• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Béla Hajts

    Przeczytaj także...
    Nowa Wieś Spiska (słow. Spišská Nová Ves, niem. Zipser Neudorf/Neuendorf, węg. Igló, rom. Nowejsis) – miasto powiatowe we wschodniej Słowacji, w kraju koszyckim, w historycznym regionie Spisz.Porządek joński to jeden z trzech podstawowych porządków architektonicznych występujących w architekturze starożytnej Grecji. Ma dwie odmiany: attycką i małoazjatycką, różniące się przede wszystkim detalami bazy i belkowania. Powstał w Azji Mniejszej na przełomie VII i VI w. p.n.e. pod wpływem budownictwa ludów Wschodu.
    Nándor Filarszky (w publikacjach niem. Ferdinand F.; ur. 18 października 1858 r. w Kieżmarku – zm. 23 czerwca 1941 r. w Budapeszcie) - węgierski botanik (algolog, morfolog, florysta).

    Béla Hajts (słowackie imię: Vojtech; ur. 11 stycznia 1872 w Spiskiej Nowej Wsi – zm. 11 września 1926 tamże) – przyrodnik, nauczyciel, pomolog, krajoznawca i działacz turystyczny, autor nazwy „Słowacki Raj” nadanej najbardziej atrakcyjnej części Gór Straceńskich.

    W rodzinnym mieście ukończył gimnazjum i seminarium nauczycielskie. Jako młody pedagog został wychowawcą domowym u hrabiego Juliusza Csaky’ego. Wkrótce jednak wyjechał do Budapesztu, gdzie na tamtejszym uniwersytecie studiował nauki przyrodnicze. W 1895 r. wrócił z dyplomem do rodzinnego miasta i podjął pracę nauczyciela matematyki i nauk przyrodniczych w miejscowej szkole. Później uzupełnił swą wiedzę na kursach elektrotechniki i chemii teoretycznej. Krótko uczył przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum w Kieżmarku.

    Kapitel (głowica) – najwyższa, wieńcząca część kolumny, filaru lub pilastra, będąca pośrednim członem konstrukcyjnym między podporą (np. trzonem kolumny) - od której jest szersza, co zapewnia bardziej stabilną konstrukcję całości - oraz elementami dźwiganymi (np. belkowaniem). Ze względu na swoje usytuowanie głowica pełni także funkcje dekoracyjne.Kometa Halleya (nazwa oficjalna 1P/Halley, łac. Cometa Halleiensis) – najbardziej znana kometa krótkookresowa. Nazwa pochodzi od nazwiska astronoma Edmunda Halleya, który na początku XVIII wieku badał zapiski o pojawianiu się komet z lat 1456 - 1682 i w 1705 roku przewidział ponowne pojawienie się tej komety w 1758 roku. Halley odnalazł łącznie 24 komety okresowe. W pobliżu Słońca kometa Halleya traci podczas każdego przelotu około 250 mln ton swojej materii, na podstawie czego szacuje się, że będzie istnieć przez kolejne 170 000 lat.

    Poza pracą pedagogiczną prowadził szeroko zakrojoną działalność naukową i społeczno-kulturalną. Zbierał i klasyfikował miejscowe minerały, rośliny, chrząszcze, motyle itp. Interesował się meteorologią, a nawet astronomią. Ta ostatnia dziedzina nauki wciągnęła go do tego stopnia, że w 1904 r. wraz z bratem na swym nowo wybudowanym domu w Spiskiej Nowej Wsi urządził małe obserwatorium astronomiczne wyposażone w przyrządy optyczne firmy Zeiss, w którym m.in. obserwował ze swymi uczniami zaćmienia Słońca, a w 1910 r. – Kometę Halleya (charakterystyczna blaszana kopuła została zdemontowana przy przebudowie budynku w 1974 r.).

    Niemcy karpaccy (niem. Karpatendeutsche, słow. karpatskí Nemci, również Mantacy) – mniejszość narodowa, zamieszkała na terytorium Węgier i Słowacji, w obrębie Spiszu, Szarysza, Zemplina i Zakarpacia włącznie, po II wojnie światowej na mocy dekretów Beneša (lata 1945–1950) zostali w większości wysiedleni do Niemiec i Austrii.Ganowce (słow. Gánovce, węg. Gánócz, niem. Gansdorf, dawniej zwane Villa Ganau, Gánfalva, Ganfal, Ganowecz, Gánóc) – miejscowość w środkowej Słowacji. Zamieszkuje ją około 1 000 osób. Ganowce słyną z bogatej historii oraz występowania na ich obszarze wód mineralnych. Mimo bliskości Popradu, który należy do zlewiska Bałtyku, Ganowce należą do zlewiska Morza Czarnego. Przez Ganowce płynie Ganowski potok, który wpada do Hornadu.

