• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Ałtaj

    Przeczytaj także...
    Rezerwat biosfery (ang. biosphere reserve) jest to wyznaczony obszar chroniony zawierający cenne zasoby przyrodnicze. Rezerwaty biosfery na świecie powstały w ramach programu UNESCO MAB (ang. Man and the Biosphere, pol. Człowiek i biosfera).Język rosyjski (ros. русский язык, russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
    Lista światowego dziedzictwa (ang. World Heritage List; fr. Liste du patrimoine mondial) – lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2013) 981 obiektów w 160 krajach, w tym 759 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 193 przyrodniczego (P) i 29 mieszanych (K, P). O wpisaniu danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 r. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje. Jeżeli wniosek o wpisanie danego miejsca na listę nie zostanie uwzględniony, może być złożony ponownie.
    Ałtaj w Kazachstanie

    Ałtaj (ros. Алтай; kaz. Алтай; mong. Алтайн нуруу, Altajn nuruu; chiń. upr.: 阿尔泰山脉; pinyin: Ā’ěrtài Shānmài) – system górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej. Ałtaj dzieli się na trzy części:

    Kotlina – rozległa, niezbyt mocno wydłużona, wklęsła forma terenu, ze wszystkich stron otoczona wzniesieniami. Może być w postaci zamkniętej (bezodpływowej) lub otwartej. Kotliny powstają na skutek ruchów górotwórczych (czyli orogenezy) lub w wyniku erozji.UNESCO (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization;pol. Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury; łac. unesco – łączę się w jedno) – organizacja wyspecjalizowana ONZ, której podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny i religię.
  • Ałtaj właściwy (wysoki) – część północno-zachodnia rozczłonkowana na nieregularne pasma o układzie palczastym (Ałtaj Południowy, Góry Kałbińskie, Góry Katuńskie, Ülby, Sajlugem, Góry Czujskie, Góry Kurajskie, Iołgo i inne) poprzedzielane kotlinami śródgórskimi (m.in. Step Czujski) i dolinami rzek. Wznosi się średnio na wysokość 3,5–4 tys. m n.p.m., a najwyższe pasma mają rzeźbę alpejską. Najwyższy szczyt, Biełucha, osiąga wysokość 4506 m n.p.m.
  • Ałtaj Mongolski – część środkowa, złożona z równoległych pasm obniżających się ku południowemu wschodowi i przechodzących w słabo rozczłonkowany i na ogół niski Ałtaj Gobijski. Wznosi się średnio na wysokość 2–4 tys. m n.p.m. Najwyższy szczyt, Chujten, osiąga wysokość 4374 m n.p.m.
  • Ałtaj Gobijski – część wschodnia. Najwyższe partie posiadają rzeźbę alpejską, w niższym przeważają niewysokie, płaskie grzbiety o stromych stokach, pociętych wąwozami. Najwyższy szczyt, Ich Bogd uul, osiąga wysokość 3957 m n.p.m.
  • Ałtaj powstał w wyniku ruchów górotwórczych kaledońskich (część zachodnia – Ałtaj właściwy) i hercyńskich (część wschodnia – Ałtaj Mongolski i Gobijski). W następnych okresach dzięki procesom denudacyjnym powierzchnia została silnie zrównana. Odmłodzenie rzeźby nastąpiło dzięki wypiętrzeniu blokowemu w orogenezie alpejskiej oraz zlodowaceniu plejstoceńskiemu i silnej erozji. Góry zbudowane są z silnie sfałdowanych i zmetamorfizowanych skał krystalicznych (gnejsy, granitognejsy, łupki krystaliczne) i osadowych (skały węglanowe) oraz skał magmowych (wulkanity – lawy, tufy, brekcje wulkaniczne), tworzących się od proterozoiku po karbon, poprzecinanych intruzjami skał krystalicznych. W zapadliskach śródgórskich występują górnopaleozoiczne i dolnomezozoiczne utwory węglonośne oraz trzeciorzędowe skały osadowe.

