• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Arumuni

    Przeczytaj także...
    Encyklopedia PWN – encyklopedia internetowa, oferowana – bezpłatnie i bez konieczności uprzedniej rejestracji – przez Wydawnictwo Naukowe PWN. Encyklopedia zawiera około 122 tysiące haseł i 5 tysięcy ilustracji.Półwysep Bałkański (Bałkany) – półwysep położony w południowo-wschodniej części Europy. Jego granice wyznacza od zachodu Morze Adriatyckie i Morze Jońskie, od wschodu Morze Czarne i morze Marmara (cieśniny Bosfor i Dardanele), od południowego wschodu Morze Egejskie. Północna granica półwyspu ma charakter umowny. Zgodnie z tradycją przebiega następująco: wzdłuż Dunaju od Morza Czarnego do ujścia Sawy (rejon Belgradu), następnie wzdłuż Sawy do ujścia Kupy (rejon miasta Sisak), następnie wzdłuż Kupy aż do jej źródła (rejon Osilnicy), następnie przekracza pasmo Gorski Kotar przez tzw. Bramę Liburnijską (chorw. i wł. Vrata) na południe od góry Risnjak i dochodzi do Morza Adriatyckiego w rejonie Rijeki. Oprócz tej najpopularniejszej konwencji były i są proponowane inne linie stanowiące granicę między Półwyspem Bałkańskim a resztą kontynentu, np. linia prosta styczna do brzegów Adriatyku i Morza Czarnego, a także linia łącząca Triest z Odesą.
    Księstwo Pindosu – niezrealizowany projekt polityczny, w zamysłach jego twórców mający być zalążkiem autonomii Arumunów na Bałkanach podczas II wojny światowej.
    Mapa terenów zamieszkiwanych przez ludy rumuńskie. Na czerwono zaznaczeni Arumuni, na zielono Dakorumuni, na pomarańczowo Meglenorumuni, na jasnożółto Istrorumuni

    Arumuni, Aromuni – zbiorcza nazwa obejmująca różne romańskojęzyczne grupy etniczne zamieszkujące Bałkany. Liczebność grupy to około 200 tysięcy osób.

    Języki wschodnioromańskie – jedna z trzech grup języków romańskich (obok południowo- i zachodnioromańskich). Posługuje się nimi ok. 24 mln osób (przede wszystkim w Rumunii i Mołdawii).Dakowie (zwani także Getami, Dako-Getami lub Geto-Dakami) – starożytny lud pochodzenia trackiego zajmujący Dację - tereny lewobrzeżnego Dunaju, na obszarze mniej więcej obecnego państwa rumuńskiego i częściowo węgierskiego, znany starożytnym Grekom już od VI w. p.n.e.. Pierwszym greckim autorem, który wymienił Getów był Hekatajos z Miletu, a jego informacje w całej rozciągłości potwierdził w swoich "Dziejach" Herodot w drugiej poł. V w. p.n.e. Według Strabona Dakowie nazywali siebie Dáoi. Jak wynika z badań archeologicznych Dakowie (lub też ich bezpośredni przodkowie) pojawili się na tych terenach już ok. 1700 r. p.n.e. i zamieszkiwali je aż do schyłku starożytności, ale już w nieco zmienionym składzie etnicznym, z domieszką innych nacji, najpierw po wojnach z Rzymianami na przeł. I i II w. n.e. (zakończonych podbiciem tych terenów przez Rzym w roku 106 n.e.) i kolonizacji rzymskiej, a następnie w wyniku tzw. "Wędrówki ludów", który to ruch migracyjny spowodował perturbacje etniczne w niemal całej Europie kontynentalnej. Stopniowo resztki Daków rozpłynęły się w napływowej ludności gockiej, germańskiej i później słowiańskiej.

    Państwa zamieszkane przez Arumunów[ | edytuj kod]

    Współcześnie Arumuni mieszkają w rozproszeniu w górskich regionach północnej i środkowej Grecji i południowo-wschodniej Albanii, Rumunii, południowej Macedonii Północnej, również w Bułgarii i Serbii. W ciągu wieków ulegli asymilacji, która postępuje nadal, szczególnie w Grecji, gdzie nie mają statusu mniejszości narodowej i oficjalnie nazywani są „Grekami romanofońskimi”, lecz także Wołochami.

