre wyrazy podobne są do słów z języka węgierskiego, fińskiego czy też nawet japońskiego. Euskara (język baskijski) był przez wiele wieków izolowany od wpływów z zewnątrz, przez co w języku tym bardzo mało jest zapożyczeń, obcych elementów gramatycznych oraz składniowych. Interesujący przyczynek do badania pochodzenia Basków dają studia nad grupami krwi. Otóż gen grupy krwi B praktycznie u nich nie występuje, zaś częstość występowania grupy krwi 0 jest najwyższa w Europie. Około 35% ludności baskijskiej ma grupę krwi Rh−, podczas gdy w Europie średnio jest to 15%.

    Kraj Basków (dawniej także: Baskonia; bask. Euskadi, Euskal Herria, hiszp. País Vasco; nazwa oficjalna: Euskal Autonomia Erkidegoa - Comunidad Autónoma Vasca) – wspólnota autonomiczna w północnej Hiszpanii, położona nad Zatoką Biskajską. Tworzą ją prowincje: Gipuzkoa/Guipúzcoa, Bizkaia/Vizcaya i Araba/Álava. Zajmuje ona powierzchnię 7,3 tys. km². W roku 2001 zamieszkiwało ją w sumie około 2,1 mln ludzi. Najwięcej Basków mieszka w prowincjach Bizkaia i Gipuzkoa. Stolicą wspólnoty jest Vitoria-Gasteiz. Od zachodu graniczy z Kantabrią i Kastylią i Leonem, od południa z La Rioją i od wschodu z Nawarrą.Towarzystwo Jezusowe, SJ (łac. Societas Iesu, SI), jezuici – męski papieski zakon apostolski Kościoła katolickiego, zatwierdzony przez papieża Pawła III 27 września 1540. Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła katolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, ćwiczenia duchowe, edukację i udzielanie sakramentów.

    Historia[ | edytuj kod]

    Starożytność i panowanie wizygockie[ | edytuj kod]

    Pochodzenie Basków jest nieznane. Najprawdopodobniej wywodzą się od ludności, która zamieszkiwała znaczną część Europy przed przybyciem Indoeuropejczyków (II tysiąclecie p.n.e.), choć w przeszłości usiłowano dopatrywać się także podobieństw do języków berberyjskich i kaukaskich. W starożytności nie ulegli celtyzacji i romanizacji, jak inne ludy Półwyspu Iberyjskiego. Cesarz Tyberiusz przyznał Baskom autonomię w zakresie prawa i obyczajów oraz zwolnił ich z rzymskich podatków oraz stacjonowania legionów w zamian za dostęp do złóż występujących w Baskonii. Rzymska obecność przyczyniła się także do rozwoju rolnictwa i chrystianizacji.

    Grupy krwi – zestawy antygenów, obecnych na powierzchni krwinek czerwonych. W zależności od układu grupowego pod uwagę brane są różne zestawy antygenów. Niezgodność w obrębie układu grupowego wiąże się z reakcją odpornościową organizmu polegającą na wytworzeniu przeciwciał skierowanych przeciwko nieprawidłowym antygenom obecnym na erytrocytach. W ramach tego samego gatunku może istnieć wiele układów grupowych krwinek czerwonych. Zachowanie zasad zgodności w obrębie układów grupowych krwi jest istotne podczas transfuzji krwi, przeszczepianiu narządów oraz w ciąży.Ferdynand VII (ur. 14 października 1784 w Escorialu, zm. 29 września 1833 w Madrycie) – król Hiszpanii w latach 1813-1833 z dynastii Burbonów.
    Baskijska moneta z I w. bita w Pampelunie

    Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Baskowie uzyskali większą niezależność, choć w 581 r. wizygocki król Leowigild podbił część Baskonii i w celu umocnienia swojej władzy założył twierdzę Victoriacum. Ani ta, ani kolejne ekspedycje nie przyniosła długotrwałego podporządkowania Basków.

    Drzewo z Gerniki (bask. Gernikako Arbola) – dąb symbolizujący wolności biskajskie i szerzej – baskijskie, stojący w mieście Gernika.Nowy Świat – określenie wprowadzone w okresie wielkich odkryć geograficznych dla nowo odkrytego lądu Ameryki. Jednocześnie znane (przez Europejczyków) od starożytności kontynenty Europy, Azji i Afryki zaczęto określać mianem Starego Świata.

    We wczesnym średniowieczu nie zdołali opanować ich ziem ani Arabowie (z wyjątkiem okolic Pampeluny) ani Frankowie (z wyjątkiem Gaskonii), jednak walki arabsko-frankijskie doprowadziły do spustoszenia Baskonii i doprowadziły do powstania Basków przeciw obu sąsiadom. Już w VIII w. Baskowie usiłowali tworzyć własne państwo, w tym czasie władzę w regionie Pampeluny zdobył Velasco, który odebrał te tereny muladijskiemu rodowi Banu Qasi. Początki baskijskiej niepodległości związane są z powstałym z ziem Velasco Królestwem Nawarry, które w 824 r. pokonało armię frankijską i uzyskało niezależność pod panowaniem dynastii Arista (spokrewnionej z Banu Qasi). Królestwo Nawarry pod względem terytorialnym zbliżone było do obecnego obszaru Kraju Basków.

    Sancho VII zwany Mocnym lub Silnym (hiszp. Sancho el Fuerte, bask. Santxo Azkarra, zm. 7 kwietnia 1234) - król Nawarry między 1194 i 1234.Vizcaya (bask. Bizkaia) – prowincja w północnej Hiszpanii, współtworząca wspólnotę autonomiczną Kraju Basków. Prowincja liczy 1,1 mln mieszkańców (2009), z czego blisko 30% mieszka w stolicy – Bilbao (bask. Bilbo). Innymi większymi miastami są: Guernica (bask. Gernika-Lumo), Barakaldo, Portugalete, Durango i Balmaseda.

    Królestwo Nawarry w okresie rekonkwisty[ | edytuj kod]

    W 905 r. tron Nawarry przejęła dynastia Jimena, która kontynuowała rekonkwistę i zaangażowała się w kontakty z innymi królestwami Hiszpanii. Jeszcze w X w. doszło do krótkotrwałej unii personalnej z hrabstwem Aragonii. Za rządów króla Sancha III Wielkiego (ok. 1000–1035) Królestwo Nawarry było największą potęgą chrześcijańską na Półwyspie Iberyjskim, a jego siła wywodziła się m.in. z wysoko rozwiniętej gospodarki. Sancho III zhołdował hrabstwa katalońskie i podporządkował sobie hrabstwo Kastylii oraz Królestwo Leónu, by w 1034 r. przyjąć tytuł „króla wszystkich Hiszpanii”.

    Druga Republika Hiszpańska (Segunda República Española) – państwo istniejące między 14 kwietnia 1931 a 1 kwietnia 1939 na terenie Hiszpanii. Za początek Drugiej Republiki (Pierwsza istniała w latach 1873 – 1874) uznaje się dzień jej proklamowania i wyjazdu króla Alfonsa XIII z kraju, zaś za jej koniec – ostateczne zwycięstwo wojsk nacjonalistycznych w hiszpańskiej wojnie domowej, która wybuchła po zamachu stanu dokonanym 18 lipca 1936.Real Sociedad de Fútbol, S.A.D., nazywany zwykle Realem Sociedad (wym. [reˈal soθjeˈðað]) – hiszpański klub piłkarski z siedzibą w mieście San Sebastián założony 7 września 1909 roku. Obecnie występuje w rozgrywkach Primera División. Stadionem zespołu jest Anoeta, która mieści 32 tysiące widzów. Klub dwukrotnie był mistrzem Hiszpanii, w sezonach 1980/1981 i 1981/1982. W sezonie 2002/2003 Real Sociedad po raz ostatni zdobył wicemistrzostwo kraju. Drużyna rozgrywa też Derby Kraju Basków z Athletic Bilbao, była też jednym z założycieli Primera División w 1929 roku. Najdłuższy okres, w którym ekipa ta grała niezmiennie w najwyższej klasie rozgrywkowej to 40 sezonów, od 1967 do 2007 roku.

