• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Aztekowie



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Kukurydza (Zea) – rodzaj roślin należący do rodziny wiechlinowatych. Przedstawiciele występują naturalnie w Meksyku, Gwatemali i Nikaragui. Liczy 5 gatunków, wśród których najważniejsza pod względem ekonomicznym jest kukurydza zwyczajna (Zea mays), która jest zarazem gatunkiem typowym rodzaju.Gwatemala (República de Guatemala) – państwo w Ameryce Środkowej, położone nad Oceanem Atlantyckim i Oceanem Spokojnym. Graniczy z Salwadorem (203 km), Hondurasem (256 km), Meksykiem (962 km), Belize (266 km) – łączna długość granic wynosi 1687 km, ponadto 400 km wybrzeża morskiego.
    Ofiara z ludzi składana bogom
    Jadeitowa maska azteckiego boga Xipe Totec
    Ceramika aztecka

    Aztekowie, in. Mexikowie – najsilniejszy w prekolumbijskim Meksyku naród indiański, posługujący się językiem nahuatl z rodziny uto-azteckiej; w czasie konkwisty przewodzili najsilniejszej federacji państw na obszarze Mezoameryki.

    Kamień Słońca lub Kamień Pięciu Er (hiszp. Piedra del Sol) – kamienny dysk odkryty w XVIII wieku w rejonie Templo Mayor w Meksyku. Mierzy 358 cm średnicy, 98 cm grubości i waży 24 tony. Często błędnie uważany jest za kalendarz; w rzeczywistości przedstawia aztecki mit o powstaniu świata.Kwietne wojny (nah. xochiyaoyotl) – wojny toczone w XV wieku przez plemiona azteckie po okresie suszy, która miała miejsce w Meksyku w latach 1450-1454.

    Nazwa[ | edytuj kod]

    Aztekowie zazwyczaj nazywali siebie terminem Mexica (wym. Meszika), nadanym im według ich wierzeń przez boga Huitzilopochtli, od którego wywodzi się współczesna nazwa Meksyku lub Tenochca (mieszkańcy Tenochtitlánu).

    <|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>Państwo Inków, Królestwo Inków, Imperium Inków (kecz. Tahuantinsuyu, Imperium Czterech Części, Zjednoczone Cztery Części – patrz mapa podziału administracyjnego) – historyczne państwo w zachodniej części Ameryki Południowej, w okresie swego największego rozkwitu obejmujące tereny dzisiejszego Peru, Ekwadoru oraz częściowo Boliwii, Chile, Kolumbii i Argentyny.

    Termin Azteca pierwotnie oznaczał „ludzi z Aztlán” i odnosił się jedynie do niewielkiego koczowniczego plemienia, które (jako ostatnie spośród wszystkich ludów Ameryki Środkowej) przybyło z północy na obszar Płaskowyżu Meksykańskiego w XIII wieku. Z czasem jednak ludowi temu udało się podbić i częściowo zasymilować wiele innych ludów, przez co Aztekowie stali się mniejszością w samym Tenochtitlánie. Termin „Aztekowie” był popularny w pracach naukowych XIX i XX w., w odniesieniu do Mexików jako założycieli i mieszkańców Tenochtitlánu. Nadal jest używany na określenie plemion zamieszkujących centralny obszar imperium azteckiego, czyli Dolinę Meksyku, i posługujących się językiem nahuatl, niekiedy również ujarzmionych przez nich plemion mieszkających poza Doliną Meksyku, ale o wspólnym języku i kulturze.

    Podbój większości Ameryki Środkowej i Południowej dokonany został przez Hiszpanów w pierwszej połowie XVI wieku. Prowadzili go przedsiębiorczy i ambitni konkwistadorzy hiszpańscy, kierujący niewielkimi, lecz dobrze wyposażonymi i zaprawionymi w bojach oddziałami żołnierzy-awanturników, żądnych łupów i przygód. Często byli nimi przestępcy, zwalniani specjalnie z więzień na dalekie i nader ryzykowne wyprawy kolonialne. Wielu rycerzy było ogarniętych zapałem religijnym i jechało do nowo odkrytej Ameryki, by wziąć udział w nawracaniu nowych dusz na wiarę chrześcijańską.Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkuli zachodniej oraz w większej części na półkuli południowej, a w mniejszej – na półkuli północnej. Niekiedy uważana jest również za subkontynent Ameryki.

    Historia[ | edytuj kod]

    Prapoczątki Azteków opisuje średniowieczny dokument indiański, zwany także „Wstęgą Wędrówki” (hiszp. Tira de la Peregrinación). Opowiada on, iż Aztekowie natknęli się pewnego dnia na kamienną głowę boga Huitzilopochtli, która wydawała z siebie dziwne świszczące dźwięki. Huitzilopochtli obiecał im, że uczyni ich panami całego Meksyku i wskaże im miejsce do osiedlenia się, jeżeli tylko zabiorą kamienną głowę ze sobą. Zgodnie z legendą, Aztekowie posłuchali swego nowego boga i wyruszyli z mitycznej krainy Aztlán (Miejsce Czapli), znajdującej się daleko na północy, przypuszczalnie w rejonie dzisiejszego amerykańskiego stanu Nowy Meksyk.

    Umar ibn al-Chattab, także Omar (arab. عمر بن الخطاب) (ur. ok. 591, zm. 3 listopada 644 w Medynie) – od 634 drugi kalif, drugi z czterech zwanych później sprawiedliwymi, jeden z twórców potęgi imperium arabsko-muzułmańskiego.Aztlán (nah. aztatlan - miejsce blisko czapli) - mityczna kraina na północy z której wedle legendy przybyli do Doliny Meksyku Aztekowie.

    Osiedlili się na krótko w miejscu zwanym Chicomóztoc (Siedem Grot – mityczne miejsce wymieniane w mitologiach wielu ludów Mezoameryki). Następnie w 1163 przybyli do Coatepez (według archeologów w pobliżu miasta Tula) i ostatecznie w 1168 do samej Tuli – oddalonej o 64 kilometry od brzegów jeziora Texcoco.

