• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Bajan I

    Przeczytaj także...
    Austrazja – kraina historyczna, w VI – VII w. stanowiąca północno-wschodnią część merowińskiego Królestwa Franków. Obejmowała tereny nad Mozą, Mozelą i środkowym Renem, które obecnie leżą we wschodniej Francji, zachodnich Niemczech, Belgii i Holandii. Głównymi ośrodkami i siedzibami władców były Metz i Reims.Viminacium – starożytne miasto na prawym brzegu Mlawy (dopływu Dunaju), położone o 12 km na północ od serbskiego Pożarevaca, dzisiejszy Stari Kostolac.
    Sigebert I, Zygbert I (ur. w 535, zm. 575) – król Austrazji w latach 561-575, trzeci syn Chlotara I i Ingundy. Jego panowanie upłynęło głównie pod znakiem walk z bratem przyrodnim Chilperykiem I.

    Bajan Ikagan Awarów, twórca potęgi awarskiej w II połowie VI wieku. Pierwsza wzmianka o Bajanie w źródłach bizantyjskich pochodzi z 562 roku. Zdaniem części historyków panował do 602 roku.

    Życie[ | edytuj kod]

    Początkowe lata panowania[ | edytuj kod]

    W związku z ekspansją Kaganatu Starotureckiego na zachód, Awarowie emigrowali poza jego zasięg, pojawiając się w 557 roku na przedgórzu Kaukazu. Stamtąd nawiązali stosunki dyplomatyczne z Konstantynopolem prosząc o zgodę na osiedlenie się w granicach Cesarstwa Bizantyjskiego i uznanie ich sprzymierzeńcami cesarza, co dawało także widoki na uzyskiwanie rocznego trybutu. Posłujący do Konstantynopola w tej sprawie Kandich bywa czasami uważany za poprzednika Bajana.

    Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.Sklawinowie, Sklawini, Sklaweni, Sklawenowie – dawna nazwa używana przez pisarzy bizantyjskich na określenie Słowian niezależnie od ich nazw plemiennych, z czasem (V – VI wiek) zawężona do plemion słowiańskich żyjących pomiędzy Dniestrem, a Dunajem i Cisą na terenach współczesnej Rumunii, Mołdawii oraz częściowo Ukrainy i Węgier, w odróżnieniu od zamieszkujących dorzecze Dniepru Antów i nadwiślańskich Wenedów.

    W latach następnych Awarowie, mimo że uznani przez cesarza za sprzymierzeńców prowadzili nad Morzem Czarnym własną, niezależną od Cesarstwa politykę. Wprawdzie najechali w zamian za uzyskany trybut huńskich Barsilów i Sabirów, jednak wkrótce potem rozbili też bułgarskie plemiona Utigurów i Kutigurów, niszcząc korzystną dla Cesarstwa równowagę sił w tym rejonie. Po podbiciu terytorium Kutigurów utworzyli z nimi federację plemienną w skład której weszli też częściowo Utigurowie, Barsilowie i Sabirowie. W 561 roku Bizantyjczycy sprowadzili federację awarsko-kutigurską nad dolny Dunaj dla obrony przed najazdami słowiańskich Sklawinów. Wtedy po raz pierwszy źródła greckie mówią o Bajanie, który wysłał kolejne poselstwo do Konstantynopola, ponawiające prośbę o zgodę na osiedlenie w granicach Cesarstwa, a konkretnie o zgodę na przekroczenie Dunaju i zajęcie Dobrudży. Kiedy cesarz Justynian zwlekał z odpowiedzią Bajan podjął kroki, by zająć Dobrudżę siłą. Poinformowany o przygotowaniach awarskich cesarz przetrzymał posłów awarskich a w tym czasie uzbroił przeprawę przez Dunaj. Bajan szalał z wściekłości musiał się jednak zadowolić jedynie trybutem.

    Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. i serb. Карпати; czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Serbii i Rumunii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.Gepidowie – grupa plemion germańskich, blisko spokrewniona z Gotami. Ich pierwotne siedziby znajdowały się na Półwyspie Skandynawskim. Około przełomu er w ślad za Gotami przemieścili się ze Skandynawii na południowe wybrzeże Bałtyku. Przez dłuższy czas zamieszkiwali, jak podaje Jordanes, w krainie Specis, niedaleko ujścia Wisły, prawdopodobnie zlokalizowanej na Wysoczyźnie Elbląskiej.

    W 562 roku zachęcony przez Bizantyjczyków Bajan z ordą odkoczowali przez północne Karpaty nad górną Łabę, gdzie pokonał ich frankijski król Austrazji Sigebert I. Po porażce Awarowie powrócili nad dolny Dunaj. W (566) roku Awarowie najechali Turyngię. Tym razem pokonali Sigeberta i wzięli go do niewoli musieli jednak wypuścić jeńca z powodu głodu, który zajrzał im w oczy na spustoszonej ziemi i w zamian za żywność w trzy dni opuścili Turyngię.

    Kutigurowie – (również Kutrigurowie) plemię bułgarskie zamieszkujące w VI i VII wieku ziemie położone nad Morzem Czarnym na zachód od Donu. Część historyków odróżnia ich od Bułgarów, uznając Kutigurów za plemię huńskie. Wobec niejasnej genealogii Protobułgarów, którzy również uważani są za związek plemion huńskich, kwestia nie jest łatwa do wyjaśnienia. Nazwa Kutigurów wywodzi się ze starotureckiego körtűrgűr, co oznacza: „wyróżniający się”, „dostojny”.Dobrudża (rum. Dobrogea, bułg. Добруджа) – kraina historyczna między Morzem Czarnym a ostatnim przed ujściem odcinkiem Dunaju, podzielona obecnie między Rumunię i Bułgarię.

    Zajęcie Panonii[ | edytuj kod]

    Awarowie jako koczownicy koniecznie potrzebowali schronienia i strawy dla swoich trzód, ale droga do Panonii była zamknięta przez nieprzebyte góry porośnięte gęstym lasem, jakimi były Karpaty. Zimą 566-567 Alboin, wódz Longobardów oraz szwagier Sigeberta wysłał do Bajana posłów, z misją przekonania go do wspólnych działań przeciw Gepidom, zamieszkującym wschodnią część Niziny Węgierskiej w dorzeczu Cisy. W zamian za 1/10 bydła longobardzkiego i udział w łupach po połowie Awarowie zdecydowali się podjąć akcję wspomagającą Longobardów na prawym brzegu Dunaju. W roku 567 królestwo Kunimunda najechano z dwóch stron: z zachodu zaatakowali Longobardowie, od południa przeprawiwszy się przez Dunaj za zgodą Bizancjum, Awarowie. Po rozbiciu Gepidów koczownicy awarscy nie wrócili już nad dolny Dunaj. W roku 568 Alboin oraz jego Longobardowie, wsparci przez oddziały skonfederowanych z Awarami Kutigurów, najechaliItalię. Longobardowie zawarli z kaganem awarskim traktat, zgodnie z którym Awarowie mogą zająć opuszczoną przez nich Panonię, z tym zastrzeżeniem że w ciągu 200 lat Longobardowie zachowają prawo powrotu do Panonii i Noricum, gdyby tak postanowili w przyszłości.

    Łaba (czes. Labe, niem. Elbe) – rzeka w Czechach i Niemczech o długości 1165 km (370 km w Czechach) i powierzchni dorzecza 144 055 km² (w Czechach 51 394 km²).Cisa (węg. Tisza, ukr. Тиса – Tysa, słow. i rum. Tisa, serb. Тиса – Tisa, niem. Theiß) – rzeka w środkowej Europie, lewostronny dopływ Dunaju. Długość wynosi 966 km (201 km na Ukrainie, 597 km na Węgrzech, 168 km w Serbii; przed regulacją – 1419 km), powierzchnia zlewni – 157 218 km², średni przepływ u ujścia – 776 m³/s.