    Kryzysem w ekspansji Nawarry była klęska pod Atapuercą w 1054 roku i śmierć García III zadane przez armię Kastylii i Leónu. W 1076 r. tron przypadł królowi Aragonii Sancho Ramirezowi, co oznaczało powrót unii personalnej z Aragonią, która trwała do śmierci Alfonsa I Walecznego, gdy Nawarra uniezależniła się od silniejszego sąsiada. W tym okresie Nawarra została odcięta od terytoriów muzułmańskich, a jej rola w rekonkwiście ograniczona do zera. Był to także początek spadku znaczenia państwa.

    Miguel de Unamuno y Jugo (ur. 29 września 1864 w Bilbao, zm. 31 grudnia 1936 w Salamance) – hiszpański filozof, pisarz, dramaturg i poeta, rektor Uniwersytetu w Salamance, z pochodzenia Bask. Zrozpaczony działaniami Republiki poparł początkowo generała Francisca Franco. Nie mógł jednak zignorować rzezi i morderstw, których ofiarami padli jego przyjaciele: Casto Prieto (burmistrz Salamanki), Salvador Vila oraz Federico García Lorca. Wziął udział w Festiwalu Rasy Hiszpańskiej, zorganizowanym 12 października 1936 r. W odpowiedzi na gwałtowne ataki profesora Francisca Maldonado przeciwko Katalończykom i Baskom wygłosił przemowę przeciwko ideom nacjonalistów. Prawdopodobnie tylko obecność żony generała Francisca Franco uratowała go przed linczem. Generał Franco życzył sobie rozstrzelania filozofa, nie uczynił tego jednak ze względu na jego międzynarodową sławę i reakcje, jakie wywołało za granicą morderstwo Federico Garcíi Lorki .Ferdynand II Aragoński (ur. 10 marca 1452 w Sos w Aragonii, zm. 23 stycznia 1516 w Madrigalejo) – drugi syn króla Jana II Aragońskiego, pierwsze jego dziecko z drugą żoną, Joanną Enriquez, córką Fryderyka Enriqueza, admirała Kastylii, księcia de Melgar e Rueda. Ojciec wyznaczył go na następcę tronu, pomijając jego starszego przyrodniego brata, Karola z Viany.

    Po niemalże czterech wiekach panowania rodzimej dynastii, w roku 1200, w wyniku niepokojów wewnętrznych prowincje Gipuzkoa, Araba i Bizkaia oderwały się od Królestwa Nawarry i zostały włączone do Królestwa Kastylii, jednak monarcha kastylijski musiał przysiąc, że będzie przestrzegał Statutów Nawarry (tzw. fueros), a władza będzie sprawowana przez wicekróla. Baskowie mieli podlegać nie królowi Kastylii, lecz lokalnym zgromadzeniom. Porozumienie to rozciągało się na wszystkie cztery jednostki terytorialne – Arabę, Gipuzkoę, Bizkaię i Nawarrę i było ratyfikowane przez kolejnych monarchów hiszpańskich. Pomimo włączenia do wielkiego organizmu państwowego, terytoria zamieszkane przez Basków charakteryzowała polityczna odrębność. Wybitni Baskowie byli wybitnymi Hiszpanami: ministrami Korony, wojownikami, konkwistadorami w Nowym Świecie, administratorami, misjonarzami.

    Chrześcijaństwo, chrystianizm (gr. Χριστιανισμóς, łac. Christianitas) – monoteistyczna religia objawienia, bazująca na nauczaniu Jezusa Chrystusa zawartym w kanonicznych ewangeliach. Jej wyznawcy uznają w nim obiecanego Mesjasza i Zbawiciela, który ustanowił Królestwo Boże poprzez swoje Zmartwychwstanie. Kanon wiary chrześcijańskiej został spisany w Nowym Testamencie i przekazywany jest przez Kościoły.Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States, US, United States of America, USA) – federacyjne państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu i Oceanem Atlantyckim od wschodu.

    Okres panowania francuskiego[ | edytuj kod]

    Po śmierci Sancha VII Mocnego Królestwo Nawarry weszło w 1234 roku na 40 lat w unię personalną z Szampanią. Nowy władca Tybald I Trubadur wydał Przywilej Generalny dla Nawarry, który gwarantował udział szlachty we władzy poprzez konsultowanie się króla ze szlachtą i powołanie wicekróla na czas nieobecności monarchy. Po wygaśnięciu dynastii szampańskiej tron Nawarry przypadł królom Francji. Okres panowania francuskiego wiązał się z naruszaniem praw Nawarry zapisanych w fueros, co doprowadziło do wybuchu krwawo stłumionego powstania.

    Sugaar (także Sugoi, Suarra) – w mitologii Basków boska istota zazwyczaj utożsamiana z Maju, małżonkiem Mari, chociaż według niektórych źródeł miał być mężem ognistego węża-smoka Herensugue. Uważany za władcę lamii.Film krótkometrażowy – film, którego czas projekcji nie przekracza 30-60 minut. Granica ta nie jest ściśle określona. Niegdyś za filmy krótkometrażowe uznawano filmy o długości do 20-30 minut, co było związane z tym, że prezentowano je głównie jako dodatki do filmów długometrażowych w kinach. Obecnie filmy te są zazwyczaj prezentowane przez stacje telewizyjne, które preferują metraż zbliżony do pełnej godziny.

    W 1328 roku rządy objęła spokrewniona z królami Francji dynastia d’Evreaux, która dbała o rozwój kraju i respektowała jej odrębność. Wygaśnięcie tej dynastii skutkowało ponownie unią personalną z Aragonią, czemu nie przeszkodziła krótkotrwała wojna o sukcesję w Nawarrze. Konflikt przyczynił się jednak do zniszczenia kraju, który nie odzyskał już wysokiej pozycji ekonomicznej.

    Karol, infant Hiszpanii, hrabia Molina, właśc. Carlos María Isidro Benito de Borbón y Borbón-Parme (ur. 29 marca 1788 w Aranjuez, zm. 10 marca 1855 roku w Trieście) – drugi syn (który nie zmarł w dzieciństwie) króla Karola IV i jego żony Marii Ludwiki Parmeńskiej. Pierwszy karlistowski pretendent do tronu Hiszpanii jako Karol VOcean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza „Morze Atlasa”. Jak napisał Hezjod w swym eposie Prace i dni: „Ojciec Zeus utworzył, na krańcach zamieszkałego świata, gdzie nie docierają ludzie i nie mieszkają bogowie nieśmiertelni, otoczone pełnym głębokich wirów oceanem Wyspy Błogosławione, gdzie życie toczy się bez mozołu i smutku”. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Atlantycki.