    Po przybyciu do Kotliny Meksykańskiej Aztekowie osiedlili się w pobliżu miasta Culhuacán. Po przegranej wojnie z mieszkańcami miasta ich wódz został złożony w ofierze, a oni sami stali się wasalami Culhuacán. Walcząc po stronie suwerena odznaczyli się wielkim męstwem, za co w nagrodę otrzymali córkę wodza za żonę. Aztekowie poślubili ją swemu bogu – Huitzilopochtli, czyli obdarli ją żywcem ze skóry, którą ubrał jeden z kapłanów. Uciekając przed zemstą jej ojca, Aztekowie osiedlili się na bagnistej wysepce na jeziorze Texcoco.

    Xipe Totec (Thipetotec) (nah. "nasz pan, obdarty ze skóry") – wśród plemion indiańskich Mezoameryki bóg wiosny, pór roku, zachodu i rolnictwa, personifikacja procesu walki i cierpienia w naturze rodzącej nowe życie, także opiekun złotników. Często utożsamiany z Czerwonym Tezcatlipoca (Tlatlauhqui Tezcatlipoca).Tlatoani [tɬaʔtoˈwaːni] (w nah. ten który mówi; l.m. tlatoque [tɬaʔˈtoʔkeʔ]) – tytuł przysługujący najwyższym władcom ludów Nahua. Kobiety nosiły tytuł cihuatlatoani ([siwaːtɬaʔtoˈ(w)aːni]). W przypadku gdy władca władał wieloma miastami-państwami (tak jak w przypadku Mexików), nazywany był huey tlahtoani. Tlatoque byli wybierani przez możnych i sprawowali swą funkcję dożywotnio. Termin tlatoani nie występował jedynie u Azteków, lecz był powszechnie stosowany przez wiele ludów Nahua. Władca uznawany był za świętego; aby jego stopy nie dotykały zwykłej ziemi – wszędzie był noszony. Poddanym wolno było patrzeć na niego jedynie w święta i uroczystości.

    Dopiero po niemal 200 latach od przybycia do Tuli, po ciągłym poszukiwaniu miejsca do zamieszkania w okolicach jeziora, bóg Huitzilopochtli wskazał Aztekom miejsce na ostateczną siedzibę – według azteckiego kalendarza był to rok 1325 – na niewielkiej wyspie u źródeł strumienia. Pod skałą, z której wypływał, ujrzeli Aztekowie kaktus, na którym orzeł pożerał węża. Kapłani ogłosili, iż jest to długo oczekiwany znak od Huitzilopochtli, wobec czego Aztekowie na wyspie założyli miasto Tenochtitlán – Miejsce Owocu Kaktusa lub Kaktusowa Skała.

    Texcoco, nah. Tetzcohco [teʦˈkoʔko] – miasto w środkowym Meksyku, znajdujące się na wschód od miasta Meksyk. Texcoco było jednym z najważniejszych ośrodków cywilizacji Azteków, a jezioro Texcoco przedmiotem ich kultu. Populacja liczy ok. 109 tys. mieszkańców (2003). Dur rzekomy - choroba, która przebiega podobnie jak dur brzuszny, ale łagodniej, a powikłania występują bardzo rzadko. Wywoływana jest przez bakterie Salmonella paratyphi.

    W rzeczywistości powód założenia miasta na wyspie mógł być o wiele bardziej prozaiczny: teren wokół jeziora w chwili przybycia Azteków był już od dawna podzielony między silne i zorganizowane miasta a nowo przybyłym zwyczajnie mogło brakować siły do podbicia któregoś z sąsiadów.

    Państwo Azteckie[ | edytuj kod]

    Pierwsze kroki[ | edytuj kod]

    Wojownik – jaguar

    Aztekowie, z powodu niewielkiej powierzchni wyspy, uzyskiwali nowe miejsca do rozbudowy miasta budując tzw. chinampas – wykonane z sitowia i mułu z dna jeziora – platformy. Na nich zakładali ogrody. Nie mieli zbyt dobrych stosunków z sąsiednimi plemionami, które uważały ich za barbarzyńców. Uchodzili za niezwykle krwiożerczych, mimo iż ofiary z ludzi nie były obce również innym ludom Doliny Meksyku. Aztekowie w końcu założyli tam miasto Tenochtitlán, według tradycji w roku 1324. W 1357 doszło wśród Azteków do rozłamu. Legenda mówi, że zauważono na sąsiedniej wyspie ciągle powiększającą się górę piasku. Grupa Azteków, która tam przybyła postanowiła założyć tam oddzielne miasto, które stanowić miało wręcz konkurencję dla Tenochtitlán. Nowe miasto, powstałe w 1357, nazwano od owej góry piasku – Tlatelolco – co oznaczało właśnie „piaskowy nasyp”. Oba miasta azteckie, mimo pochodzenia z jednego szczepu zaczęły szybko rywalizować na każdym polu. Miasto Tlatelolco zasłynęło największym w Mezoameryce targowiskiem, na które miało przybywać w dni targowe 20–50 tys. handlarzy. Militarnie jednak Tlatelolco ustępowało Tenochtitlán i zostało włączone do niego zbrojnie w 1472. Od tej pory Tlatelolco stanowiło piątą z kolei dzielnicę Tenochtitlán i szybko się zasymilowało. Podczas podboju hiszpańskiego w 1521, było punktem najdłuższego oporu Mexików.

    Mezoameryka – region obejmujący terytoria zamieszkane przez członków wielkich środkowoamerykańskich kultur prekolumbijskich oraz ich wpływu kulturalnego, ekonomicznego i politycznego. Rozciąga się w przybliżeniu od środkowego Meksyku po Przesmyk Panamski.Cywilizacja – poziom rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, który charakteryzuje się określonym poziomem kultury materialnej, stopniem opanowania środowiska naturalnego i nagromadzeniem instytucji społecznych. Stanowi ona najwyższy poziom organizacji społeczeństw, z którymi jednostki identyfikują się. W skład cywilizacji wchodzą mniejsze jednostki np.: narody, wspólnoty pierwotne czy inne zbiorowości.