    Już w 569 Bajan zażądał wznowienia wypłaty trybutu zawieszonego w 565 roku oraz wydania Awarom Sirmium, oddanego przez Gepidów w obliczu wojny z Longobardami Cesarstwu. Gdy cesarz zwlekał z odpowiedzią Bajan wysłał 10 tysięcy Kutigurów na Dalmację. W 570 roku, po nowych starciach, cesarz zawarł z kaganem pokój, w którym uznawał osiedlenie się Awarów na Nizinie Węgierskiej. W tym czasie Sklawini mieszkający nad dolnym Dunajem i uznający dotąd zwierzchnictwo Awarów, podburzeni przez jednego ze swych wodzów Dobrętę, odmówili dalszego płacenia trybutu Awarom a posłów awarskich zamordowali. W 575 Bajan podjął się w zamian za roczny trybut w wysokości 80 tysięcy sztuk złota bizantyjskiego spacyfikować Sklawinów nękających również ziemie Cesarstwa. W 578 roku, przepuszczeni przez terytorium bizantyńskie, Awarowie uderzyli w sile obliczanej przez kronikarzy na 100 000 wojowników na ziemie sklawińskie. Wydaje się, że Awarom nie udało się trwale podporządkować sobie Sklawinów. Nie to zresztą było głównym celem ich wodza w tym czasie. Pod pozorem wyprawy na Słowian rozpoczął budowę mostu przez Sawę na wysokości Sirmium. Zażądał nawet statków bizantyńskich do przeprawy, ale cesarz przezornie odmówił. Kiedy ukończono most zażądał wprost poddania Sirmium, po czym przystąpił do oblężenia. Mimo zabiegów bizantyńskich po dwóch latach oblężenia w 582 roku wygłodzona załoga poddała miasto. W 584 roku Awarowie opanowali ponadto Singidunum i Viminacium na prawym brzegu Dunaju. Kagan uzyskał swobodny dostęp do ziem Cesarstwa.

    Panonia (łac. Pannonia) – w starożytności prowincja rzymska położona między Sawą a Dunajem; dzisiejsze tereny zachodnich Węgier, wschodniej Austrii, Chorwacji, Słowenii oraz Serbii.Belgrad (Београд, Beograd, starożytne Singidunum, daw. Białogród, węg. Nándorfehérvár) – stolica Serbii. Miasto leży w północnej Serbii, przy ujściu Sawy do Dunaju.

    Najazdy na Bizancjum[ | edytuj kod]

    W 584 roku Bajan zażądał podwyższenia trybutu o kolejne 80 tysięcy sztuk złota, a kiedy cesarz Maurycjusz odmówił, Awarowie przypuścili w następnym roku atak na ziemie Cesarstwa w kierunku Morza Czarnego aż po Anchialos. Po podwyższeniu trybutu do 100 tysięcy, kagan zgodził się w 585 roku zawrzeć pokój. Już jednak w następnym roku podjął przygotowania do kolejnego najazdu, co nie przeszkodziło mu wysłać posła Targitesa po trybut. Oburzony cesarz kazał uwięzić wysłannika. W 586 roku Awarowie wspólnie ze Słowianami oblegli Tesalonikę. Zaraza, która wybuchła w mieście, spadła również na oblegających i ostatecznie zmusiła ich do odstąpienia od oblężenia. W 592 roku cesarz Maurycjusz wykorzystując pokój z Persją przerzucił armię nad Dunaj i podjął, w przymierzu z Antami, działania zmierzające do wyparcia Sklawinów za Dunaj. W odpowiedzi Bajan w 593 lub 595 roku poprowadził wielką wyprawę na wschodnie Bałkany docierając do Anchilaos i Heraklei. Ziemie Cesarstwa po raz kolejny zostały złupione, większe miasta albo się wybroniły albo wykupiły. Główne siły bizantyjskie pod dowództwem generała Priskosa zostały oblężone w twierdzy Tzurulon. Ostatecznie dzięki podstępowi udało się skłonić Awarów do odstąpienia od oblężenia i zawarcia pokoju.