    Po rozpadzie unii z Aragonią panowanie w Nawarrze objęła dynastia d’Albert. Za sprawą jej koligacji z Burbonami doszło w 1589 r. do unii personalnej z Francją, a w 1620 roku przyłączeniem państwa do Francji. Równocześnie większa, południowa, część Nawarry została w 1512 r. podbita przez króla Kastylii i Aragonii Ferdynanda Katolickiego, który przyłączył Nawarrę do Kastylii na zasadzie szerokiej autonomii.

    Chile (Republika Chile, hiszp. República de Chile) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna (najbardziej oddalona od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.Muzeum Guggenheima – hiszpańskie muzeum sztuki współczesnej, mieszczące się w Bilbao, w budynku zaprojektowanym przez Franka O. Gehry’ego. Przestrzeń ekspozycyjna muzeum obejmuje ok. 11 000 m². W swoich zbiorach posiada ono m.in. prace Eduardo Chillidy, Andy Warhola, Willema de Kooning i Roberta Rauschenberga.

    Wiek XIX[ | edytuj kod]

    Panowanie hiszpańskie wiązało się z presją na ograniczenie użycia języka baskijskiego oraz promowaniem urzędników pochodzenia hiszpańskiego. Wiek XIX był dla tych terenów okresem diametralnych zmian gospodarczych i społecznych. W roku 1765, w odpowiedzi na nasilającą się dyskryminację ze strony Kastylijczyków, którzy zaczęli zajmować wysokie stanowiska w ich kraju, Baskowie powołali Towarzystwo Przyjaciół Kraju Basków. Jego celem było legalne przeciwdziałanie nowym, antyautonomicznym tendencjom w polityce Hiszpanii i ochrona narodowych tradycji. Cztery lata później, w wyniku reformy administracyjnej, likwidacji uległa autonomia francuskiej części Gaskonii, którą zresztą ograniczono już w okresie rewolucji francuskiej. W 1814 roku król Hiszpanii Ferdynand VII zniósł konstytucję uchwaloną dwa lata wcześniej i tym samym odebrał baskijskie przywileje w swoim królestwie.

    Św. Ignacy Loyola, hiszp. Iñigo López de Oñaz y Loyola (ur. przed 23 października 1491, zm. 31 lipca 1556) – święty Kościoła katolickiego, duchowny, teolog, prezbiter i założyciel zakonu jezuitów. Jego dewizą była łacińska sentencja Ad maiorem Dei gloriam (Ku większej chwale Boga). Baskijskie imię Iñigo, nadane na cześć św. Iñigo de Oña (opata benedyktyńskiego klasztoru w Oña; +1068), w późniejszych latach we Francji i Włoszech zamienił na bardziej rozpoznawalne poza krajem Basków Ignacy ku czci biskupa z Antiochii, pisarza i męczennika z II wieku.Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej nazywany też antykiem i obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do około V wieku n.e.

    Po śmierci Ferdynanda w Hiszpanii rozgorzały walki między pretendentami do tronu określone mianem wojny karlistowskiej (1833–1837). W jej czasie przywiązani do swych swobód i obyczajów, głęboko religijni Baskowie pod hasłem Bóg i stare prawa jako karliści popierali Don Carlosa – konserwatywnego pretendenta do tronu Hiszpanii. Konsekwencją wojny było częściowe zniesienie podstawowych regulacji dotyczących swoistej odrębności Basków, które, zapisane we fueros, obowiązywały w prawie niezmienionej postaci aż do 1841 r. Dotyczyło to przede wszystkim istnienia odrębnych instytucji państwowych, które zdelegalizowano. Również w tym roku ustalono ostateczną granicę między Francją a Hiszpanią, dzieląc kraj Basków na dwie części: francuską, w skład której wchodziły trzy prowincje (Lapurdi, Zuberroa, Dolna Nawarra) i hiszpańską, składającą się z Bizkai, Gipuzkoi, Górnej Nawarry i Araby. Wskutek tego podziału powstało hasło jednoczące Basków, „Zapiak Bat”, czyli „Siedem w jedności”. Symbolizować ono miało dążenie do połączenia wszystkich siedmiu prowincji w jedno państwo.

    Pies pasterski – typ psa, który w drodze selekcji dokonywanej przez człowieka, nabrał cech obrońcy stad zwierząt hodowlanych przed drapieżnikami. Do cech tych należą: zaciętość w walce, odporność na trudne warunki pogodowe i terenowe, silne poczucie hierarchii w stadzie, stąd psy tego typu często mają problem z całkowitym podporządkowaniem się człowiekowi. Przyzwyczajone do samodzielnej pracy potrzebują stałego zajęcia.Francisco Franco Bahamonde, właśc. Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo (wym. [fɾanˈθisko ˈfɾaŋko]; ur. 4 grudnia 1892 w Ferrol, zm. 20 listopada 1975 w Madrycie) – hiszpański dyktator wojskowy. Przywódca nacjonalistów w czasie hiszpańskiej wojny domowej (1936–1939), szef Państwa Hiszpańskiego (hiszp. Jefe del Estado Español, 1936–1975), premier rządu, naczelny dowódca sił zbrojnych i przewodniczący Falangi (FET y JONS, od 1958 Ruch Narodowy), tytułowany Przywódcą Ostatecznej Krucjaty i Hiszpańskiej Schedy, Liderem Wojny Wyzwoleńczej przeciw Komunizmowi i jego Współsprawcom (El Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad, El Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices).

    W wyniku klęski karlistów w III wojnie karlistowskiej (1872–1876), doszło do całkowitego zniesienia fueros. Zniesienie przywilejów (m.in. przywilejów celnych) było jednakże poważnym impulsem do rozwoju gospodarczego tych regionów. Powstania przeciw monarchii wpłynęły na wytworzenie się późniejszych protestów, skierowanych przeciwko rządowi w stolicy Hiszpanii, a także miały ogromny wpływ na swego rodzaju odrodzenie kulturalne Basków w drugiej połowie XIX w., które łączy się z powstaniem i rozwojem baskijskiego nacjonalizmu.

    Salamanka (hiszp. Salamanca) – miasto w zachodniej Hiszpanii, nad rzeką Tormes, liczy około 160 331 mieszkańców (2005). Stolica prowincji Salamanca w regionie Kastylia i León. Ośrodek handlowy, przemysłowy oraz naukowy i turystyczny.Korrida (hiszp. corrida de toros od hiszpańskiego correr – "biegać") – rytualna walka z bykiem, widowisko popularne w Hiszpanii, według niektórych zwyczaj sprowadzony na Półwysep Iberyjski przez Arabów; inne wersje mówią o Kartagińczykach lub Rzymianach. Kiedyś zwyczaj popularny wśród arystokracji, w walkach brali udział nawet królowie (np. Filip IV). Według źródeł pierwsza korrida odbyła się na cześć Alfonsa VIII w 1133 roku.

    Narodziny świadomości narodowej[ | edytuj kod]

    Za prekursora baskijskiej doktryny narodowej uważa się Sabino Aranę y Goiri, autora „Formularza istotnych zasad nacjonalizmu baskijskiego”. Był on założycielem EAJ-PNV Baskijskiej Partii Narodowej (Eusko Alderdi Jeltzalea, Partido Nacionalista Vasco), powstałej w 1894 r. Co ciekawe, dopiero mając 25 lat opanował język baskijski. Początkowo PNV była organizacją skrajnie nacjonalistyczną, tradycjonalistyczną i antyliberalną. Arana opowiadał się za stworzeniem samorządnego państwa baskijskiego, związanego z Hiszpanią na zasadzie równości, politycznie podporządkowanego Kościołowi, składającego się z szeregu autonomicznych jednostek zarówno z hiszpańskiej, jak i francuskiej części ziemi Basków. Był także pomysłodawcą narodowej flagi – ikurriny, na której kolor czerwony symbolizuje prowincję Bizkaia, biały krzyż to oddanie wierze katolickiej, a zielony krzyż (zwany krzyżem św. Andrzeja) ma przypominać drzewo z Gerniki. Szczególny nacisk kładł on na konieczność zachowania i rozwoju języka – euskery.

