• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Animizm



    Podstrony: [1] 2 [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Panteizm – pogląd filozoficzny i teologiczny (niekiedy religijny) utożsamiający wszechświat (lub naturę) z Bogiem (lub absolutem). Neguje istnienie Boga jako istoty rozumnej, głosi zaś przenikanie absolutu we wszystkie substancje ziemskie. Panteizm często łączył się z ideami rozumnego rozwoju wszechświata, jedności, wieczności oraz żywości świata materialnego.Johann Jakob Bachofen (ur. 22 grudnia 1815 r. w Bazylei – zm. 25 listopada 1887 r. w Bazylei) – szwajcarski prawnik, etnolog i badacz starożytności.
    Teorie dotyczące animizmu[]

    Wczesne teorie[]

    Wczesna perspektywa antropologiczna koncentrowała się na wiedzy dotyczącej tego, co jest uznawane za żywe i jakie czynniki mają na to wpływ. Zakładano, że animiści nie są w stanie zrozumieć różnicy między osobami a rzeczami.

    Definicja Edwarda Tylora[]

    Koncepcja animizmu została stworzona przez antropologa Edwarda B. Tylora w jego książce Cywilizacja pierwotna z 1871 roku, gdzie zdefiniował on ją jako „generalną doktrynę dotyczącą duszy i innych bytów duchowych”. Według niego animizm stanowił pierwszy, najwcześniejszy etap ewolucyjnego rozwoju religii, wiodącego dalej poprzez politeizm do monoteizmu, a mającego ostatecznie doprowadzić do całkowitego odrzucenia przez ludzkość religii na rzecz naukowej racjonalności. Animizm był przez Tylora postrzegany jako pomyłka, podstawowy błąd, z którego wyrosła wszelka religia. Nie twierdził, że animizm był z założenia nielogiczny, ale sugerował, że wyrósł on z ludzkich snów i wizji. Był więc systemem racjonalnym, ale opartym na błędnych, nienaukowych obserwacjach dotyczących natury świata. Tylor odrzucał tym samym założenie, że istnieje różnica w zdolnościach intelektualnych „dzikich” i członków cywilizacji Zachodu.

    Preanimizm – etap rozwoju wierzeń religijnych, poprzedzający animizm. Charakteryzuje się przekonaniem ludzi o istnieniu nadnaturalnej siły, nieujętej w ramy bytu cielesnego (duszy, ducha, bóstwa).Szamanizm − zespół praktyk i wierzeń opierających swe pojmowanie relacji świata namacalnego do świata duchowego na fundamentalnej roli szamana jako osoby zdolnej do podróży ekstatycznych w zaświaty dla dobra swojej wspólnoty bądź jej poszczególnych członków.

    Tylor chciał początkowo opisać to zjawisko jako „spirytualizm”, jednak zrezygnował z tego, gdyż uznał, że mogłoby ono być mylone z ruchem religijnym o takiej właśnie nazwie, rozpowszechnionym na Zachodzie w jego czasach. Zamiast tego przejął termin „animizm” z pism niemieckiego XVIII-wiecznego naukowca Georga Ernsta Stahla, dla którego dusza (anima) stanowiła zasadniczy pierwiastek życia.

    Politeizm (z stgr. πολύς polys - "liczny" + θεός theos - "bóg"; wielobóstwo) – wiara w istnienie wielu bogów (np. przedchrześcijańska religia Słowian, religia starożytnej Grecji, starożytnego Egiptu, wierzenia Azteków, shintō, neopogaństwo). Według islamu, politeizm (szirk) jest ciężkim grzechem; w podobnym tonie wypowiada się również Biblia.Antropologia religii - dział antropologii kulturowej zajmujący się zależnością między cechami społeczeństw, a wyznawaną przez nie religią. Często mylona jest z antropologią religijną.