    Utigurowie – plemię bułgarskie zamieszkujące w VI i VII wieku ziemie położone nad Morzem Czarnym pomiędzy Donem a Kubaniem. Część historyków odróżnia ich od Bułgarów, uznając Utigurów za plemię huńskie. Wobec niejasnej genealogii Protobułgarów, którzy również uważani są za związek plemion huńskich, kwestia nie jest łatwa do wyjaśnienia. Nazwa Utigurów pochodzi od starotureckiego utighur, oznaczającego „ludzi pokrewnych, sprzymierzonych” i potwierdza pozaetniczny charakter plemienia.Sklawinowie, Sklawini, Sklaweni, Sklawenowie – dawna nazwa używana przez pisarzy bizantyjskich na określenie Słowian niezależnie od ich nazw plemiennych, z czasem (V – VI wiek) zawężona do plemion słowiańskich żyjących pomiędzy Dniestrem, a Dunajem i Cisą na terenach współczesnej Rumunii, Mołdawii oraz częściowo Ukrainy i Węgier, w odróżnieniu od zamieszkujących dorzecze Dniepru Antów i nadwiślańskich Wenedów.

    Niepowodzenia[ | edytuj kod]

    W następnych latach Bajan doświadczył szeregu niepowodzeń. W 596 roku cesarz podjął rokowania z Frankami na temat przymierza antyawarskiego. W odpowiedzi Awarowie najechali Turyngię. Pozwoliło to jednak generałowi Priskosowi na przeniesienie działań za Dunaj i zwycięską kampanię na ziemiach sklawińskich. Bajan zażądał podziału łupów zdobytych na sprzymierzonych z Awarami Sklawinach, którego jednak nie otrzymał. Jeszcze w 596 roku kagan rzucił swe wojska na Dalmację. Awarowie splądrowali wiele miast, w drodze powrotnej byli jednak nękani przez Bizantyjczyków i w końcu pozbawieni całej zdobyczy, co na półtora roku powstrzymało ich aktywność. W 598 roku Awarowie, zgłaszający pretensje do ziem położonych na prawym brzegu Dunaju, zadali armii bizantyjskiej dotkliwe straty w Dobrudży. Jednocześnie zaraza po raz kolejny zebrała wielu Awarów. Zmarło 7 synów kagana i Bajan poprosił o zawarcie pokoju. Ustalono podniesienie wysokości trybutu o kolejne 20 tysięcy sztuk złota oraz uznano Dunaj za rzekę graniczną pomiędzy obydwu państwami. W 599 lub 600 roku armia bizantyjska w kilku bitwach pokonała Awarów, przeprawiła się przez Dunaj i dotarła w rejon Cisy i Temeszu, w samo sercu Panonii. Zginęło podobno aż 30 tysięcy Awarów, w tym kolejnych 4 synów Bajana. Bizantyjczycy wzięli jeńców i zdobycz.

    Pierwszy kaganat turecki – pierwsze państwo Turkutów, stanowiące dominującą potęgę na terenach dzisiejszej Mongolii, południowej Syberii i Azji Środkowej w latach 552 – 604.Sabirowie – plemię huńskie zamieszkałe w VI wieku na prawym brzegu Wołgi, w 558 roku podbite przez Awarów. W skład sabirskiego związku plemiennego prawdopodobnie wchodzili tureccy Chazarowie z siedzibami ulokowanymi w okolicach północnego Dagestanu. Niektórzy naukowcy wiążą Sabirów z późniejszą nazwą Syberii.

    Zastąpienie generała Priskosa nieudolnym Petrosem, a następnie bunt Fokasa przeciwko Maurycjuszowi i jego śmierć w r. 602 uratowały Awarów. Ponieważ ostatnia wzmianka bizantyjska wymieniająca imię Bajana pochodzi z kampanii w roku 600, a w 602 roku wojska awarskie były dowodzone przez wodza Apsicha, część historyków uznaje, zważywszy na okres panowania Bajana, że zmarł w 602 roku, sukcesy Awarów w następnych latach przypisując jego następcom.