    Gen (gr. γένος – ród, pochodzenie) – podstawowa jednostka dziedziczności determinująca powstanie jednej cząsteczki białka lub kwasu rybonukleinowego zapisana w sekwencji nukleotydów kwasu deoksyrybonukleinowego.Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jedna z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół Kościół katolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

    Do 1898 r. działalność PNV miała bardzo ograniczony charakter. Partia liczyła niewielu członków i funkcjonowała w warunkach pół-tajności. Przystąpienie grupy euskalerriacos Ramona Soty do PNV oraz poparcie finansowe i propagandowe udzielone Aranie przez tygodnik Euskalduna zaowocowały pierwszymi sukcesami wyborczymi (Arana został deputowanym prowincji Bizkaia w Bilbao) i PNV zaczęła nabierać znaczenia na baskijskiej scenie politycznej.

    Międzynarodowy Festiwal Filmowy w San Sebastián (hiszp. Festival Internacional de Cine de San Sebastián, bask. Donostia Zinemaldia) – festiwal filmowy odbywający się w San Sebastián w Hiszpanii od 1953.Kultura (z łac. colere = „uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie”) – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri („uprawa roli”), interpretuje się go w wieloraki sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

    Filozofia Sabino Arany wraz z biegiem czasu uległa zmianie. W końcowym etapie swojego życia odszedł od dążeń niepodległościowych na rzecz autonomii. Zmarł podczas pobytu w więzieniu 25 listopada 1903 r. w wieku 38 lat. PNV po śmierci swojego przywódcy rozwijała dalej swoje struktury, jednak poprzez zmieniający się program stała na skraju rozłamu. Połowa członków uważała, że dalej należy dążyć do uzyskania niepodległości, reszta była zdania, iż lepszym wyjściem byłoby utworzenie autonomii. Dzięki kompromisowi ostatecznie nie doszło do rozłamu w PNV. W 1906 r. w Bilbao, został wygłoszony manifest zawierający ostateczny program Baskijskiej Partii Nacjonalistycznej. Dzięki czemu w ramach PNV mogły istnieć tendencje niepodległościowe, jak i te bardziej umiarkowane (mówiące o autonomii). Manifest ten umożliwił także legalizację partii.

    Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię), jednakże biorąc pod uwagę także terytoria sporne do których Argentyna rości pretensje: Falklandy/Malwiny, Georgię Południową, Sandwich Południowy, Islas Auroras wraz z Orkadami Południowymi, Szetlandami Południowymi oraz z częścią Antarktydy administrowanej przez Argentynę na mocy Traktatu Antarktycznego powierzchnia łączna kraju wynosi 3 761 274 km², co czyni kraj ten ósmym na świecie pod względem powierzchni. Terytorium kraju podzielone jest na 23 prowincje i jedno miasto autonomiczne – stolica kraju Buenos Aires. Argentyna jest członkiem – założycielem Unii Narodów Południowoamerykańskich oraz Mercosur, a także członkiem Organizacji Państw Iberoamerykańskich, Banku Światowego, Światowej Organizacji Handlu, grupy krajów G15 oraz G20. Kraj uznawany jest za mocarstwo lokalne z bardzo wysokim wskaźnikiem rozwoju społecznego. W Ameryce Łacińskiej kraj ten ma piąty nominalny PKB na mieszkańca i najwyższy PKB mierzony parytetem siły nabywczej. Według analityków kraj ten zaklasyfikowany jest do rynków wschodzących, ze względu na wielkość, wysoki wzrost gospodarczy, poziom bezpośrednich inwestycji zagranicznych czy eksport w całości wytworzonych usług i towarów.Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

    Druga Republika[ | edytuj kod]

    16 kwietnia 1931 roku proklamowana została Druga Republika Hiszpańska. Odżyły marzenia Basków o odzyskaniu przynajmniej części odebranych swobód. Tym bardziej, iż nowy rząd uznał autonomię Katalonii. Uzyskanie w 1936 roku autonomii przez Basków nastąpiło w cztery lata po przeprowadzeniu stosownego referendum. Według statutu autonomicznego Baskowie mogli posiadać swój parlament i rząd przed nim odpowiedzialny, posiadali prawo do prowadzenia własnej polityki podatkowej oraz swobodę rozwoju kultury. W skład Kraju Basków weszły prowincje Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, nie znalazła się w nim Nawarra, której mieszkańcy odrzucili autonomię w referendum. Wynikało to z faktu, że odsetek ludności rdzennie baskijskiej był tam znacznie niższy.

    Spermacet, olej spermacetowy, olbrot (łac. cetaceum) – półpłynna substancja występująca w głowie, w olbrzymim zbiorniku nad prawym przewodem nosowym kaszalota.Protonaród inaczej naród bez państwa – typ grupy etnicznej, która dąży do uzyskania własnej suwerenności politycznej w postaci własnego państwa.

    Działania te spotkały się z ostrym sprzeciwem przeciwników rządów republikańskich. Punkt 2 opublikowanego w 1933 r. programu politycznego partii „Falanga” głosił: „Hiszpania jest jednością przeznaczoną Narodowi. Wszelki zamach na tę jedność jest odrażający. Wszelki separatyzm jest zbrodnią, której nie przebaczymy. Obowiązująca konstytucja, dając podstawy temuż, stanowi zamach na Jedność przeznaczoną Hiszpanii. Dlatego żądamy jej natychmiastowego zniesienia”. Falanga chciała przekształcić Hiszpanię w państwo centralistyczne, sprzeciwiała się jakimkolwiek elementom autonomii.

    ETA (bask. Euskadi Ta Askatasuna — Baskonia i Wolność) — baskijska organizacja polityczna walcząca o niepodległość metodami zbrojnymi. Celem było proklamowanie Baskonii. Założona 31 lipca 1959 roku przez radykalnych działaczy Nacjonalistycznej Partii Basków (PNV); działa głównie na terytorium Hiszpanii. Od 1968 roku w atakach o charakterze terrorystycznym, które przypisuje się ETA zginęło 858 osób. Wśród nich większość stanowili wojskowi, członkowie Gwardii Cywilnej i policjanci a pozostali to politycy, sędziowie i prokuratorzy identyfikowani jako część państwowego aparatu przemocy. Wśród ofiar organizacji byli również przypadkowi cywile. 20 października 2011 ETA ogłosiła definitywnie zakończenie walki zbrojnej.Języki indoeuropejskie – jedna z największych i najwcześniej odkrytych rodzin języków. Zalicza się do niej kilkaset spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

    W nocy z 17 na 18 lipca 1936 roku w Hiszpanii bunt generała Francisco Franco, zapoczątkował wojnę domową. Po jej wybuchu rozłam wśród Basków się pogłębił: Baskowie z Navarry i Alavy opowiedzieli się po stronie gen. Franco, zasilając karlistowskie oddziały zbrojne – Requetés, natomiast nacjonaliści opowiedzieli się po stronie rządu ludowego i 7 października 1936 powołali na terenie Vizcaya i Gipuzkoa autonomiczną republikę Euzkadi. Wystawione przez Basków bataliony walczące w obronie republiki, posiadały i komisarza, i kapelana, a niektóre z nich nosiły imię świętego Ignacego Loyoli.