    Koncepcje ewolucjonistów społecznych[]

    Definicja animizmu zaproponowana przez Tylora była częścią rosnącej międzynarodowej debaty o naturze „społeczeństw prymitywnych” toczonej wśród prawników, teologów i filologów. Debata ta zdefiniowała pole badań nowej nauki – antropologii kulturowej. Pod koniec XIX w. wyłonił się dominujący pogląd na temat „społeczeństw prymitywnych”, chociaż niewielu współczesnych antropologów zaakceptowałoby tę definicję; dziewiętnastowieczni „kanapowi” antropolodzy twierdzili, że „społeczeństwem prymitywnym” (rozumianym jako kategoria ewolucyjna) rządzą relacje pokrewieństwa i jestono podzielone na egzogamiczne grupy pochodzeniowe połączone ze sobą serią wymian małżeńskich. Ich religią jest animizm – wiara, że zwierzęta, rośliny i przedmioty mają dusze. Wraz z rozwojem własności prywatnej grupy pochodzeniowe zostają zastąpione przez rozwój państwa opartego na terytorium. Ich rytuały i wierzenia ewoluowały z czasem w szeroki wybór „rozwiniętych” religii. Według Tylora, im bardziej zaawansowane naukowo stawało się społeczeństwo, tym mniej jego członków podzielało wiarę w animizm. Każdy ślad po ideologii związanej z duszami czy duchami natury była dla Tylora pozostałością po animizmie z początków człowieczeństwa.

    Bruno Latour (ur. 22 czerwca 1947 w Beaune) – francuski antropolog, socjolog i filozof nauki. Wraz z Michelem Callonem i Johnem Lawem współtworzył teorię aktora-sieci, wywarł wpływ na rozwój konstruktywizmu i badań nad nauką i techniką (ang. science and technology studies). Laureat Nagrody Holberga.Religioznawstwo – zespół nauk o religii, których podejście – w odróżnieniu od teologii i od filozofii religii – charakteryzuje się , empirycznym (antropologicznym, socjologicznym, historycznym, ekonomicznym) stosunkiem do przedmiotu badań. Często stosowana jest perspektywa porównawcza (fenomenologia religii).

    W 1869 (trzy lata po zaproponowaniu przez Tylora jego definicji animizmu), prawnik z Edynburga, John Ferguson McLellan, wysunął tezę, że animistyczne myślenie obecne w fetyszyzmie dało początek religii (nazwanej przez niego totemizmem), której wyznawcy wierzą, że są potomkami tego samego gatunku to ich zwierzę totemiczne. Dało to początek debacie prowadzonej przez „kanapowych antropologów” (w której brali udział m.in. J. J. Bachofen, Émile Durkheim czy Sigmund Freud) skupiającej się raczej na totemizmie niż animizmie, w związku z czym niewiele osób zainteresowanych było kwestionowaniem definicji Tylora.

    Georg Ernst Stahl (ur. 22 października 1659 w Ansbach, zm. 14 maja 1734 w Berlinie) – niemiecki chemik i lekarz, wykładowca „dziedzin teoretycznych” na uniwersytecie w Halle, jeden ze współtwórców teorii flogistonu.Tim Ingold (ur. 1948) – profesor antropologii społecznej, dyrektor Instytutu Antropologii na Uniwersytecie Aberdeen. Jest członkiem British Academy i Royal Society of Edinburgh.

    Według współczesnego antropologa Tima Ingolda animizm wykazuje wiele podobieństw do totemizmu, różni się jednak od niego w swoim skupieniu na konkretnych istotach duchowych, podczas gdy totemizm utrzymuje raczej, że jest pewne pierwotne źródło, takie jak ziemia czy przodkowie, które dostarcza podstawy dla życia. Wierzenia niektórych tubylczych grup religijnych, na przykład australijskich Aborygenów, są zazwyczaj totemiczne, podczas gdy innych, jak Inuitów, raczej animistyczne.

    Martin Buber (ur. 8 lutego 1878 w Wiedniu, zm. 13 czerwca 1965 w Jerozolimie) – austriacki filozof i religioznawca pochodzenia żydowskiego, poliglota. Badacz tradycji żydowskiej judaizmu i chasydyzmu.Szaman – osoba pełniąca funkcję religijną polegającą na sformalizowanej i instytucjonalnej więzi ekstatycznej z istotami nadludzkimi, duchami przodków lub demonami.