    Hajts zajmował się również folklorystyką oraz historią Spisza, zbierając pamiątki dawnych wieków (monety, medale i in.). Interesowała go archeologia, zwłaszcza zaś ślady pobytu człowieka na terenie Słowackiego Raju. To on uratował od zniszczenia unikatowy odlew czaszki człowieka neandertalskiego sprzed 120 tys. lat, znaleziony w 1926 r. w trawertynach w Ganowcach koło Popradu.

    Sadownictwo – dziedzina ogrodnictwa zajmująca się uprawą roślin trwałych (wieloletnich) dających jadalne owoce, czyli roślin sadowniczych. Zgodnie z tą definicją są to zarówno drzewa i krzewy jak i krzewinki i byliny uprawiane w sadach i na plantacjach.Trawertyn (martwica wapienna, źródleniec, tuf wapienny) – porowata skała osadowa składająca się głównie z kalcytu i aragonitu. Odmiana martwicy wapiennej.

    Wyniki swych badań publikował w czasopiśmie „Turistik, Alpinismus, Wintersport”, gdzie m.in. głosił interesujący szkic o dziejach najstarszego osadnictwa na Spiszu od paleolitu po okres Wielkiej wędrówki ludów (1926). Gromadzone zbiory służyły mu jako cenne pomoce naukowe w pracy dydaktycznej. Większość z kolekcji ofiarował później spiskonowowiejskiemu gimnazjum oraz ówczesnemu Muzeum Karpackiemu w Popradzie.

    Wielka wędrówka ludów – okres masowych migracji plemion barbarzyńskich, w szczególności Hunów i Germanów, na ziemie Cesarstwa rzymskiego u schyłku starożytności i w początkach średniowiecza (IV-VI wiek). Proces ten radykalnie odmienił obraz kontynentu europejskiego – doprowadził do zmian etnicznych na dużych obszarach, wyznaczył koniec starożytności i pociągnął za sobą upadek cesarstwa. Większość powstałych na jego gruzach nowych państw sama podzieliła jego los, jednak niektóre (jak państwo Franków) stały się podwalinami nowożytnych państw europejskich.Budapeszt (węg. Budapest; przymiotnik: budapeszteński) – stolica i największe miasto Węgier, położone w północnej części kraju, nad Dunajem. Formalnie stworzony został w latach 1872-73 z trzech połączonych ze sobą miast: Budy i Óbudy na prawym brzegu Dunaju (geograficznie – Średniogórze Zadunajskie) oraz Pesztu – na lewym (geograficznie – Średniogórze Północnowęgierskie i Wielka Nizina Węgierska).

    Jednym z pierwszych dokonań Hajtsa po powrocie ze studiów było założenie sadu owocowego, w którym podjął prace nad hodowlą i rozpowszechnieniem nowych, szlachetniejszych odmian drzew owocowych. Z czasem Hajts został uznany za jednego z czołowych węgierskich sadowników i pomologów epoki.

    Poprad (węg. Poprád, niem. Deutschendorf) – miasto na Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Spisz. Największe miasto tego regionu.Słowacki Raj (słow. Slovenský raj) – krasowy płaskowyż o średniej wysokości od 800 do 1000 m, będący częścią Słowackich Rudaw (słow. Slovenské rudohorie) - Karpaty Zachodnie - położony na terenie powiatów popradzkiego, spiskonowowiejskiego i rożniawskiego. Nazwa została nadana w 1921 roku.

    Obszarem, na którym B. Hajts położył największe zasługi dla rodzinnego Spisza, były turystyka i krajoznawstwo, które w naturalny sposób wyniknęły z jego zainteresowań przyrodniczych. Po powrocie z Budapesztu wstąpił w szeregi Węgierskiego Towarzystwa Karpackiego (Magyarországi Kárpátegyesület – MKE) w Spiskiej Nowej Wsi i wkrótce stał się jednym z czołowych działaczy tej organizacji na Spiszu. Od 1917 do 1926 r., tj. do swej przedwczesnej śmierci, był prezesem spiskonowowiejskiego oddziału Karpathenvereinu.