    Sancho Ramírez (ur. przed 1045 - zm. 6 lipca 1094) − król Aragonii (1064-1094, jako Sancho I) oraz Nawarry (1076-1094, jako Sancho V).Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców.

    Na czele rządu baskijskiego stanął Jose Antonio de Aguirre. Strategiczne położenie i bogactwo naturalne kraju Basków były z punktu widzenia gen. Franco niezwykle istotne. Wysoko rozwinięty i uprzemysłowiony obszar pod panowaniem mniejszości narodowej jako w pełni samodzielny podmiot polityczny zagrażał planom hiszpańskich nacjonalistów i dlatego rebelianci dążyli do jego podporządkowania w pierwszej kolejności. Franco wiedział, że przełamanie oporu Basków będzie silnym ciosem dla rządu madryckiego. Zagraniczni sojusznicy rebeliantów żądali ponadto pokrywania kosztów pomocy wojskowej dostawami rud żelaza. Najbogatsze zaś złoża tego surowca znajdowały się właśnie w Kraju Basków.

    Indoeuropejczycy – umowna nazwa grupy ludów posługujących się językami indoeuropejskimi, pochodzącymi wedle językoznawców od wspólnego praindoeuropejskiego korzenia. Dawniej wszystkich Indoeuropejczyków nazywano Ariami, obecnie nazwa ta jest używana jedynie w odniesieniu do ludów indoirańskich.San Sebastián (bask. Donostia, w latach 1980-2011 oficjalnie Donostia-San Sebastián) – stolica hiszpańskiej prowincji Gipuzkoa/Guipúzcoa w Kraju Basków. Liczba mieszkańców wynosi 186 tys. (2011).

    Skutki wojny domowej dały się Baskom we znaki. Na terytorium Kraju Basków została ustanowiona armia okupacyjna, zabroniono wszelkiego rodzaju publikacji, nawet rozmowy w języku baskijskim nie były mile widziane. Większość nacjonalistów po zakończeniu działań wojennych została skazana na wyroki pozbawienia wolności, reszta (w obawie przed represjami) zakończyła działalność polityczną. Aż do końca stanu wojennego (1948) walka o niezależność Basków była praktycznie niemożliwa.

    Waleń biskajski, wieloryb biskajski, wal biskajski (Eubalaena glacialis) – gatunek ssaka morskiego z rodziny walowatych, blisko spokrewniony z waleniem japońskim (Eubalaena japonica) (z północnego Pacyfiku) i waleniem południowym (Eubalaena australis) (z półkuli południowej) traktowanymi wcześniej jako populacje walenia biskajskiego. Kiedyś był jednym z najpowszechniej występujących wielorybów. Obecnie jest jednym z najrzadszych gatunków, gdyż stanowią łatwy łup, od dawna jest masowo poławiany przez człowieka.Ameryka Łacińska, Iberoameryka – termin obejmujący 20 krajów i 9 autonomii Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej, w których mówi się językami romańskimi, tj. po hiszpańsku, portugalsku lub francusku.

    Zniszczenie Guerniki[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Guernica.

    Czasy reżimu[ | edytuj kod]

    Po ostatecznym przejęciu władzy w całej Hiszpanii przez Franco rozpoczęły się prześladowania zbuntowanej mniejszości narodowej. Baskowie zostali uznani za zdrajców, a wszystkie stanowiska administracyjne objęli Kastylijczycy. Trwający do roku 1948 stan wojenny skutecznie uniemożliwił jakąkolwiek legalną walkę o przywrócenie autonomii. Rząd Franco doprowadził do formalnoprawnej likwidacji uprawnień autonomicznych Kraju Basków. Zakazano używania języka baskijskiego, wydawania narodowych pism, kultywowania tradycji. Zabroniono obchodzenia świąt narodowych.

    Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.Juan Hipólito del Sagrado Corazón de Jesús Irigoyen Alem (ur. 1852, zm. 1933) - argentyński polityk i prawnik pochodzenia baskijskiego.

    Przetrwanie kultury i języka w okresie frankistowskim, a także zachowanie narodowej odrębności zawdzięczali Baskowie, w dużym stopniu, Kościołowi katolickiemu. Miał on, jako jedyny podmiot w regionie, prawo do prowadzenia wyższych uczelni. Seminaria duchowne na terytoriach baskijskich stały się miejscami pielęgnowania narodowej spuścizny oraz kształtowania przyszłej baskijskiej inteligencji. Półjawnie działały także szkoły baskijskie (ikastolas), prowadzone przez działaczy narodowych nauczających języka baskijskiego oraz historii i geografii Kraju Basków.

    Królestwo Nawarry – historyczne królestwo na północy Półwyspu Iberyjskiego, terytorium jednego z plemion baskijskich: Basconum. Wcześniej nazywane Królestwem Pampeluny, obejmowało wszystkie terytoria zamieszkane przez Basków. Istniało w latach 824–1620. Nazwa pochodzi od baskijskiego słowa „nabarra”, używanego w epoce średniowiecza, które oznaczało „wielkie równiny w górach”. Językiem Królestwa Nawarry był język baskijski.Nawarra (hiszp. Navarra, fr. Navarre, bask. Nafarroa) – kraina historyczna w zachodniej części Pirenejów na pograniczu Hiszpanii i Francji. Nawarra obejmuje część historycznego Kraju Basków. Pod zwierzchnictwem Nawarry znajdowała się niegdyś również część francuskiego departamentu Pyrénées-Atlantiques, obecnie znana jako Dolna Nawarra (fr. Basse-Navarre).

    Radykalizm rządu centralnego spowodował wzrost nastrojów niepodległościowych. W efekcie, w lecie 1959 roku narodziła się ETA (Euskadi Ta Askatasuna – Ojczyzna Basków i Wolność) utworzona przez grupę studentów niezadowolonych z umiarkowanych postulatów PNV. ETA była jedyną zbrojną grupą działającą w Hiszpanii podczas rządów Franco. Pierwsze działania ugrupowania polegały na podkładaniu ładunków wybuchowych w miastach Bilbao, Vitoria i Santander. Pierwsza duża akcja zbrojna miała miejsce w 1961 r. – była to nieudana próba wykolejenia pociągu wiozącego weteranów wojny domowej do Donostii na obchody 25 rocznicy zakończenia wojny. Policja odpowiedziała blokadami dróg, przeszukiwaniami domów, torturami aresztowanych. W efekcie wielu Basków udało się na emigrację, podczas gdy inni poparli walkę ETA. Kolejne akcje ETA wiązały się z kolejnymi aresztowaniami. Aresztowania skutkowały procesami, w których zapadały wyroki śmierci. W kwietniu 1975 sytuacja zaostrzyła się do tego stopnia, że ogłoszono stan wyjątkowy w prowincjach Gipuzkoa i Bizkaia. Również baskijski kościół katolicki stał się obiektem ataków ze strony rządu – aresztowano biskupa Bilbao Anoverosa, księdza Eustasio Erquicia poddawano torturom.