    Zanim jednak Mexikowie stali się liczącą się siłą ich sytuacja nie przypominała tej jaką zastali Europejczycy po przybyciu do Nowego Świata. Od początku Aztekowie byli traktowani przez inne ludy zamieszkujące region Doliny Meksyku z nieufnością i otwartą niechęcią. Byli jednak zbyt słabi, by stawić otwarty opór, przez co Tenochtitlán stało się wasalem miasta Azcapotzalco, głównego miasta imperium Tepaneków. Na czele Azcapotzalco stał wtedy Tezozomoc, panujący w Azcapotzalco w latach 1367–1427. Tezozomoc stał się szybko panem całej Doliny Meksyku, jego plemię podbiło wszystkie okoliczne ludy. Powstało imperium, oparte na płaceniu przez podbite ludy dużej ilości danin w naturze. Rodzaj i ilość daniny zależał od możliwości i rangi podbitego plemienia lub miasta. Aztekowie jako plemię małe płacili wówczas daninę raczej symboliczną, mającą na celu bardziej podkreślić zależność niż przynieść Tepanekom realne dochody. Było to kilka kaczek rocznie oraz drobne produkty jeziora Tezcoco, typu ryby, małże i skorupiaki. Dodatkowo podbite ludy dostarczały Tepanekom oddziałów wojskowych w razie potrzeby, co czynili także Aztekowie. Czynili to zresztą chętnie, gdyż lubili wojować, a wojna oznaczała możliwość wzbogacenia się również dla nich.

    Maxtla - wódz tepaneków z Azcapotzalco syn Tezozomoca. Panował w latach od 1425 do 1428. Władzę zdobył zabijając swego brata Tayauha. Rozkazał zabić władcę Azteków Chimalpopocę. Pokonany i zabity przez koalicję trzech państw: Tenochtitlan, Texcoco i Tlacopán.Muł (szlam) – niezlityfikowana skała klastyczna, tworząca się w naturalnych zbiornikach wodnych, zbudowana z mieszaniny pyłu i iłu o różnym składzie mineralnym (ziarna o średnicy od 0,01 do 0,1 milimetra) z dodatkiem substancji organicznych. Muł zlityfikowany nosi nazwę mułowca, gdy zaś diageneza doprowadzi do powstania oddzielności łupkowej, mówimy o łupku mulastym.

    W 1375 miasto Tenochtitlán nie było jeszcze dużą metropolią, raczej przypominało rybacką wioskę. Mimo tego aztecka starszyzna (ufna, że bóstwo opiekuńcze Azteków – Huitzilopochtli – pragnie podboju świata) wybrała „króla”. Słowo król nie do końca pasuje do realiów azteckich, dokładnie władca aztecki nosił przydomek tlatoani i jego funkcja nie zawsze była podobna do europejskich monarchów. Tlatoani miał być wodzem w czasie wojny, a także być najwyższym kapłanem. W czasie pokoju w dalszym ciągu panowała swoista oligarchia (kolegialne rządy arystokracji). Z czasem w związku z tym, że okres wojny się przedłużał tlatoani otrzymywał coraz większe prerogatywy aż w końcu stał się niemal władcą absolutnym. Pierwszym tlatoani, którego wybrano w 1375 roku był Garść Trzciny – Acamapichtli. Był on po kądzieli potomkiem dawnych dynastii tolteckich, oraz po części tepaneckich, a więc jego wybór był polityczny. Ożenił się on z księżniczką z Culhuacán, Ilanucueitl. Acamapichtli rządził w latach 1375–1396. Prowadził liczne wojny, pod rozkazami Tepaneków, niewiele jednak zdziałał jako władca, gdyż jak wiemy rola Azteków w Dolinie nie była wtedy duża, a i jego urząd początkowo nie był aż tak wpływowy. Acamapichtli jest jednak prekursorem dynastii panującej u Azteków aż do przybycia Hiszpanów w 1521. Był on ojcem licznych dzieci, założycieli rodów arystokratycznych Tenochtitlánu.

    Ryż (Oryza L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych obejmujący 25 gatunków. Występuje w strefie klimatów gorących i ciepłych na całym świecie. Ryż spożywczy, będący podstawą wyżywienia 1/3 ludności świata , jest produktem otrzymywanym z ziarna ryżu siewnego.Olmekowie to umowna nazwa używana dla określenia plemion zamieszkujących Mezoamerykę od momentu przejścia z koczowniczego na osiadły tryb życia (ok. 2000 r. p.n.e.). Plemiona te osiadły na nadbrzeżach rzek i jezior od Zatoki Meksykańskiej aż do górzystych terenów w głębi lądu i wykształciły kulturę o wielu wspólnych cechach.

    Wojna z Azcapotzalco[ | edytuj kod]

    W 1425 roku na tron tepanecki w Azcapotzalco zasiadł Przepaska Biodrowa – Maxtla, uprzednio zabiwszy prawowitego następcę – swojego starszego brata Tayauha. W 1426 zwycięski uzurpator polecił uwięzić i zabić młodego władcę Azteków-Mexików, Dymiącą Tarczę – Chimalpopokę za karę, że ten poparł prawowitego władcę. Chimalpopoca popełnił samobójstwo, w więzieniu tepaneckim (oczekując na karę śmierci). Dokonał tego wieszając się na przepasce biodrowej, stanowiącej typowy element stroju azteckiego. Inna wersja mówi, że Chimalpopoca został uduszony w celi przez tepaneckich strażników. Mexikowie, świadomi, że nowy władca tepanecki Maxtla chce dokonać zniszczenia Tenochtitlán, powołali na tron nowego władcę. Był to Wąż Obsydianowy – Itzcoatl, który panował w latach 14271440. Postanowił uniezależnić się i wraz ze sprzymierzeńcami wypowiedział wojnę Azcapotzalco. Pomogli mu trzej bracia Chimalpopoci: Motecuhzoma (Montezuma), Ilhuicamina i Tlacaelel. Po roku ciężkich walk wojna skończyła się zwycięstwem wojsk sprzymierzonych. Tenochtitlán stało się państwem suwerennym.