    Na podstawie swoich badań nad rozwojem dziecka psycholog Jean Piaget zasugerował, że dzieci rodzą się z wrodzonym animistycznym spojrzeniem na świat, przez co antropomorfizują przedmioty nieożywione, ale z czasem wyrastają z tych wierzeń. Antropolożka kulturowa Margaret Mead z kolei, na podstawie swoich badań etnograficznych, wysunęła całkiem przeciwną tezę, uważając, że dzieci nie rodzą się z animistycznym podejściem, ale przyjmują takie wierzenia w procesie socjalizacji. Stewart Guthrie z kolei widział animizm jako ewolucyjną strategię przetrwania. Twierdził, że zarówno ludzie jak i inne gatunki zwierząt postrzegają przedmioty nieożywione jako potencjalnie żywe, pozostając w ten sposób cały czas wyczulonymi na potencjalne zagrożenie. Zaproponowane przez niego wyjaśnienie nie odpowiadało jednak na pytanie dlaczego takie wierzenia stały się centralne dla religii.

    Monoteizm (stgr. μόνος monos – „jedyny” + θεός theos – „bóg”; jedynobóstwo) – wiara w istnienie jedynego Boga i w przeciwieństwie do henoteizmu wykluczająca istnienie jakichkolwiek innych istot boskich. Przeciwieństwem monoteizmu jest politeizm (bądź ateizm). Monoteiści zazwyczaj przypisują Bogu cechy doskonałości takie jak omnipotencja, omniscjencja, omniprezencja i najwyższą dobroć w rozumieniu etycznym.Ewolucjonizm w naukach społecznych i historii, zwany także ewolucjonizmem kulturowym lub ewolucjonizmem kulturowo-społecznym – zbiór teorii opisujących ewolucję społeczeństwa, które przechodzi przez poszczególne etapy podczas rozwoju społecznego. Ewolucjonizm jest jedną z najstarszych teorii w socjologii i antropologii kulturowej i w swojej klasycznej postaci został sformułowany (i dominował w całej nauce) w XIX wieku.

    W 2000 roku Guthrie wysunął tezę, że „najszerzej rozprzestrzenioną” koncepcją animizmu jest „przypisywanie duszy naturalnym zjawiskom takim jak kamienie czy drzewa”.

    Nowy animizm[]

    Wielu antropologów zrezygnowało z używania terminu „animizm”, uznając go za zbyt bliskie wczesnej antropologicznej teorii i polemice religijnej. Jednakże, prawo do terminu rościły sobie także grupy religijne – mianowicie rdzenne społeczności wyznawcy kultów natury, którzy czuli, że trafnie opisuje ono ich wierzenia i którzy w niektórych przypadkach aktywnie identyfikowali się jako „animiści”. W związku z tym termin został ponownie przyjęty przez wielu badaczy, jednakże zaczęli oni używać terminu w inny sposób, kładąc nacisk na wiedzę o tym, jak zachowywać się wobec innych osób, z których niektóre mogą nie być ludźmi.

    Jean Piaget (ur. 9 sierpnia 1896 w Neuchâtel , zm. 16 września 1980 w Genewie) – psycholog, biolog i epistemolog szwajcarski.Sir Edward Burnett Tylor (ur. 2 października 1832, zm. 2 stycznia 1917) – angielski archeolog, antropolog i etnolog, od 1871 członek Royal Society, w latach 1896-1909 profesor antropologii społecznej Balliol College w Oksfordzie.

    „Nowy animizm” pojawił się głównie dzięki publikacjom antropologa Irvinga Hallowella, tworzonych na podstawie jego badań etnograficznych wśród społeczności Ojibwe w Kanadzie. Dla Ojibwe spotkanych przez Hallowella bycie osobą nie wymaga bycia człowiekiem, to raczej ludzie są postrzegani jako tacy sami jak inne osoby, nie wykluczając na przykład osób kamieni czy osób niedźwiedzi. Dla Ojibwe, każda z tych osób jest świadomą istotą, która zdobywa znaczenie poprzez swoje interakcje z innymi; poprzez pełną szacunku interakcję z innymi osobami, oni sami uczą się „zachowywać jak osoba”. Podejście Hallowella do rozumienia bycia osobą przez Ojibwe różni się znacznie od wcześniejszych antropologicznych koncepcji animizmu. Podkreśla on potrzebę podważania Zachodniej perspektywy tego czym jest osoba, poprzez wchodzenie w dialog z innymi sposobami postrzegania świata.