    Sremska Mitrovica (serb. Сремска Митровица, chorw. Srijemska Mitrovica, węg. Szávaszentdemeter, rus. Сримска Митровица; pol. Śremska Mitrowica) – miasto w Wojwodinie w Serbii. Miasto ma 39,041 mieszkańców (2002), a cała gmina ma 85605 mieszkańców. Znajduje się w okręgu Serbii Vojvodina (44.98° N, 19.61° E), na lewym brzegu rzeki Sava. Nazwa miasta począwszy od panowania rzymskiego, kiedy funkcjonowała nazwa Sirmium zmieniała się następująco. W 1180 roku nazwę "Civitas Sancti Demetrii" zmieniono na "Dmitrovica", "Mitrovica", a ostatecznie no obecna nazwę – "Sremska Mitrovica".Morze Czarne (w starożytności: gr. Εύξεινος Πόντος, łac. Pontus Euxinus, co znaczy „Morze Gościnne”) – morze śródlądowe rozciągające się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

    Imię Bajan jest jednym znanym nam imieniem kagana Awarów. Poza tym znamy jeszcze tylko imię chrzestne ostatniego kagana Abrahama. Ciekawym spostrzeżeniem lingwistycznym jest, że w kaukaskim języku awarskim imię Bajana istnieje jako Behun, co oznacza "bogaty, potężny" i używane jest także jako imię własne. (Makkai i Mócsy 2001).

    Frankowie (łac. gens Francorum lub Franci) – nazwa zbiorcza określająca zachodniogermańską federację plemion, u swoich, uchwytnych źródłowo, początków, tj. w III w. n.e., zamieszkującą tereny na północ i wschód od dolnego Renu. Między trzecim, a piątym wiekiem część Franków najeżdżała terytorium cesarstwa rzymskiego, gdy inna część weszła w skład rzymskich wojsk w Galii. Tylko Frankowie saliccy utworzyli królestwo na terenach rzymskich. Pod wodzą rodzimej dynastii Merowingów podbili niemal całą Galię. Pod władzą Karolingów państwo to stało się wiodącą siłą chrześcijańskiego Zachodu. Jego rozpad dał początek dwóm wiodącym siłom średniowiecza: królestwu Francji i Świętemu Cesarstwu Rzymskiemu. Awarowie – koczowniczy lud, który w połowie VI wieku pojawił się w Europie. Utworzone przez Awarów wspólnie z Kutigurami państwo Kaganat Awarów zasłynęło na przełomie VI i VII wieku łupieżczymi wyprawami głównie przeciw Bizancjum. Po upadku kaganatu na początku IX wieku Awarowie stopniowo zaniknęli. Charakterystyczną cechą wyglądu zewnętrznego Awarów był niespotykany wśród innych ludów europejskich zwyczaj wiązania włosów w dwa warkocze.

    Podsumowanie[ | edytuj kod]

    Możemy się jedynie domyślać, lecz są to domysły uzasadnione, że sukcesy, imponujących nie tyle liczbą, co zdeterminowaniem uciekinierów z Azji, jakimi byli w początkach swej historii Awarowie, wynikają w zasadniczej swej części z indywidualności ich wodza. Doskonała orientacja w stosunkach panujących na obrzeżach cesarstwa, zręczne mieszanie się w konflikty między różnymi plemionami, błyskawicznie przeprowadzane rajdy wojenne, ofiarowanie swych usług Bizancjum za opłatę wskazują na wybitne walory osobiste władcy, których następcom Bajana wyraźnie zabrakło. Szczęśliwie dla kagana siły jego głównego i zarazem najbardziej atrakcyjnego, przeciwnika były związane na różnych teatrach działań, kiedy bowiem zostały pod koniec VI wieku przerzucone na Bałkany, Bizantyjczycy zaczęli odnosić zdecydowane sukcesy.