    Itzcóatl (Itskoatl; nahuatl: wąż z obsydianu) - czwarty władca (tlatoani) Azteków, rządzący w latach 1427 (albo 1428) do 1440. Stworzył podwaliny późniejszego Imperium, za jego rządów Aztekowie odrzucili zwierzchnictwo Tepaneków.Xochiquetzal [ʃo:tʃi’ketsaɬ] (nah.: „kwieciste pióro”, „ukwiecone drogocenne zielone pióro” lub „ukwiecone pióro kwezala”) – w mitologii Azteków i Tolteków bogini kwiatów, dzieci, miłości, zabawy oraz tańców. Pierwotnie utożsamiana z Księżycem.

    Trójprzymierze[ | edytuj kod]

    Dolina Meksyku z jeziorem Texcoco i najważniejszymi miastami w 1519 roku
    Mapa miasta Tenochtitlan

    W wyniku wojny z Azcapotzalco Imperium Tepaneków w Mezoameryce przestało istnieć. Lud Tepaneków istniał dalej nie posiadając jednakże już hegemonii. Niepodległe państwo azteckie nie było jeszcze dość silne by zdobyć dominację w regionie. Z tego powodu Aztekowie rozglądali się za sojuszem, który pozwoliłby im panować w regionie w porozumieniu z innym silnym plemieniem indiańskim. Już w wojnie przeciwko Azcapotzalco armia aztecka ściśle współpracowała z innym miastem indiańskim, które chciało się wyzwolić spod panowania Tepaneków. Było to miasto Texcoco (nie mylić z nazwą jeziora, nad którym miały miejsce owe wydarzenia). Należało ono do pradawnego plemienia Acolhuan. W ówczesnym mniemaniu sojusz z plemieniem o tak zacnych tradycjach uchodził za zaszczyt. Dodatkowo w Texcoco rządził świetny władca, zarówno dobry dowódca wojskowy, jak i administrator – Poszczący Kojot – Netzahualcoyotl (wym. Netsałalkojotl).

    Azcapotzalco (klasyczny nahuatl: Āzcapōtzalco - āzcapōtzalli „mrowisko” + -co „miejsce”; dosłownie: „w mrowisku”) – jedna z 16 dzielnic miasta Meksyk, położona w jego północno-zachodniej części, która w przeszłości funkcjonowała jako niezależne miasto. Liczy 414 711 mieszkańców.Quetzalcoatl (wym. kecalkoatl, nah. Quetzalcōātl) – jeden z najważniejszych bogów plemion Mezoameryki; Pierzasty Wąż, wąż o piórach ptaka kwezala (nah. ketsal lub quetzal).

    Bezpośrednio więc po uniezależnieniu się obu miast (azteckiego Tenochtitlán i acolhuańskiego Texcoco) datuje się sojusz między nimi. Za datę powstania jednak trójprzymierza przyjmuje się 1430, gdyż w tym roku do sojuszu dołączyło miasto Tlacopán, zwane dziś Tacuba.

    Trzeci aliant – Tlacopán był miastem słabszym, prezentował się w obliczu posiadających zaprawioną armię Mexików jak ubogi krewny. Był też miastem plemienia Tepaneków – plemienia tak bardzo znienawidzonego zarówno przez Tenochków, jak i Tezcocańczyków w wyniku ostatnich wydarzeń. Z przyczyn jednak politycznych Tlacopan został przyjęty do sojuszu, gdyż po upadku Azcapotzalco miasto to miało największy posłuch wśród Tepaneków, liczących przecież w dalszym ciągu wiele głów na zachodnim wybrzeżu jeziora Texcoco. W ten sposób w 1430 Trójprzymierze zdobyło hegemonię nad światem meksykańskim.

    Encomienda (hiszp. encomendar: powierzać) – system niewolniczego gospodarowania i kontroli nad ludnością indiańską na podbitych przez Hiszpanię posiadłościach kolonialnych w Ameryce Łacińskiej w XVI-XVIII w.Tula (także Tollan, Tollan-Xicocotitlan) – zachowane ruiny miasta Tolteków, w środkowym Meksyku, w zachodniej części stanu Hidalgo. Miasto zostało założone w IX wieku jako Tollan (Wśród sitowia). Miejsce założenia miasta miało charakter obronny, otoczone było z trzech stron ścianami wąwozu, którego dnem płynęła rzeka. Największy rozkwit przeżyło w X wieku, kiedy to liczyło dziesiątki tysięcy mieszkańców i zajmowało obszar 16 km. Było centrum kulturowym Mezoameryki. Zniszczone w XII wieku przez plemiona Chichimeków. Przetrwało do podboju Meksyku przez Hiszpanów jako zależne od Azteków małe miasto-państwo. Obecnie znajduje się w nim park archeologiczny związany ze sztuką Tolteków.

    Warto zaznaczyć jednak, że w sojuszu tym Tlacopan był nierównoprawny. W czasie wojny, która w założeniu miała być prowadzona zawsze wspólnie, dla Tenochtitlán i dla Texcoco przypadało po 2/5 łupów, podczas gdy Tlacopan miał brać 1/5. Wkrótce też Aztekowie przestali zupełnie liczyć się z tepaneckim Tlacopanem – zrobili to, gdy tylko czuli się na tyle silni, by nie słuchać już zdania sojusznika.

    Tlacopán (nahuatl - "kwitnąca roślina na płaskiej ziemi") - miasto-państwo w prekolumbijskiej Mezoameryce, znane też jako Tacuba. Tlacopán był położony na zachodnim brzegu jeziora Texcoco.Ameryka Środkowa (ang. Middle America) – centralny region geograficzny Ameryki. Jest definiowany jako południowa część Ameryki Północnej, w której skład wchodzą dwie części: kontynentalna (Ameryka Centralna) i wyspiarska (Karaiby). Obszar liczy około 850 000 km² powierzchni i jest zamieszkany przez ponad 90 mln ludzi.

    Trójprzymierze przetrwało aż do przybycia Hiszpanów, z tą różnicą, że w II połowie XV wieku Aztekowie byli już na tyle silni, że przestali liczyć się także z Texcoco. Właściwie ten sojusz militarny przestał istnieć, gdyż Aztekowie stali się na tyle potężni, że już go nie potrzebowali. Oficjalnie utrzymali go, w rzeczywistości Texcoco i Tlacopan nie miały nic do powiedzenia, i nie chciały sprzeciwiać się łamaniu zasad sojuszu przez Azteków w obawie o swe bezpieczeństwo.