    Odżibwejowie lub Czipewejowie (ang. Ojibwa, Ojibwe, Ojibway, Chippewa) – nazwa własna Anishinabe (Anishinaubag, Neshnabek, Mississauga, spotykane inne nazwy spolszczone: Odżibueje, Czipeweje, Odżibwa, Odżibwe, Chipewa, Chipewe, Hakatonwan) – Indianie Ameryki Północnej, najliczniejsze plemię obszaru Wielkich Jezior. Odżibwejowie (sami preferują nazwę Ojibwa) są trzecią co do wielkości grupą Indian amerykańskich. Nazwa "Ojibwa" pochodziła od algonkińskiego "kurczyć przez przypiekanie" i oznaczała charakterystyczne szwy wypalane na mokasynach i odzieży Anishinabe. "Chippewa" jest zniekształconą nazwą "Ojibwa".Aborygeni (z łac. ab origine - "od początku", czyli "ci, którzy byli tu od początku") - rdzenni mieszkańcy Australii.

    Po długim okresie braku zainteresowania, postmodernistyczni antropolodzy są coraz bardziej zaangażowani w koncepcję animizmu. Modernizm charakteryzuje kartezjański dualizm oddzielający to, co subiektywne, od tego, co obiektywne, a kulturę od natury; w tym ujęciu animizm jest odwrotnością scjentyzmu, i w związku z tym jest z natury oparty na błędnych przesłankach. Czerpiąc z prac Bruno Latoura, postmodernistyczni antropolodzy kwestionują te modernistyczne założenia i teoretyzują, że wszystkie społeczeństwa w dalszym ciągu „animizują” świat wokół nich, i to nie tylko w postaci Tylorowskich „pozostałości po prymitywnej myśli ludzkiej”. My również, tak jak animiści, tworzymy osobowe relacje z elementami tak zwanego obiektywnego świata, które uznajemy za podmioty, jak choćby zwierzęta domowe, samochody czy zabawki.

    Religia – system wierzeń i praktyk, określający relację pomiędzy różnie pojmowaną sferą sacrum (świętością) i sferą boską, a określonym społeczeństwem, grupą lub jednostką. Manifestuje się ona w wymiarze doktrynalnym (doktryna, wiara), w czynnościach religijnych (np. kult czy rytuały), w sferze społeczno-organizacyjnej (wspólnota religijna, np. Kościół) i w sferze duchowości indywidualnej (m.in. mistyka).Shintō (jap. 神道, shintō, kami-no michi) lub kannagara-no-michi (jap. 神ながらの道, droga bogów lub droga bóstw, pol. także shintoizm, sintoizm) – tradycyjna religia Japonii oparta na mitologii japońskiej, charakteryzująca się politeizmem oraz różnorodnością przejawów i kultów. Wierzenia shintō nie mają wspólnego kanonu, organizacji, ani świętych ksiąg.

    Nurit Bird-David twierdzi, że „Pozytywistyczne założenia dotyczące znaczenia „natury”, „życia” czy „bycia osobą” uniemożliwiły próby zrozumienia lokalnych wyobrażeń. Klasyczni teoretycy przypisywali swoje własne, modernistyczne idee „ja” „prymitywnym ludom” zakładając, że „prymitywne ludy” odczytują ich rozumienie „ja” w innych!”. Twierdzi ona, że animizm jest „racjonalną epistemologią”, a nie Tylorowską pomyłką w prymitywnym rozumowaniu. Oznacza to, że własna tożsamość wśród animistów jest oparta na ich relacjach z innymi, a nie na jakiejś charakterystycznej cesze „ja”. Zamiast skupiać się na modernistycznym ‘ja’, osoby są postrzegane jako zbiór relacji społecznych, z których niektóre są „superosobami” (tzn. nie-ludźmi).