    Cesarstwo Bizantyńskie (w literaturze można też spotkać formę Cesarstwo Bizantyjskie) – termin historiograficzny używany od XIX wieku na określenie greckojęzycznego, średniowiecznego cesarstwa rzymskiego ze stolicą w Konstantynopolu. Używane zamiennie określenie Cesarstwo Wschodniorzymskie jest bardziej popularne w odniesieniu do okresu poprzedzającego upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Ze względu na dominację greckiej kultury, języka oraz ludności, Bizancjum było w wielu ówczesnych krajach Europy Zachodniej nazywane "Cesarstwem Greków", podczas gdy dla jego mieszkańców, podobnie jak dla obecnych Greków, było to Cesarstwo Rzymskie (łac. Imperium Romanum, gr. Βασίλειον Ῥωμαίων), a jego cesarze kontynuowali nieprzerwaną sukcesję cesarzy rzymskich. Świat islamu znał Bizancjum pod nazwą Rûm (ar. روم, "ziemia Rzymian"). Greckie słowo ρωμιοσύνη – rzymskość, dla Greków do dziś oznacza greckość. Dlatego nazywanie mieszkańców Cesarstwa przez krzyżowców "Grekami" mogło być dla nich obraźliwe. Zaś pod koniec istnienia Bizancjum określenie "Hellen" przestało oznaczać poganina, a Bizantyńczycy używali go podkreślając dumę ze swej starożytnej greckiej przeszłości.Barsilowie – (również Barsleci) plemię huńskie zamieszkałe w VI wieku między Morzem Kaspijskim a Kubaniem, podbite w 558 roku przez Awarów

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • W. Szymański, E. Dąbrowska, Awarzy, Węgrzy, Ossolineum, Wrocław 1979, ss. 25, 32 – 46, 119. ​ISBN 83-04-00246-9
  • R. Browning, Justynian i Teodora, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977, ss. 214 - 216.




  • Warto wiedzieć że... beta

    Kaukaz (także Wielki Kaukaz; azer.: Qafqaz, orm. Կովկաս, gruz. კავკასიონი, ros. Кавказские горы) – łańcuch górski w zachodniej Azji pomiędzy Morzem Czarnym i Morzem Kaspijskim. Leży na terenie Gruzji, Azerbejdżanu, Armenii i Rosji. W paśmie tym znajdują się najwyższe szczyty: Rosji (Elbrus – 5642 m, najwyższy szczyt całego Kaukazu), Gruzji (Szchara – 5193 m), Azerbejdżanu (Bazardüzü – 4485 m) i Armenii (Aragac – 4090 m).
    Orda – stosowane w Polsce określenie ogólne dla wojsk koczowników, zazwyczaj Tatarów z Chanatu Krymskiego i nogajskich ord przednich, najeżdżających ziemie litewskie, ruskie, polskie i rosyjskie w XV-XVIII wieku.
    Longobardowie, Langobardowie (łac. Langobardi, starsza nazwa Wannilowie) − lud zachodniogermański. Ich nazwa pochodzi od łac. longa barba czyli długa broda, gdyż w przeciwieństwie do romańskiej ludności Italii nosili długie brody. Inna wersja pochodzenia nazwy Długobrodzi, przytoczona przez Pawła Diakona, mówi, że przed walką z Wandalami Wannilowie-Longobardowie użyli podstępu, który miał upozorować ich liczebną przewagę. Ich ówcześni wodzowie – Ibor i Agio – nakazali kobietom przebrać się za wojowników, rozpuścić włosy i spiąć je w taki sposób, by przypominały brody.
    Justynian I Wielki, Iustinianus (właśc. Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, ur. 11 maja 483 w Tauresium, Prowincja Iliria, zm. 13 listopada 565 w Konstantynopolu) – cesarz bizantyński od 1 sierpnia 527 do 13 listopada 565, święty Kościoła prawosławnego. Syn Wigilancji i tym samym siostrzeniec cesarza Justyna I.
    Konstantynopol – nazwa Bizancjum nadana miastu przez Konstantyna Wielkiego, który wybrał je na swoją siedzibę; w latach 330–395 stolica cesarstwa rzymskiego; w latach 395–1453 stolica Cesarstwa Bizantyńskiego i Cesarstwa Łacińskiego (1204–1261); stolica państwa osmańskiego w latach 1453–1922.
    Kagan (chiń. 可汗; pinyin: kèhán, staroturecki. ‏𐰴‬𐰍𐰣 - kaγan, klasyczny mongolski ᠬᠠᠭᠠᠨ - qaγan) – tytuł używany na określenie najwyższego władcy wśród ludów Wielkiego Stepu.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.051 sek.