    Coatlicue (nah. "ta, w sukni z wężów") – bogini ziemi, życia i śmierci. Wyobrażana jako kobieta w spódniczce z węży i naszyjniku z ludzkich dłoni i głów, o stopach zakończonych pazurami jaguara. W wierzeniach azteckich symbolizowała Ziemię – dawczynię życia i Ziemię – pożerającą wszystko, co w niej pogrzebane. Była też matką Quetzalcoatla i Xolotla, a także boga słońca Huitzilopochtli (którego według legendy urodziła jako dziewica po przyjęciu w siebie spadającej z nieba pierzastej piłki), Księżyca i Gwiazd. Występowała również jako Cihuacoatl (kobieta wąż) i Tlazolteotl (bogini zjadająca grzechy).Zboże – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie sępoleńskim, w gminie Sępólno Krajeńskie. Zboże po raz pierwszy występuje w dokumentach od 1453 roku. Kiedyś była to wieś szlachecka pozostająca do połowy osiemnastego wieku we władaniu rodu Ostrorogów, a później Potulickich. W roku 1766 zamieszkiwało ją 149 osób (148 ewangelików i 1 katolik).

    Reformy Tlacaelela[ | edytuj kod]

    Autorem sukcesu Azteków był między innymi Tlacaelel, dowódca wojsk azteckich. Po zwycięstwie w 1428 został on mianowany Cihuacoatlem. Cihuacoatl był to tytuł porównywany w Europie do wicekróla. W rzeczywistości w dosłownym tłumaczeniu ten męski przecież urząd to „kobieta-wąż”. Tlacaelel stał na czele wymiaru sprawiedliwości i skarbu państwa. Miał też szeroki wpływ na armię. Zasłynął jednak jako reformator społeczno-religijny społeczeństwa azteckiego. Stworzył mistyczną wizję Azteków jako narodu wybranego przez słońce. Był on inicjatorem spalenia lub skazania na zapomnienie wszystkich dotychczas napisanych lub zapamiętanych historii i stworzenie całej mitologii od podstaw. Przez to zyskał sobie sławę Omara zachodniej półkuli. Wszystko to miało służyć budowaniu zapału religijnego Azteków, którym przewidywał misję zdobycia panowania nad światem, wyznaczoną przez bogów.

    Dolina Meksyku (nah. Anáhuac "Kraina między wodami") - płaskowyż w środkowej części Meksyku, obejmujący dzisiejszy Distrito Federal i wschodnią część stanu Meksyk. Kolebka szeregu ośrodków cywilizacji prekolumbijskich, takich jak Cuicuilco, Teotihuacan czy Tenochtitlan.Tlatelolco (język nahuatl "tlatelli lub xaltiloll "piaszczyste wzgórze") - bliźniacze miasto Tenochtitlánu, służące w okresie prekolumbijskim jako najważniejsze centrum handlowe Mezoameryki. W roku 1521 miała miejsce tutaj ostatnia i decydująca bitwa pomiędzy Aztekami pod wodzą Cuauhtémoca a Hiszpanami. Ocenia się, że zginęło wówczas około 40 tysięcy Indian. Miasto zostało splądrowane i zniszczone przez konkwistadorów Cortesa, którzy zbudowali w tym miejscu kościół Santiago (św. Jakuba).

    Tlacaelela często określa się jako szarą eminencję państwa Azteków. Nigdy nie został tlatoanim, jednakże niektórzy uważają, że zdając sobie sprawę z tego, że tlatoani nie ma władzy absolutnej sam o nią nie zabiegał. Przypisuje mu się poglądy, jakoby w rzeczywistości to on sprawował władzę zamiast tlatoani. Okres jego wpływów to lata od 1428 aż do śmierci, którą datuje się na rok 1480 lub 1497.

    Mexicayotl (nah. Esencja Meksykan, Meksykańskość; po hiszpańsku również Mexicanidad) – ruch dążący do odrodzenia rdzennej religii, filozofii i tradycji starożytnego Meksyku (religii i filozofii Azteków) wśród współczesnego meksykańskiego społeczeństwa.Państwowy Instytut Wydawniczy (PIW) – polskie wydawnictwo założone w 1946 w Warszawie; od 2005 dyrektorem wydawnictwa jest Rafał Skąpski.

    Z żelazną konsekwencją palił również wszystkie księgi ludów podbitych i zastępował je wizją rzeczywistości lansowaną przez Azteków. Podbitym pozwalano na zachowanie tradycyjnego panteonu lokalnych bogów, jednak za najwyższych musieli być uznani Huitzilopochtli i jego matka Coatlicue, bogini ziemi. Możliwe, że w ten sposób doszło do utraty wielu cennych informacji na temat ludów starszych niż Aztekowie oraz samych Azteków.

    Meksyk (Meksykańskie Stany Zjednoczone, hiszp. México, Estados Unidos Mexicanos, Méjico, nah. Mēxihco) – kraj w Ameryce Północnej. Sąsiaduje ze Stanami Zjednoczonymi (na północy), z Oceanem Spokojnym (na zachodzie i południu), Zatoką Meksykańską i Morzem Karaibskim (na wschodzie) oraz z Gwatemalą i Belize (na południu i południowym wschodzie).Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

    Tlacaelel stał się także autorem pomysłu wojen kwietnych, które były ściśle związane z religijnością ludów Mezoameryki. Polegały one na umówionych bitwach między miastami Doliny Meksyku w celu zdobycia jeńców, przeznaczanych potem na kamień ofiarny. Wojny kwietne są oryginalnym pomysłem w skali całego świata. Zwycięzca owej wojny nie miał prawa do żadnych roszczeń terytorialnych lub trybutarnych, a żołnierze unikać musieli zabijania, gdyż chodziło o zdobycie żywego jeńca.