    Archeologia (z gr. ἀρχαῖος archaīos – dawny, stary i -λογία -logiā – mowa, nauka) – nauka, której celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi, na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych, czyli materialnych pozostałości działań ludzkich.Spisz (łac. Scepusium, słow. Spiš, niem. Zips, węg. Szepes) – region historyczny. Region ten leży w Centralnych i Wewnętrznych Karpatach Zachodnich, w dorzeczu górnego Popradu, górnego Hornádu oraz w części dorzecza Dunajca (na wschód od Białki). Na północnym zachodzie Spisz sąsiaduje z Podhalem, na północy z ziemią sądecką, na wschodzie z Szaryszem, na południu z Abovem i Gemerem, na południowym zachodzie z Liptowem (zobacz: Regiony Słowacji).

    Ze szczególnym upodobaniem poświęcił się Béla Hajts poznawaniu i uprzystępnianiu sąsiadującej ze Spiską Nową Wsią północnej części Krasu Spisko-Gemerskiego (zwanej Górami Straceńskimi), która była wówczas jeszcze zupełnie nieodwiedzana przez turystów i nie nosiła jeszcze nazwy „Słowacki Raj”. Przedsiębrał pionierskie wyprawy w głąb roklin – słynnych dziś wąwozów, stanowiących największą atrakcję turystyczną Słowackiego Raju. M. in. 15 sierpnia 1899 r. przeszedł jako pierwszy wąwóz Malý Sokol. W 1906 r. dokonał pierwszego udanego spływu (na tratwie) Przełomem Hornadu. Był twórcą (wyznakowanego dziś żółtym kolorem) szlaku wiodącego wzdłuż Przełomu Hornadu grzbietem tzw. Pasma Brzeżnego (słow. Okrajove pásmo). W górach spędzał większość swego wolnego czasu: malował znaki, poprawiał ścieżki turystyczne, usuwając z nich kamienie i wykroty, budował pierwsze sztuczne ułatwienia (mostki, drewniane drabinki i poręcze), ustawiał drogowskazy. Był autorem pierwszego szerszego turystycznego opisu tych gór, zamieszczonego w "Jahrbuch des Karpathenvereines" nr 49-51 (Kieżmark 1924–25). W wielu wycieczkach towarzyszyli mu brat Ľudovit oraz ich żony, w innych – spiskoniemiecki działacz turystyczny Martin Róth i węgierski botanik Nándor Filarszky. Jako nauczyciel prowadził w te góry swoich uczniów, z których wielu stało się później aktywnymi działaczami turystycznymi. Gromadził literaturę turystyczną, mapy i fotografie.

    Meteorologia (gr. metéōron (μετέωρον) - unoszący się w powietrzu, lógos (λόγος)- słowo, wiedza) - nauka zajmująca się badaniem zjawisk fizycznych i procesów zachodzących w atmosferze, szczególnie w jej niższej warstwie - troposferze. Bada, jak te procesy wpływają na przebieg procesów atmosferycznych i stan pogody na danym obszarze.Turystyka – zjawisko przestrzennej ruchliwości ludzi, które związane jest z dobrowolną zmianą miejsca pobytu, środowiska i rytmu życia. Obejmuje całokształt stosunków i zjawisk związanych z ruchem turystycznym.

    Béla Hajts zmarł niespodziewanie na atak serca w rodzinnej Spiskiej Nowej Wsi. Pochowany został na tamtejszym cmentarzu (skromny nagrobek nawiązuje w kształcie do kapitelu jońskiej kolumny). Po śmierci Hajtsa nazwano jego imieniem wspomniany szlak turystyczny, biegnący wzdłuż Pasma Brzeżnego (słow. „Hajtsov chodník”), a na skalnej ścianie w kotlinie Letanowskiego Młyna umieszczona została w 1927 r. pamiątkowa tablica. Pomimo, że zdecydowaną większość życia przeżył jako poddany korony węgierskiej, działał w organizacjach turystycznych węgierskich i spiskoniemieckich, a publikował głównie po węgiersku i niemiecku, ze względu na jednoznaczny związek całej życiowej aktywności z terenami dzisiejszej Słowacji uznawany jest za Słowaka.