    Ernesto Rafael Guevara de la Serna, znany powszechnie jako Che Guevara, posługujący się pseudonimem Fernando Sacamuelas (ur. 14 czerwca 1928 w Rosario, zm. 9 października 1967 w La Higuera) – pisarz argentyński, rewolucjonista, dowódca lewicowych oddziałów partyzanckich w Kongu, Kubie, Boliwii, jedna z głównych postaci rewolucji kubańskiej.Gipuzkoa (hiszp. Guipúzcoa, bask. Gipuzkoa) – prowincja w północnej Hiszpanii, współtworząca wspólnotę autonomiczną Kraju Basków, ze stolicą w Donostii-San Sebastián. Gipuzkoa jest najmniejszą prowincją Hiszpanii; zajmuje obszar 1980 km².

    Wyczekiwane zmiany[ | edytuj kod]

    Po śmierci generała Francisco Franco, 20 listopada 1975 roku, Hiszpania rozpoczęła długą drogę ku demokracji. Południowe prowincje Kraju Basków – nadal pod kontrolą wojskową – zostały podzielone. Oddzielono Nawarrę od Araby, Bizkai i Gipuzkoi. Autonomia, którą im przyznano, stanowiła jednak tylko wspomnienie niezależności, jaką cieszyły się te prowincje za panowania króla Jana III. Kraj Basków mógł mieć swój własny parlament, uzyskał kontrolę nad podatkami i edukacją, przyzwolono na swobodną promocję kultury i języka. Te ograniczone ustępstwa rządu centralnego nie usatysfakcjonowały ETA, która wzmogła akcję terrorystyczną, kierując ją głównie przeciwko hiszpańskim politykom. Socjalistyczny rząd, z premierem Felipe Gonzalezem na czele, próbował zwalczać ETA tworząc antyterrorystyczną grupę GAL. Była ona odpowiedzialna za śmierć 28 osób podejrzanych o członkostwo w baskijskiej organizacji.

    Romanizacja – proces polegający na rozpowszechnianiu się kultury rzymskiej i języka łacińskiego na terenach podbitych przez Rzymian. Proces ten wywarł dominujący wpływ na kształt cywilizacji Zachodu.Mitologia baskijska – politeistyczny zbiór wierzeń Basków. W największym stopniu wywodzi się prawdopodobnie ze starożytności. W postaci Mari z wierzeń baskijskich, która przetrwała do dziś, wyraźnie widać wpływy chrystianizacji, a także przedchrześcijańskich wierzeń okolicznych ludów. Z drugiej strony, w wielu praktykowanych tam współczesnych obrzędach chrześcijańskich wyraźnie widoczne są elementy wywodzące się z mitologii.

    Baskowie nie ustawali jednak w staraniach o pokojowe rozwiązanie sporu. Pierwsze demokratyczne wybory w Hiszpanii odbyły się 15 czerwca 1977 roku. Referendum nad nową konstytucją Królestwa przeprowadzono 6 grudnia 1978. W tym okresie w Kraju Basków powstały dwie nowe partie polityczne – Euskadiko Ezkerra (EE, Lewica Euskadii – w roku 1993 włączona do Hiszpańskiej Partii Socjalistycznej) i Herri Batasuna (HB, Jedność Ludu). Te dwa ugrupowania cieszyły się poparciem około 30% elektoratu.

    Falanga Hiszpańska (hiszp. Falange Española) – hiszpańskie ugrupowanie polityczne (pierwotnie faszyzujące), założone w roku 1933. W latach 1937-1975 główna i jedyna legalna siła polityczna frankistowskiej Hiszpanii.Fuero (l.mn. fueros) — przywileje o charakterze municypalnym nadawane istniejącym, bądź nowo zakładanym miastom w Kastylii i Aragonii w okresie rekonkwisty. Początkowo pełniły jedynie funkcję uzupełniającą wobec prawa zwyczajowego, z czasem zastąpiły je. Nadawane przez władcę bądź lokalnego możnego dla każdego miasta osobno. Sankcjonowały one posiadanie przez miasto rady (consejo), będącej zgromadzeniem przedstawicieli obywateli miasta. Rada początkowo brała udział we wprowadzaniu nowych praw. Po uzyskaniu w 1118 przez miasto Burgos prawa zezwalającego na posiadanie sędziego królewskiego, mianowanego na stanowisko spośród obywateli przez władcę (w tym przypadku przez królową kastylijską Urrakę), które było wstępem do zwiększania uprawnień rady, doszło w konsekwencji do ukształtowania się samorządu miejskiego. W 1177 nadano fuero dla miasta Cuenca, które było nie tylko najbardziej rozbudowane, ale stało się też podstawą dla kolejnych przywilejów.

    Po wyborach ogólnokrajowych rozpoczęły się oficjalne negocjacje na temat nadania statusu autonomicznego prowincjom Araba, Bizkaia i Gipuzkoa. Uzyskawszy legitymizację ze strony wyborców, PNV zaczęła forsować kwestię autonomii już w 1977 roku, uważając, że przywrócenie autonomicznego status Kraju Basków jest niezbędne, jeśli chce się zakończenia przez ETA zbrojnej walki o niepodległość. Konieczność sprawnego przeprowadzenia negocjacji spowodowała, że ze strony Basków brała w nich udział tylko PNV. Koalicja PNV i EE zdawała sobie sprawę, że niewyrażenie poparcia dla ograniczonych postanowień Statutu przez samych Basków może zaowocować interwencją zbrojną Madrytu w Kraju i zamachem stanu w Hiszpanii. Politycy baskijscy podkreślali więc w oficjalnych wypowiedziach, że przyjęcie Statutu jest jedynie pierwszym krokiem na drodze do niepodległości.

    Hiszpańska wojna domowa – wojna domowa pomiędzy rządem Republiki Hiszpańskiej, wyłonionym przez koalicję Frontu Ludowego i wspierającymi go siłami (liberałami, republikanami, komunistami, socjalistami i anarchistami), a prawicową opozycją (nacjonalistami, monarchistami, konserwatystami i faszystami), która toczyła się w Hiszpanii w latach 1936–1939.Ikurriña – (bask. Ikurriña) flaga Kraju Basków, w użyciu od 1894 roku, kiedy to stworzył ją Sabino Arana, uważany za twórcę baskijskiego ruchu nacjonalistycznego i niepodległościowego.

    Negocjacje nad Statutem zakończyły się w lipcu 1979 r. Statut stwierdzał, iż Baskowie będą stanowić autonomiczną wspólnotę w ramach Hiszpanii, o nazwie Euskadi. Kraj Basków składać się miał na jego mocy z trzech prowincji. Nie zamknięto jednak możliwości dołączenia do tychże Nawarry. Władza wykonywana miała być przez parlament, rząd i lehendakari (prezydenta). Parlament składać się miał z 25 diputados (przedstawicieli) każdej z trzech prowincji wybieranych na maksymalny okres czterech lat. Spośród swojego grona wybierać mieli oni lehendakari. Prezydent następnie nominował swoich consejeros (ministrów rządu autonomicznego). Parlament mianować miał również swoich przedstawicieli do Senatu Królestwa Hiszpanii.

    Film fabularny – film fikcji, film aktorski przeznaczony głównie do wyświetlania w kinach. Jeden z głównych rodzajów filmowych obok filmu animowanego, filmu dokumentalnego i filmu oświatowego. Posiada fabułę, czyli dramaturgiczną, najczęściej wielowątkową opowieść.Gaskonia (fr. Gascogne, gask. Gasconha) – kraina historyczna w południowo-zachodniej Francji, która była francuską prowincją przed rewolucją francuską. Obecnie podzielona jest pomiędzy region Akwitanii (departament Landes, Pyrénées-Atlantiques i południe Lot-et-Garonne) oraz Midi-Pyrénées (departament Gers, Hautes-Pyrénées, południowy zachód Tarn-et-Garonne i zachód Haute-Garonne). Jej historyczną stolicą jest miasto Auch.