    Nimfy (gr. Νύμφαι Nýmphai, l. poj. Νύμφη Nýmphē, łac. Nymphae, "młode kobiety", "dziewczyny w porze godowej", "narzeczone") – w mitologii greckiej i mitologii rzymskiej boginie (niższego rzędu) i uosobienia sił żywotnych przyrody.Wiara religijna – pogląd, który - przy obecnym stanie wiedzy naukowej - nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia w rzeczywistości. W religioznawstwie polega przede wszystkim na przyjęciu istnienia czegoś bez żadnego dowodu wiarygodnie potwierdzającego ten fakt. Świadoma decyzja przyjęcia takiej wiary nazywa się aktem wiary. W epistemologii wiara to "uznawanie za prawdziwe nieuzasadnionego twierdzenia". Zarówno uzasadnienie jak i jego brak nie implikują prawdziwości lub fałszywości treści wiary (zob. problem uzasadnienia). Występowanie wiary uznaje się za konieczne w początkowej fazie rozwoju nauki (przyjmuje się, że dużej mierze zawdzięcza ona wierze swoje istnienie kiedy to pierwszy raz w dziejach świata ludzie podeszli rozumowo do mitycznej materii, narodziły się filozofia i nauka, które zresztą wówczas stanowiły jedno - tymi pionierami racjonalizmu byli Grecy). Jest też nierozerwalnie związana z religią i może opierać się na przyjęciu dogmatów.

    Tim Ingold, tak samo jak Bird-David, twierdzi, że animiści nie postrzegają siebie jako formy oddzielonej od środowiska: „Łowcy-zbieracze, na ogół, nie traktują swojego środowiska jako zewnętrznego świata natury, który musi zostać „uchwycony” intelektualnie… co więcej, oddzielenie umysłu i natury nie ma miejsca w ich myśli i praktyce”. Rane Willerslev rozszerza ten argument zauważając, że animiści odrzucają kartezjański dualizm i identyfikują się ze światem, czując się zarazem jego częścią, jak i czymś odrębnym. Animistyczny myśliwy jest więc świadomy siebie jako ludzkiego myśliwego, ale, poprzez naśladowanie, jest zdolny przyjąć punkt widzenia, odczucia i słabości ofiary, stać się z nią jednością. Szamanizm jest w tym kontekście codziennymi próbami wpłynięcia na dusze przodków i zwierząt poprzez naśladowanie ich zachowań, dokładnie tak, jak myśliwy robi z ofiarą.

    Totem – termin określający zjawiska związane z relacjami człowieka ze zwierzęcym (lub roślinnym, czasem zjawiskiem przyrodniczym) przodkiem. Każdy klan posiada własny totem, nazwę, a jego członkowie połączeni są więzami pokrewieństwa. Totemy oznaczają mistyczne więzi między ludźmi, a jedynie wtórnie odzwierciedlają stosunki społeczne. Totem to również - w bardziej popularnym znaczeniu - godło rodziny lub klanu rodzinnego u wielu ludów pierwotnych. Totemem mogło być zwierzę, roślina lub jakiś martwy przedmiot, które uznawane było za protoplastę i opiekuna tej rodziny.Sigmund Freud (ur. jako Sigismund Schlomo Freud 6 maja 1856 w Příborze, zm. 23 września 1939 w Londynie) – austriacki lekarz neurolog i psychiatra, twórca psychoanalizy.

    Religioznawca Graham Harvey definiuje animizm jako wiarę „że świat jest pełen osób, z których tylko niektóre są ludźmi, i że życie jest zawsze przeżywane w relacji z innymi osobami”. Graham Harvey, w swojej książce Podręcznik współczesnego animizmu z 2013, identyfikuje perspektywę animistyczną zgodnie z koncepcją „ja-ty”, w przeciwieństwie do „ja-ono”, Martina Bubera. Harvey twierdzi, że animista przyjmuje podejście „ja-ty” w relacji ze światem, gdzie zwierzęta i przedmioty są traktowane raczej jako „ty” niż „ono”.

    Inuit (nazwa własna i ang.: Inuit, spolszczenia: Inuici, Inuitowie, według hasła w encyklopedii PWN Innuici) – grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii. Ludy eskimo-aleuckie należą do rodziny ludów pochodzenia azjatyckiego oraz dzielą się na dwie główne grupy: Jugytów (używających języków Yupik) oraz Inuitów.Margaret Mead (ur. 16 grudnia 1901 w Filadelfii, zm. 15 listopada 1978 w Nowym Jorku) – amerykańska badaczka zajmująca się antropologią kulturową.