    Karpathenverein, KV (pol. Towarzystwo Karpackie), właściwie Ungarischer Karpathenverein (UKV), Magyarországi Kárpát Egyesület (MKE) (pol. Węgierskie Towarzystwo Karpackie, słow. Uhorský karpatský spolok) – organizacja turystyczna działająca w Karpatach, głównie w Tatrach, początkowo węgiersko-niemiecka, a w okresie międzywojennym i II wojny światowej głównie niemiecka.Gustáv Nedobrý (ur. 11 marca 1893 r. w Beszeniowej, zm. ok. 10 marca 1966 r. w Nowym Smokowcu) – słowacki taternik, działacz turystyczny i ratownik tatrzański.

    Trwałą pamiątką po Béli Hajtsie jest wprowadzona przez niego nazwa „Słowacki Raj” dla oznaczenia najpiękniejszej części Krasu Spisko-Gemerskiego (Gór Straceńskich), znana dziś wśród turystów górskich w całej Europie. W druku nowa nazwa pojawiła się po raz pierwszy w pierwszym roczniku „Krásy Slovenska” (nr 2-3 z r. 1921), w artykule, którego autorem był Gustáv Nedobrý.

    Szlak turystyczny – trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi.Kieżmark, Kiezmark (słow. Kežmarok, węg. Késmárk, niem. Käsmark / Kesmark) – miasto powiatowe we wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Spisz. Nazwa miasta pochodzi od niemieckiego złożenia Käsemarkt, oznaczającego „targ serowy”.

    Bibliografia[]

    1. Barański Mirosław J.: Béla Hajts – twórca nazwy „Słowacki Raj, w: „Płaj. Almanach karpacki. Półrocznik Towarzystwa Karpackiego” nr 30, wiosna 2005, wyd. Towarzystwo Karpackie, Warszawa (2005), s. 122-124;
    2. Slivka Michal: Storočnica póvodcu názvu Slovenský Raj, w: "Krásy Slovenska" R. XLIX, nr 7/72;
    (window.RLQ=window.RLQ||).push(function(){mw.log.warn("Gadget \"edit-summary-warning\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"wikibugs\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"ReferenceTooltips\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"main-page\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");});
    Astronomia (gr. ἀστρονομία astronomía) – nauka przyrodnicza zajmująca się badaniem ciał niebieskich (np. gwiazd, planet, komet, mgławic, gromad i galaktyk) oraz zjawisk, które zachodzą poza Ziemią, jak również tych, które oddziałują w jej atmosferze, wnętrzu lub na powierzchni, a są pochodzenia pozaplanetarnego (np. neutrina, wtórne promieniowanie kosmiczne). Skoncentrowana jest na fizyce, chemii, meteorologii i ruchu ciał niebieskich, zajmuje się także powstaniem i rozwojem (ewolucją) Wszechświata.Pomologia (z łac. pomum – owoc) – dział sadownictwa; nauka o budowie, pochodzeniu i pokrewieństwie, funkcjonowaniu oraz właściwościach użytkowych odmian drzew i krzewów owocowych. Klasyfikacje pomologiczne oparte są przeważnie na morfologii owoców.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Obserwatorium astronomiczne – zespół budynków i przyrządów służących do prowadzenia obserwacji astronomicznych ciał niebieskich.
    Człowiek neandertalski, neandertalczyk – wymarły przedstawiciel rodzaju Homo (człowiek), znany z plejstocenu (ok. 400 000 do ok. 24 500 lat temu), w zależności od autorów klasyfikowany jako podgatunek człowieka rozumnego – Homo sapiens neanderthalensis – lub odrębny od niego gatunek – Homo neanderthalensis.
    Martin Róth (ur. 3 sierpnia 1841 w Kieżmarku, zm. 25 lutego 1917 r. w Nowej Wsi Spiskiej) – nauczyciel gimnazjalny, pedagog, taternik, spiskoniemiecki działacz turystyczny.
    11 września jest 254. (w latach przestępnych 255.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 111 dni.
    Krajoznawstwo (dawniej krajopisarstwo, krainopisarstwo, ziemiopisarstwo) – szeroko pojęty zbiór wszelkich - nie tylko geograficznych - wiadomości o danym kraju, a także gromadzenie wiadomości z zakresu geologii, meteorologii, świata roślinnego i zwierzęcego (Fizjografia). Jest to także ruch społeczny zmierzający do:

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.037 sek.