    25 października 1979 odbyło się referendum w Kraju Basków, w którym przyjęto Statut. Wkrótce też odbyły się wybory do parlamentu baskijskiego (9 marca 1980 roku). Baskowie ponownie wyrazili poparcie dla PNV.

    Tymczasem tajne rozmowy między rządem, a ETA miały miejsce w roku 1992 w Algierii. Nie doprowadziły jednak do zakończenia konfliktu. W grudniu 1997 roku 23 członków kierownictwa partii Herri Batasuna – uważanej za polityczne skrzydło ETA – zostało aresztowanych i skazanych na siedem lat więzienia. Duży wpływ na politykę ETA miały wydarzenia w Irlandii, jako że ETA pozostawała w bliskich kontaktach z IRA. Wielkopiątkowe porozumienie pokojowe skłoniło ETA do ogłoszenia we wrześniu 1998 pierwszego w ciągu 30 lat walki zbrojnej zawieszenia broni. Miało ono stanowić fundament do rozmów pomiędzy Herri Batasuna, a rządem madryckim. Jako że rozmowy z rządem nie przyniosły spodziewanych efektów, 14 miesięcy po ogłoszeniu zawieszenia broni ETA ogłosiła, że od 3 grudnia wznowi ataki.

    Leowigild - król Wizygotów w latach 569 - 586. W 572 odzyskał Andaluzję z rąk bizantyjczyków. Pokonał Basków (581) i Swebów (585). Zniósł zakaz małżeństw Wizygotów i ludności hiszpano-rzymskiej. W 585 zjednoczył plemiona wizygockie na Półwyspie Iberyjskim. Jego syn Hermenegild (święty) ożenił się z księżniczką frankijską, Ingundą - katoliczką, by później zmienić wiarę z ariańskiej na katolicką. Po tym zdarzeniu Leowigild odsunął swojego najstarszego syna od dworu i dziedzictwa, by następnie w wyniku wieloletnich walk i śmierci syna zacząć niszczyć kościoły i zwalczać katolicyzm. Jednak po jego śmierci jego syn i następca - Rekkared I przeszedł na katolicyzm i został pierwszym katolickim władcą Wizygotów.Konkwista (hiszp. conquista - podbój, zdobycie) - hiszpańskie wyprawy zbrojne, podejmowane od końca XV wieku w celu podboju nowo odkrytych terytoriów zamorskich w Amerykach, Afryce i Indiach. Ówczesnym usprawiedliwieniem konkwisty była walka z niewiernymi (muzułmanie) oraz nawracanie nowych ludów na katolicyzm. De facto sprowadzało się to do rozszerzania władzy monarchii. Przyczyny konkwisty są dość szerokie. Po zakończeniu toczonej na Półwyspie Iberyjskim przeciwko Maurom rekonkwisty, zarówno Królestwo Portugalii jak i połączone unią Kastylia i Aragonia szukały dalszych dróg ekspansji. Dla bezrobotnej od pewnego czasu szlachty konkwista oznaczała nowe zajęcie, dawała jednocześnie szansę szybkiego awansu społecznego rzeszom niższych warstw społecznych, które w Nowym Świecie szukały lepszego życia - przykładem takiej kariery może być jeden z bardziej znanych konkwistadorów (hiszp. zdobywców) Francisco Pizarro, pierwotnie pasterz świń z Estremadury.

    W latach 1979–1991 głosy oddane na baskijskie partie nacjonalistyczne zawsze dawały im większość w parlamencie. Po raz pierwszy w 1993 roku nie uzyskały one większości. Po wyborach w 1998 roku, na 75 miejsc w lokalnym parlamencie obozowi narodowemu przypadło 41 miejsc, a jego ogólno-hiszpańskim przeciwnikom 34 miejsca. Herri Batasuna zwiększyła z 11 do 14 miejsc swój stan posiadania. Rządzący narodowcy z PNV zdobyli 21 miejsc, EA – 6. Hiszpańskiej prawicy przypadło 16 miejsc, podczas gdy socjalistom 14.

    Sport – forma aktywności człowieka, mająca na celu doskonalenie jego sił psychofizycznych, indywidualnie lub zbiorowo, według reguł umownych.Arabowie (arab.: عرب ’Arab, w pierwotnym znaczeniu: „koczownicy”) – grupa ludów pochodzenia semickiego zamieszkująca od czasów starożytnych Półwysep Arabski. Większość Arabów to ludzie biali, choć w Afryce spotkać też można Arabów o negroidalnym wyglądzie.

    Pakt z Lizarra[ | edytuj kod]

    W lecie 1998 roku główne nacjonalistyczne siły polityczne Kraju Basków spotkały się w mieście Estella (Lizarra) z nadzieją na rozpoczęcie negocjacji mających doprowadzić do wypracowania wspólnego stanowiska w kwestii autonomii/niepodległości. We wrześniu 1999 roku treść paktu z Lizarra przedostała się do prasy. Okazało się, że partie zgodziły się w nim na przedsięwzięcie działań na rzecz niepodległości. Władze hiszpańskie wyraziły oburzenie faktem istnienia tajnego porozumienia. W konsekwencji jesień 1999 roku stanowiła czas zintensyfikowanych rozmów między partiami baskijskimi. W efekcie, w październiku 1999 rzecznik PNV skrytykował postanowienia Statutu z 1979 roku. W wyborach 2000 Partido Popular osiągnęła większość w hiszpańskim parlamencie, a premier Aznar zadeklarował dalsze rozmowy na temat autonomii Katalonii, jednocześnie ogłaszając, że nie będzie dalej negocjował z Baskami.

    Biblioteka Narodowa Francji (fr. Bibliothèque nationale de France, BnF) – francuska biblioteka narodowa, znajdująca się w Paryżu. Przewidziana jest jako repozytorium dla wszystkich materiałów bibliotecznych, wydawanych we Francji. Obecnym dyrektorem Biblioteki jest Bruno Racine.Mari – miasto starożytne w północnej Mezopotamii nad Eufratem. Od III tysiąclecia p.n.e. ważny ośrodek polityczny i handlowy na szlaku północna Mezopotamia – północna Syria. Okresowo pod władzą Sumerów, Akadów, Asyryjczyków. Największego znaczenia nabrało Mari pod rządami Amorytów na przełomie XIX/XVIII w. p.n.e. Zdobyte ok. 1757 r. p.n.e. przez Hammurabiego, stopniowo popadało w ruinę. Obecnie stanowisko archeologiczne Tall Hariri w Syrii.

    Główne siły polityczne w Kraju Basków prezentują odmiennie stanowiska, które wydają się nie do pogodzenia. Po wspomnianym wyżej wyroku Sądu Najwyższego Hiszpanii, skazującego na karę pozbawienia wolności 23 przywódców HB, PNV wydała oświadczenie potępiające wyrok, ale jednocześnie jednoznacznie odcinające PNV od jakichkolwiek związków z HB czy ETA. W odpowiedzi 6 i 7 grudnia biura PNV zostały ostrzelane. Zamordowanych zostało dwóch przedstawicieli Partio Popular będących burmistrzami miast baskijskich. W efekcie dziesięć tysięcy osób protestowało przeciwko tym zbrodniom. Wszystkie partie obecne w Kraju Basków, z wyjątkiem HB, wzięły udział w wielkiej antyterrorystycznej manifestacji.