    Serbia, Republika Serbii (serb. Република Србија/ Republika Srbija – państwo w południowej Europie, powstałe 5 czerwca 2006 roku po rozpadzie federacji Serbii i Czarnogóry. Stolicą jest Belgrad. Serbia graniczy z Węgrami na północy, Rumunią i Bułgarią na wschodzie, Macedonią i Albanią na południu oraz z Czarnogórą, Chorwacją i Bośnią i Hercegowiną na zachodzie. De facto na południu Serbia graniczy z Kosowem, którego jednostronnie ogłoszoną niepodległość uznała część państw świata. Od 29 lutego 2012 r. kraj ten posiada status oficjalnego kandydata do Unii Europejskiej, a w czerwcu 2013 UE wyraziła zgodę na rozpoczęcie rozmów akcesyjnych w styczniu 2014.Moskopole (alb. Voskopojë, Voskopoja; arum. Moscopole, Moscopolea; gr. Μοσχόπολις – Moschopolis; maced. Москополе – Moskopole; serb. Москопоље – Moskopolje) – nieistniejące dziś miasto w górach nad rzeką Devoll w południowej Albanii. Na jego miejscu leży dziś wieś Voskopojë w okręgu Korcza.

    Współcześnie w Grecji termin Wołoch (Vlach) ma znaczenie pejoratywne bez desygnatu etnicznego.

    Determinanty arumuńskości[ | edytuj kod]

    W klasycznym ujęciu wyznacznikami arumuńskości były posługiwanie się dialektami wschodnioromańskimi (obecnie określanymi jako język arumuński), utrzymywanie się z pasterstwa transhumancyjnego i wyznawanie prawosławia.

    Arumuni a Wołosi[ | edytuj kod]

    Kwestią kontrowersyjną jest relacja desygnatu pojęcia „Arumuni” do „Wołosi”. Jak się wydaje, Arumuni są częścią etnosu wołoskiego zamieszkującą południową Macedonię Północną i Epir. Pojęcie Arumuni jest więc węższe niż Wołosi.

    Rumuni (rum. români, dawniej rumâni) – liczący ok. 23,5 mln osób naród wschodnioromański zamieszkujący przede wszystkim Rumunię. W większości posługują się językiem rumuńskim. Duża diaspora, głównie w Hiszpanii, USA, we Włoszech i na Ukrainie.Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).

    Pochodzenie[ | edytuj kod]

    Uważa się, iż Arumuni są zromanizowanymi potomkami ludów zamieszkujących Półwysep Bałkański przed podbojem rzymskim, m.in. Daków i Traków. W średniowieczu (XII–XIII wiek) grupy Arumunów opuszczały Półwysep Bałkański i osiedlały się na północ od Dunaju, m.in. w Polsce, gdzie znane były jako Wołosi. Wobec wojen i prześladowań w XVIII wieku i na początku XIX wieku elity Arumunów osiedlały się masowo w miastach monarchii habsburskiej – w Budapeszcie, Belgradzie, Klużu. Arumuńscy emigranci osiedli na terenie Mołdawii i Siedmiogrodu byli główną siłą rumuńskiego odrodzenia narodowego.

    Wielka Wołoszczyzna (t. Wielka Wołosza, Wołoszczyzna Tesalska, Wołosza Tesalska; gr. Μεγάλη Βλαχία - Megali Vlachia; rum. Vlahia Mare) - istniejące w średniowieczu na południowych Bałkanach państwo zamieszkiwane w dużej mierze przez wołoskich pasterzy.Grecy – naród pochodzenia indoeuropejskiego. Tworzące go plemiona dotarły na tereny Grecji w II tysiącleciu p.n.e.

    Genetyka[ | edytuj kod]

    Bosch ze współpracownikami poddali próbie hipotezę czy Wołosi są potomkami zlatynizowanych Daków, Ilirów, Trakowie, Greków. Hipotezy tej nie udało się dowieść ze względu na wysoki stopień podobieństwa genetycznego jakie posiadają wszystkie badane grupy etniczne Bałkanów. Okazuje się, że językowe i kulturowe różnice pomiędzy różnymi etnosami/narodami bałkańskiego nie były wystarczająco silne, aby uniknąć przepływu genów między nimi. .

    Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.Meglenorumuni (meglenorum. Vlashi, gr. Βλαχομογλενίτες - Vlachomoglenítes) - wołoska grupa etniczna zamieszkująca pierwotnie kotlinę Meglena w środkowej Macedonii (na pograniczu dzisiejszej Grecji i Republiki Macedonii), obecnie również Rumunię. Liczebność (szacunkowa) - 12 do 20 tys. osób.