    Guthrie wyraził krytycyzm podejścia Bird-David do animizmu, wierząc, że rozpowszechnia ono pogląd, że „świat jest głównie tym, czym uczyni go nasza lokalna wyobraźnia”. Podążanie tym tropem skutkowałoby jego zdaniem porzucenie „naukowego przedsięwzięcia”.

    Religia[]

    Panuje obecnie różnica zdań co do tego, czy animizm jest jedynie pojedynczym, szeroko rozpowszechnionym wierzeniem religijnym, czy tez światopoglądem samym w sobie, obejmującym różnorodne mitologie kultur z całego świata. Budzi to również kontrowersje dotyczące etycznych roszczeń, które animizm może ale nie musi głosić: czy animizm całkowicie ignoruje kwestię etyki, czy też, obdarzając liczne nie-ludzkie elementy natury duchowością czy osobowością, w rzeczywistości promuje złożoną etykę ekologiczną.

    Antropologia kulturowa (antropologia społeczna) – dyscyplina nauk społecznych badająca organizację kultury, rządzące nią prawa, historyczną zmienność i etniczną różnorodność kultur w celu skonstruowania ogólnej teorii kultury. Jest to jeden z głównych działów szeroko rozumianej antropologii, zajmuje się badaniem kultury we wszystkich jej przejawach.Dusza – w znaczeniu religijnym jest niematerialnym bytem w materii ożywionej i nieożywionej, który w przypadku organizmów żywych opuszcza je w chwili ich śmierci. Pojęcie duszy jest także etymologicznie pokrewne z pojęciem ducha. W wielu językach etymologia tego słowa nawiązuje do oddechu, tchnienia (w szczególności do ożywiającego tchnienia Boga), powiewu. W polskim bliskie duszy są np. słowa "dech", "dusić, "dyszeć", "zdechnąć".

    Fetyszyzm/totemizm[]

    W wielu animistycznych światopoglądach, istota ludzka jest postrzegana na mniej więcej równych zasadach co inne zwierzęta, rośliny i siły natury.

    Szamanizm[]

    Szaman jest osobą, o której uważa się, że posiada dostęp do – i wpływ na – świat przychylnych i nieprzychylnych duchów. Wchodzi on w trans podczas rytuału, kiedy to dokonuje wróżenia i uzdrawiania. Szamanizm obejmuje założenie, że szamani są pośrednikami lub posłańcami miedzy światem ludzkim a światem duchowym. Szamani leczą choroby i dolegliwości poprzez naprawianie duszy. Złagodzenie traum dotykających duszę przywraca fizycznemu ciału jednostki pełnię i harmonię. Szaman podróżuje także do nadprzyrodzonych wymiarów w poszukiwaniu rozwiązań problemów dotykających społeczność. Szamani mogą odwiedzać inne światy aby przynosić wskazówki dla zagubionych dusz lub aby złagodzić chorobę ludzkiej duszy spowodowaną przez ingerencję z zewnątrz. Szaman działa przede wszystkim w ramach świata duchowego, który z kolei wpływa na świat ludzi. Przywrócenie równowagi skutkuje pozbyciem się choroby.

    Émile Durkheim (ur. 15 kwietnia 1858, zm. 15 listopada 1917) – francuski filozof, socjolog i pedagog. Był profesorem w Bordeaux, gdzie w 1895 roku objął pierwszą w Europie katedrę socjologii, od 1902 roku wykładał na Sorbonie.

    Rozróżnienie od panteizmu[]

    Animizm nie jest tym samym co panteizm, jednakże są one czasem mylone. Niektóre religie są zarówno panteistyczne jak i animistyczne. Jedną z głównych różnic jest to, że podczas gdy animiści wierzą, że wszystko jest w swojej naturze duchowe, niekoniecznie widzą duchową naturę wszystkiego co istnieje jako jedność (monizm), tak jak robią to panteiści. W rezultacie animizm kładzie większy nacisk na niepowtarzalność każdej indywidualnej duszy. W panteizmie wszystko składa się z tej samej esencji duchowej, a nie posiada duszę lub dusze.

    Podstrony: [1] 2 [3] [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.028 sek.