    Bilbao (bask. Bilbo, kast. Bilbao) – miasto w północnej Hiszpanii, stolica baskijskiej prowincji Bizkaia (kast. Vizcaya), największe miasto Kraju Basków. Leży nad Zatoką Biskajską, nad rzeką Nervión (jak chcą niektórzy - Ibaizabal, rzeki Nervión i Ibaizabal łączą się u bram miasta).Yeti – przyjęta powszechnie na Zachodzie nazwa mitycznego przedstawiciela niezidentyfikowanego gatunku (gatunków) zwierzęcia lub człowieka, występującego jakoby w odludnych, wysokogórskich rejonach Himalajów (Indie, Nepal, Tybet, Bhutan) oraz Syberii; obiekt badań kryptozoologii. Tybetańczycy tę rzekomą, tajemniczą, budzącą strach istotę nazywają kanguli, Nepalczycy natomiast Yeti.

    W wyborach 2001 roku PNV i EA zdobyły razem 33 z 75 miejsc w lokalnym parlamencie, czyli 7 miejsc więcej niż dwa lata wcześniej. Dwie partie „hiszpańskie” zajęły drugie i trzecie miejsce, mimo prowadzenia w Kraju Basków agresywnej kampanii w nadziei na odsunięcie PNV od władzy. Wynik wyborów został jednak odebrany jako porażka Aznara i rządu centralnego, który nie szczędził środków na kampanię. Jednocześnie wyraźnie poparcie straciły również partie ekstremistyczne. Wynik wyborów unaocznił poparcie mieszkańców Kraju Basków dla umiarkowanego podejścia do kwestii niepodległości.

    Sancho III z Nawarry, zwany Wielkim (ur. ok. 985, zm. 18 października 1035) był królem Nawarry od ok. 1000 oraz hrabią AragoniiPireneje (hiszp. Pirineos, kat. Pirineus; franc. Pyrénées; gask. Pirenèus; arag. Perineus; bask. Pirinioak) – należą do Alpidów Zachodnich, trzeci pod względem wysokości po Alpach i Górach Betyckich łańcuch górski w Europie, znajdujący się w północno-wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego. Jego naturalne przedłużenie stanowią od zachodu Góry Kantabryjskie. Pireneje rozciągają się pomiędzy Atlantykiem na zachodzie i Morzem Śródziemnym na wschodzie, osiągając długość 450 km. W większej części Pirenejów grzbiet pasma tworzy granicę francusko-hiszpańską, przebiegając także przez Andorę. Wyjątkiem jest Val d’Aran, która należy do Hiszpanii, mimo że znajduje się po północnej stronie pasma. Do innych drobnych orograficznych anomalii zalicza się na przykład Cerdanya oraz hiszpańska eksklawa Llívia. Szerokość pasma w kierunku północ – południe waha się od 50 do 150 km.

    30 grudnia 2004 roku parlament baskijski przyjął bezwzględną większością głosów projekt reformy Statutu z Guerniki, tzw. Plan Ibarretxe, który następnie został przedstawiony parlamentowi hiszpańskiemu (Kortezom). Plan ten, przewidujący znaczące poszerzenia autonomii Kraju Basków, został jednakże odrzucony przez Kortezy i obecnie kwestia reformy statutu Kraju Basków znajduje się w impasie.

    Sekularyzacja (inaczej: zeświecczenie) – zmniejszenie roli religii dla społeczeństwa. Termin pochodzi od łacińskiego saecularis (świecki); do języka polskiego przeszedł z francuskiego sécularisation. Termin ten ma także znaczenie historyczne, oznaczające przejęcie majątku, urzędów lub innych sfer życia publicznego spod władzy lub kontroli kościelnej na rzecz władz świeckich. Używa się także terminu kasata, np. klasztorów.Flet – instrument dęty drewniany z grupy aerofonów wargowych. Zazwyczaj ma postać cienkiej, pustej w środku rurki (istnieją również flety o innych kształtach, np. okaryna).
    Region zamieszkany przez Basków


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Religia – system wierzeń i praktyk, określający relację pomiędzy różnie pojmowaną sferą sacrum (świętością) i sferą boską, a określonym społeczeństwem, grupą lub jednostką. Manifestuje się ona w wymiarze doktrynalnym (doktryna, wiara), w czynnościach religijnych (np. kult czy rytuały), w sferze społeczno-organizacyjnej (wspólnota religijna, np. Kościół) i w sferze duchowości indywidualnej (m.in. mistyka).
    Frankowie (łac. gens Francorum lub Franci) – nazwa zbiorcza określająca zachodniogermańską federację plemion, u swoich, uchwytnych źródłowo, początków, tj. w III w. n.e., zamieszkującą tereny na północ i wschód od dolnego Renu. Między trzecim, a piątym wiekiem część Franków najeżdżała terytorium cesarstwa rzymskiego, gdy inna część weszła w skład rzymskich wojsk w Galii. Tylko Frankowie saliccy utworzyli królestwo na terenach rzymskich. Pod wodzą rodzimej dynastii Merowingów podbili niemal całą Galię. Pod władzą Karolingów państwo to stało się wiodącą siłą chrześcijańskiego Zachodu. Jego rozpad dał początek dwóm wiodącym siłom średniowiecza: królestwu Francji i Świętemu Cesarstwu Rzymskiemu.
    Vitoria-Gasteiz (nazwa oficjalna; hiszp. Vitoria, bask. Gasteiz) – miasto w północnej Hiszpanii, stolica prowincji Araba/Álava i wspólnoty autonomicznej Kraju Basków. Około 242 tysięcy mieszkańców w 2012 roku. Poza tym, Vitoria-Gasteiz jest Zieloną Stolicą Europy w 2012 roku.
    Kastylia (hiszp. Castilla) – kraina historyczna w środkowej Hiszpanii na rozległym płaskowyżu Meseta na wysokości 600-1000 m n.p.m. Nazwa pochodzi od licznych zamków występujących w jej granicach w średniowieczu. Kastylia była kolebką języka kastylijskiego, który jest utożsamiany ze współczesnym językiem hiszpańskim. Jest otoczona łańcuchami górskimi, a środkiem biegnie pasmo górskie Gór Kastylijskich (Kordyliera Centralna ze szczytem Almanzor - 2592 m) do 2600 m n.p.m. Góry te dzielą Kastylię na dwie części: Starą Kastylię (Castilla la Vieja) i Nową Kastylię (Castilla la Nueva).
    Matriarchat – hipotetyczny hierarchiczny ustrój społeczny i polityczny, w którym władzę sprawują kobiety. Termin ten został wprowadzony przez Johanna Jakoba Bachofena w 1861 roku w jego dziele Das Mutterrecht.
    Piłka nożna (ang. football, amer. soccer) – gra zespołowa. Fani piłki nożnej twierdzą, że jest najpopularniejszą dyscypliną sportową na świecie.
    Spitsbergen – największa wyspa Norwegii, położona w archipelagu Svalbard, na Morzu Arktycznym. Powierzchnia ok. 39 tys. km², górzysta (do 1717 m n.p.m.), w dużej mierze pokryta lodowcami. Odkryta w 1596 roku przez Willema Barentsa. Populacja około 3 tys. mieszkańców, rozwinięte rybołówstwo, kiedyś wielorybnictwo. Największe miejscowości to Longyearbyen oraz Barentsburg. Na wyspie znajduje się stała polska stacja badawcza Hornsund.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.112 sek.