    Texcoco (hiszp. Lago de Texcoco) – jezioro w środkowym Meksyku, położone na wysokości 2239 m n.p.m. Dawniej jedno z pięciu jezior znajdujących się w Dolinie Meksyku (Anáhuac), obecnie zostało osuszone. Jedyną pozostałością po nim są niewielkie słone bagna. Stolica Azteków – Tenochtitlan – była położona na licznych wysepkach, rozsianych po Texcoco, połączonych groblami ze stałym lądem. Na jego wybrzeżach znajdowały się jeszcze dwa inne prekolumbijskie miasta: Texcoco i Tlacopán. Hiszpanie, którzy po pokonaniu Azteków liczyli, że po osuszeniu jeziora uzyskają żyzne gleby nie uzyskali pożądanych rezultatów, głównie z powodu dużego zasolenia.Ocean Spokojny, Pacyfik, Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy, obok Atlantyku, na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 155,6 mln km² zajmuje 30% całej powierzchni Ziemi. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Spokojny.

    Tlacaelel nigdy sam nie został wybrany tlatoanim, jednak w praktyce rządził tak polityką zagraniczną, jak i wewnętrzną państwa aż do swej śmierci między 1475 a 1480 rokiem. W tym czasie kolejni tlatoani prowadzili dalsze podboje państw Doliny Meksyku. Dzięki składom żywności założonym przez Tlacaelela, Aztekom udało się uniknąć głodu, jaki dotknął sąsiadów w wyniku powodzi w 1449 oraz mrozów i suszy w 1450 i 1451.

    Guerrero – stan położony w południowo-zachodnim Meksyku nad Oceanem Spokojnym. Graniczy ze stanami Michoacán, México, Morelos, Puebla oraz Oaxaca. Stolicą stanu jest miasto Chilpancingo.Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców.

    Dalszy rozwój[ | edytuj kod]

    Położenie państwa azteckiego

    Po zwycięstwie nad Azcapotzalco trwały dalsze walki o panowanie nad Kotliną Meksykańską. Itzcoatl skierował ekspansję na południe, próbując opanować bogate tereny rolnicze. Po jego śmierci władzę objął Motecuhzoma Ilhuicamina (Motecuhzoma I, Montezuma I), syn Huitzilihuitla oraz córki władcy Cuauhnahuac. Ten energiczny władca w ciągu 28 lat panowania (1440-1468) rozszerzał władzę imperium oraz konsolidował je wewnętrznie. Przede wszystkim, po wielu latach walk, zdobył miasto Chalco. Później zaś, wraz z władcą Texcoco, Netzahualcoyotlem, wyruszyli na podbój ludów znad Zatoki Meksykańskiej.

    Aztekowie używali dwóch kalendarzy. Jeden z nich – kalendarz słoneczny (Xiuhpohualli), składał się z 365 dni podzielonych na 18 miesięcy po 20 dni oraz dodatkowych 5 dni – Nemotemi (bez imienia, numerowane od 0 do 4). Dni dodatkowe przynosiły nieszczęścia. Każdy miesiąc miał nazwę związaną z rolnictwem, rozwojem roślinności, pracami polowymi. Kolejne dni były ponumerowane od 0 do 19. Według tego kalendarza obchodzono coroczne święta, składano ofiary.Tepanec, Tepanekowie - lud meksykański, który przybył do Doliny Meksyku pod koniec XII wieku lub na początku XIII. Należeli do tej samej rodziny, co Mexikowie, mieli podobny panteon bóstw i mówili językiem nahuatl. Stworzyli imperium, które upadło w wyniku wojny z Aztekami w 1428 roku. Głównymi miastami imperium były między innymi: Azcapotzalco, pełniące rolę stolicy imperium, Coyoacan, Tlacopan, Tlatelolco, Tiliuhcan, Atlacuihuayan.

    Kolejny władca – Axayacatl (1468-1481) najpierw rozprawił się ze spiskiem wewnętrznym w bratnim Tlatelolco. Po śmierci jego władcy władzę objął zarządca z Tenochtitlánu. Następnie skierował ekspansję poza Kotlinę Meksykańską, na państwo Tarasków na obszarze dzisiejszego stanu Michoacán. Armia Trójprzymierza licząca 24 000 żołnierzy, poniosła dotkliwą klęskę w starciu z dwukrotnie liczniejszym przeciwnikiem. Większość wojowników zginęła, a sam Axayacatl odniósł ciężkie rany.

    Sitowie (Scirpus L.) – rodzaj roślin należący do rodziny ciborowatych (turzycowatych), liczący współcześnie ok. 35 gatunków, z których 2 występują naturalnie na terenie Polski. Gatunkiem typowym jest Scirpus sylvaticus L. W przeszłości do rodzaju tego zaliczano szereg roślin ciborowatych zaliczanych dziś do różnych rodzajów tej rodziny. W nazewnictwie potocznym nazwa sitowie często oznacza różne gatunki roślin ziemno-wodnych i higrofitów o rurkowatych pędach: sity, oczerety, ponikło, kłoć.Język hiszpański (hiszp. idioma español, castellano) – język należący do rodziny romańskiej języków indoeuropejskich. Współczesne standardy literackie (z Hiszpanii i Ameryki hiszpańskojęzycznej) wywodzą się ze średniowiecznego języka kastylijskiego. Jeszcze dziś język hiszpański bywa nazywany kastylijskim, dla odróżnienia go od innych języków używanych w Hiszpanii (zob. niżej).

    Brat Axayacatla, Tizok (1481-1486) był nieudolnym władcą. Państwem wstrząsały bunty. Został prawdopodobnie otruty.

    Kolejny brat, Ahuitzotl (1486-1502) w szybkim tempie przywrócił karność armii, poskromił bunty, po czym zdobył nowe ziemie na północnym zachodzie. Kolejna ekspedycja wyruszyła nad Zatokę Meksykańską, aby przywrócić władzę nad prowincjami, które przestały płacić trybut. Pojmani w tych wojnach jeńcy zostali straceni w czasie uroczystości ponownego poświęcenia Wielkiej Piramidy w Tenochtitlánie. Kolejną wyprawę poprowadził na tereny dzisiejszego stanu Guerrero, później zaś na Przesmyk Tehuantepec. Wyprawą do Xoconochco (Soconusco) nad Oceanem Spokojnym poprowadził syn Axayacatla, Motecuhzoma Xoconochco (Motecuhzoma II, Montezuma II), późniejszy władca.