    Zobacz też[ | edytuj kod]

  • Moskopole
  • Wielka Wołoszczyzna
  • Księstwo Pindosu
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Aromuni, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2015-05-11].
    2. The Vlachs (ang.). greekhelsinki.gr, maj 1994. [dostęp 2015-05-11]. [zarchiwizowane z tego adresu].
    3. John Nandris - "The Aromani" (In "World Archaeology" 17/1985, p. 261)
    4. E Bosch et al. Paternal and maternal lineages in the Balkans show a homogeneous landscape over linguistic barriers, except for the isolated Aromuns. Annals of Human Genetics, Volume 70, Issue 4 (p 459-487)

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • A. J.B. Wace, M. S. Thompson: The nomads of the Balkans. An account of life und customs among the Vlachs of northern Pindus, Methuen, Londyn 1914 (przedruk: Londyn 1972, ​ISBN 0-416-76100-3​) (ang.).
  • Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Rada Arumunów
  • Związek francuskich Arumunów
  • Opis wsi arumuńskich w Grecji
  • Epir (grecki Ήπειρος – Ipiros, co po polsku oznacza kontynent lub wnętrze dużego lądu) – górzysta kraina położona w północno-zachodniej części Grecji, nad Morzem Jońskim, na północy graniczy z Albanią, na wschodzie z Tesalią, a na południu z Etolią i Akarnanią. Ponadto istnieje także Epir Północny, czyli zamieszkały przez Albańczykow, Greków i Wołochów obszar, położony po albańskiej stronie granicy.Romanizacja – proces polegający na rozpowszechnianiu się kultury rzymskiej i języka łacińskiego na terenach podbitych przez Rzymian. Proces ten wywarł dominujący wpływ na kształt cywilizacji Zachodu.




    Warto wiedzieć że... beta

    Kluż-Napoka, do roku 1974 oficjalną nazwą miasta było Kluż (Cluj) (dawniej: Cladiopol, Claudiopolis, Koloszwar, rum. Cluj-Napoca, węg. Kolozsvár, niem. Klausenburg) – miasto o charakterze przemysłowym, leżące w północno-zachodnim Siedmiogrodzie (Rumunia), 130 km na południe od granicy z Ukrainą.
    Starożytny Rzym – cywilizacja rozwijająca się w basenie Morza Śródziemnego i części Europy. Jej kolebką było miasto Rzym leżące w Italii, które w pewnym momencie swoich dziejów rozpoczęło ekspansję, rozszerzając swoje panowanie na znaczne obszary i wchłaniając m.in. kulturę starożytnej Grecji. Cywilizacja rzymska, nazywana też niekiedy grecko-rzymską, razem z pochodzącą z Bliskiego Wschodu religią – chrześcijaństwem, stworzyła podstawy późniejszej cywilizacji europejskiej. Miasto Rzym zaczęło kształtować się w VIII wieku p.n.e., natomiast kres stworzonego przez nie państwa nastąpił formalnie w 1453 roku n.e. (wraz z upadkiem Konstantynopola i tym samym Cesarstwa bizantyńskiego), choć dosyć często jako koniec starożytnego Rzymu przyjmuje się rok 476 n.e., w którym upadło Cesarstwo zachodniorzymskie.
    Cesarstwo Austrii niem. Kaisertum Österreich (dawniej pisane Kaiserthum Oesterreich) – państwo powstałe w 1804 w reakcji na proklamowanie przez Napoleona I Cesarstwa Francuskiego.
    Istrorumuni (istr. Vlaşi, Rumâni, Rumâri; chorw. Ćiribirci, Ćići) - nieliczna grupa etniczna zamieszkująca chorwacką Istrię, posługująca się językiem istrorumuńskim z grupy języków wschodnioromańskich. Liczebność (szacunkowa) - 1,2 tys. osób.
    W czasie panowania austro-węgierskiego w Siedmiogrodzie oraz osmańskiej władzy zwierzchniej nad Wołoszczyzną i Mołdawią Wołosi byli obywatelami drugiej kategorii, np. w wielu siedmiogrodzkich miastach, jak Braszów (wówczas Kronstadt) nie mieli prawa mieszkać w obrębie murów miejskich.
    Trakowie – lud indoeuropejski zamieszkujący wschodnią część Półwyspu Bałkańskiego – obszar ograniczony od zachodu rzekami Wielka Morawa i Wardar, od wschodu Morzem Czarnym, od północy Dunajem, na południu natomiast Morzem Egejskim. Bezpośrednio od strony zachodniej z Trakami sąsiadowały plemiona Dardanów, które jednak nie były pochodzenia trackiego.
    Język arumuński lub macedo-rumuński – język, a w zasadzie grupa dialektów i etnolektów, która dopiero od niedawna przechodzi standardyzację – z grupy romańskiej, podgrupa wschodnioromańska języków indoeuropejskich.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.022 sek.