    Miedź (Cu, łac. cuprum) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa miedzi po łacinie (a za nią także w wielu innych językach, w tym angielskim) pochodzi od Cypru, gdzie w starożytności wydobywano ten metal. Początkowo nazywano go metalem cypryjskim (łac. cyprum aes), a następnie cuprum. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są dwa: 63 i 65.Bernardino de Sahagun (hiszp. Sahagún; prawdziwe nazwisko: Bernardino de Ribeira) (ur. 1499, zm. 1590) – hiszpański zakonnik, misjonarz franciszkański swą posługę wykonujący wśród Azteków i innych plemion meksykańskich, jeden z pionierów etnografii.

    Zwycięskie wojny doprowadziły do tego, że w końcu XV wieku większa część państw od północnego Meksyku aż po dzisiejszą Gwatemalę płaciła Trójprzymierzu (Tenochtitlán, Texcoco i Tlacopan) trybut w tej czy innej formie. W przeciwieństwie jednak do państw europejskich, państwo azteckie nigdy nie było scentralizowane. Z całego „Imperium” spływały do stolicy dary i trybuty, jednak na podbitych terytoriach władzę sprawowała nadal administracja lokalna.

    Złoto (Au, łac. aurum) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 79. Złoto jest ciężkim, miękkim i błyszczącym metalem, będącym najbardziej kowalnym i ciągliwym spośród wszystkich znanych metali. Czyste złoto ma jasnożółty kolor i wyraźny połysk, nie utlenia się w wodzie czy powietrzu. Chemicznie złoto należy do metali przejściowych i pierwiastków grupy 11. Z wyjątkiem helowców (tzw. gazów szlachetnych) złoto jest najmniej reaktywnym pierwiastkiem. Złoto długo przed okresem spisanej historii było drogocennym i poszukiwanym metalem szlachetnym używanym w biciu monet, jubilerstwie, sztuce i zdobieniach.Fast food (z ang. dosłownie szybka żywność) – rodzaj pożywienia szybko przygotowywanego i serwowanego na poczekaniu, na ogół taniego. Zwykle posiada ono wysoką wartość kaloryczną – zawiera dużą ilość tłuszczów i węglowodanów, przy równoczesnym niedoborze cennych dla organizmu substancji – błonnika, witamin i minerałów. Przeciwnicy tego typu odżywiania uważają, że regularne spożywanie produktów fast food prowadzi do chorób cywilizacyjnych takich jak otyłość, choroby nowotworowe, miażdżyca, choroby serca i wątroby. Współcześnie oblicze fast foodu zaczyna się zmieniać i coraz częściej zaliczane są do niego serwowane na poczekaniu sałatki.

    W 1502 na tron wstąpił Montezuma II, dziewiąty tlatoani Azteków. Próbował on przeprowadzić swoistą reformę intelektualną w mieście i zmienić nieco oficjalną ideologię państwową Azteków. Sprowadzał do stolicy urzędników, artystów i poetów z innych podbitych rejonów, a także złagodził politykę wobec podbitej ludności. Za jego panowania w Tenochtitlán, tuż obok wielkiej świątyni Huitzilopochtli z czasów Tlacaelela, postawiono wielką świątynię Coateocalli poświęconą wszystkim bogom.

    Culhuacán – jedna z szesnastu miejscowości w meksykańskiej delegacji Iztapalapa. Jest umieszczona na zachodnim zboczu Wzgórza Gwiazdy (Cerro de la Estrella). Od północy graniczy z miejscowością Iztapalapa de Cuitláhuac, a od południa z San Andrés i Santa María Tomatlán.Sztuka Azteków – czas trwania i rozwoju to okres od XIII wieku do początków XVI wieku. Najważniejszym ośrodkiem kultury założonym przez Azteków było miasto Tenochtitlan założone na wyspach na jeziorze Texcoco. Było to trzecie centrum ceremonialne Mezoameryki (po Teotihuacán i Tule). Plemiona cziczimeckie, które podbiły tereny centralnego płaskowyżu, przejęły ich dorobek kulturalny. Przez syntezę z własnymi obyczajami, doświadczeniami stworzyły nowe, niepowtarzalne wartości. Artyści azteccy preferowali rzeźbę w twardym kamieniu. Do dorobku ich sztuki należą pełne ekspresji przedstawienia bogów, wojowników, kapłanów. Do częstych tematów należą figurki zwierząt: ropuch, węży, małp i drapieżnych kotów. Do najbardziej monumentalnych pomników epoki należy Kamień Słońca (Piedra del Sol), kalendarz aztecki. Ten ważący ok. 24 tony kamień został ułożony poziomo tak, że odczyt jest możliwy tylko z piramid. Płaszczyzna o średnicy 3,5 m pokryta jest reliefami o symbolicznym znaczeniu. W centrum umieszczono znak "poczwórnego ruchu" przedstawiający cztery słońca poprzednich epok i znak współczesnej epoki oraz symbole czterech stron nieba. Za nimi, po obwodzie umieszczono symbole dwudziestu dni. Kamień otaczają dwa węże – znak przemijającego czasu.

    Upadek[ | edytuj kod]

    Kodeks Tepetlaoztoc ukazujący hiszpański system encomendero

    W latach 15191524 Hernán Cortés z oddziałem 500 żołnierzy podbił i opanował terytorium państwa Azteków. Swój sukces zawdzięczał głównie specyfice imperium azteckiego, gdzie w ramach imperium istniały miasta-państwa, które miały pewne synonimy niepodległości (władza) i płaciły coroczny trybut władcom Trójprzymierza, oraz zbiegowi okoliczności związanemu z wierzeniami Azteków. Przybycie Corteza zbiegło się z czasem oznaczonym na powrót bóstwa azteckiego Quetzalcoatla i za nie początkowo Cortez był brany. Fakt, iż Hiszpanie dysponowali końmi, które były wcześniej Aztekom nieznane, nie miał aż takiego znaczenia, jak się do niedawna sądziło. Hiszpanom pomogły podbite przez Azteków ludy, które bardziej nienawidziły Azteków niż obcych przybyszów. Posiłki indiańskie liczyły kilka tysięcy wojowników.

    Konkwista (hiszp. conquista - podbój, zdobycie) - hiszpańskie wyprawy zbrojne, podejmowane od końca XV wieku w celu podboju nowo odkrytych terytoriów zamorskich w Amerykach, Afryce i Indiach. Ówczesnym usprawiedliwieniem konkwisty była walka z niewiernymi (muzułmanie) oraz nawracanie nowych ludów na katolicyzm. De facto sprowadzało się to do rozszerzania władzy monarchii. Przyczyny konkwisty są dość szerokie. Po zakończeniu toczonej na Półwyspie Iberyjskim przeciwko Maurom rekonkwisty, zarówno Królestwo Portugalii jak i połączone unią Kastylia i Aragonia szukały dalszych dróg ekspansji. Dla bezrobotnej od pewnego czasu szlachty konkwista oznaczała nowe zajęcie, dawała jednocześnie szansę szybkiego awansu społecznego rzeszom niższych warstw społecznych, które w Nowym Świecie szukały lepszego życia - przykładem takiej kariery może być jeden z bardziej znanych konkwistadorów (hiszp. zdobywców) Francisco Pizarro, pierwotnie pasterz świń z Estremadury.Brązy – stopy miedzi z cyną lub innymi metalami i ewentualnie innymi pierwiastkami, w których zawartość miedzi zawiera się w granicach 80-90% wagowych (stopy miedzi, które nie noszą nazwy "brąz", to mosiądze – stopy miedzi i cynku oraz miedzionikiel – stop miedzi z niklem). Składy brązów specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87050.

    Ostatnim tlatoani był heroiczny obrońca Tenochtitlán Cuauhtemoc, który został zamordowany przez Hiszpanów w lutym 1525 w kraju Majów-Chontal zwanym Acalan (lub Hueymollan w języku nahuatl).

    W roku 1545 i 1576 wybuchły dwie epidemie (nah. cocoliztli) duru rzekomego, które doprowadziły do śmierci 80% Azteków.

    W czasie najazdu konkwistadorów Aztecy stali na bardzo wysokim poziomie rozwoju, jak na kulturę będącą na poziomie epoki kamienia. Metali (złota, miedzi, brązu) używali tylko do produkcji ozdób, a nie narzędzi. Ich największe miasto osiągało do 300 tysięcy mieszkańców.

    Michoacán (Michoacán de Ocampo) – stan w południowo-zachodnim Meksyku. Graniczy ze stanami: Colima i Jalisco (na zachodzie), Guanajuato i Querétaro (na północy), Meksyk (na wschodzie), Guerrero (południowym wschodzie) oraz z Oceanem Spokojnym na południu.Chleb – pieczywo otrzymywane z wypieku ciasta, będącego jednorodnym połączeniem mąki zbożowej różnego gatunku i wody, poddanego najczęściej, ale nie zawsze, fermentacji alkoholowej (z wykorzystaniem drożdży), wyrobionego w bochny różnego kształtu i wielkości. Oprócz chleba pulchnego, wyrabianego z ciasta drożdżowego lub ciasta z dodatkiem proszku do pieczenia (węglan sodu), znane są też odmiany chleba opartego na niespulchnianym cieście kruchym.

    Czasy obecne[ | edytuj kod]

    W wyniku konkwisty z wielkiego imperium Azteków pozostały jedynie ruiny, lecz nadal w Meksyku żyją potomkowie Azteków i innych ludów, posługujący się językiem nahuatl.

    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Biblioteka Narodowa Francji (fr. Bibliothèque nationale de France, BnF) – francuska biblioteka narodowa, znajdująca się w Paryżu. Przewidziana jest jako repozytorium dla wszystkich materiałów bibliotecznych, wydawanych we Francji. Obecnym dyrektorem Biblioteki jest Bruno Racine.
    Tezozomoc – największy władca miasta Azcapotzalco położonego w Dolinie Meksyku. Pochodził z plemienia Tepaneków i panował w latach od 1367 do 1427. W ciągu swojego długiego życia zdołał wywalczyć hegemonię w Dolinie Meksyku. Powstało w ten sposób imperium oparte na daninach płaconych w naturze. Po jego śmierci królem Tepaneków z Azcapotzalco został jego syn Maxtla.
    Historia Meksyku jako niepodległego państwa ma swój początek 24 sierpnia 1821 r., kiedy to po trwającej ponad 10 lat wojnie o niepodległość wojska hiszpańskie zostały pokonane przez oddziały kreolskie pod dowództwem Agustína de Iturbide, a wicekról Juan Ruiz de Apodaca musiał abdykować.
    Bawełna, bawełnica (Gossypium L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych, obejmujący około 40 gatunków. W stanie dzikim występują na słabo nawodnionych obszarach wszystkich kontynentów, poza Australią i Antarktydą.
    Chinampa to termin opisujący sposoby uprawy przez cywilizację mezoamerykańską. Znajdowały się one głównie na terenie dzisiejszego Meksyku. Były to sztuczne wyspy na których znajdowały się żyzne obszary ukształtowane w małe prostokąty. Miały one wymiary ok. 30 x 2,5 m i znajdowały się przy brzegu jeziora. Były przez to narażone na częste powodzie. Dla zabezpieczenia Chinampa używano wikliny oraz różnych drzew pochłaniających wodę np. wierzby.
    Krainy mityczne Azteków – trzynaście (według innych wersji dwanaście lub dziewięć) nieb, oraz 9 poziomów Podziemia w które wierzyli Aztekowie.
    Żołnierz to osoba pełniąca służbę w siłach zbrojnych danego kraju i zobowiązana do obrony jego granic. Żołnierzem jest również osoba wykonująca zadania bojowe poza granicami własnego kraju, zarówno wówczas, gdy kraj ten jest agresorem, jak i w przypadku uczestniczenia sił zbrojnych danego kraju w misjach pokojowych lub siłach szybkiego reagowania w sytuacjach zmuszających społeczność międzynarodową do natychmiastowego zbrojnego współdziałania.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.065 sek.