    Góry Czujskie (ros.: Чуйские белки, Czujskije biełki) – góry w Ałtaju, w Rosji. Składają się z dwóch pasm: Gór Południowoczujskich i Północnoczujskich. Najwyższy szczyt, Maaszej-basz, osiąga 4173 m n.p.m.Języki ałtajskie – grupa języków, tradycyjnie uznawanych za rodzinę językową, pochodząca od wspólnego prajęzyka. Obecnie często uważa się języki ałtajskie raczej za ligę językową – zespół języków, których podobieństwa wynikają ze wzajemnych interakcji. Grupa języków ałtajskich dzieli się trzy rodziny:

    Ałtaj leży w chłodnej, kontynentalnej odmianie klimatu umiarkowanego, który jest dość surowy i cechuje się dużymi kontrastami termicznymi i opadowymi; występują mroźne zimy i krótkie, chłodne lata. Część wysokogórska (powyżej 1700–2400 m n.p.m.) pokryta jest łąkami i górską tundrą, niżej występują bogate lasy (około 70% powierzchni Ałtaju), które przechodzą w stepy, a na wschodzie w półpustynie. Granica wiecznego śniegu znajduje się na wysokości 2200–2300 m n.p.m. na zachodzie do 3000–3500 m n.p.m. na wschodzie. W najwyższych partiach pojawiają się liczne lodowce o łącznej powierzchni ok. 900 km². W górach występuje ponad 3000 jezior (głównie pochodzenia glacjalnego), a także liczne rzeki (obszar źródłowy Obu i Irtysza) o znacznych zasobach energii wodnej (ok. 13 mln kW).

    Ich Bogd uul, także Tergüün Bogd uul (mong. Их Богд уул, Тэргүүн Богд уул) – najwyższy szczyt Ałtaju Gobijskiego, w masywie Ich Bogdyn nuruu, w południowej Mongolii (ajmak bajanchongorski). Dziewiąty pod względem wysokości (3957 m n.p.m.) i szósty pod względem wybitności (1979 m) szczyt kraju.Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.

    W Ałtaju, zwłaszcza w Ałtaju Kruszcowym, występują liczne bogactwa mineralne: rudy cynku, ołowiu, rtęci, żelaza, miedzi, złota, metali rzadkich a także węgla kamiennego.

    W Republice Ałtaju utworzono w 1932 roku Rezerwat Ałtajski (pow. 881 238 ha). W 1998 roku góry Ałtaj zostały wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Przyrody UNESCO, a w 2009 roku na listę rezerwatów biosfery.

    Nazwa gór pochodzi z języka mongolskiego od słowa "altan" (złoto) i formantu zaimkowego (–taj) – Altantaj, Alttaj, Altaj: "złotodajny", "tam gdzie jest złoto"; nazwa mongolska została zapożyczona do języka chińskiego (阿尔泰山脉, Ā’ěrtài Shānmài). Rozpowszechniona jest również opinia o pochodzeniu nazwy z języków tureckich ("alatau" – "pstre góry"), gdyż szczyty gór stanowią kompozycję białych lodowców, czarnych osypisk, zielonych łąk oraz szarych skał granitowych. Dawniej panowała opinia o pochodzeniu nazwy z tureckiego ("al" – "wysoka" i "taj" – "góra"), ale współczesne badania odrzucają tę wersję.

    Sajlugem (ros.: Сайлюгем, Sajlugiem; mong.: Сийлхэмийн нуруу, Sijlchemijn nuruu) – pasmo górskie w południowo-wschodnim Ałtaju, na terytorium Rosji i Mongolii. Rozciąga się między Argutem, Czują i rzekami dorzecza Kobdo na długości ok. 130 km. Najwyższy szczyt osiąga 3502 m n.p.m. Pasmo zbudowane z piaskowców, łupków ilastych, lawy i tufów. W wyższych partiach dominują porosty i tundra wysokogórska. Na zboczach południowych, poniżej wysokości 2600 m n.p.m. występuje roślinność stepowa na glebach kasztanowych.Step (z ukr. степ) – równina pozbawiona drzew, rzek i jezior. Step przypomina pod tym względem prerię, z tą różnicą, że preria jest z reguły zdominowana przez wysokie trawy, a step może być obszarem półpustynnym lub pokrytym trawą i krzewami (czasem w zależności od pór roku). Występuje w warunkach klimatu umiarkowanego z gorącym, suchym latem.

    Zobacz też[]

  • języki ałtajskie
  • Ałtaj Barnauł
  • Przypisy

    1. Поспелов Евгений Михайлович: Географические названия мира. Топонимический словарь. Mocква: АСТ, 2002. ISBN 5-17-001389-2.

    Bibliografia[]

    1. * Roman Biesiada, Tadeusz Lenczkowski, Lech Ratajski: Słownik Geografii ZSRR. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974, s. 45–49.
    2. * Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 112. ISBN 978-83-01-14218-6.
    3. * Алтай (ros.). Большая Советская Энциклопедия. [dostęp 2011-11-24].
    Język kazachski (także: język kazaski, kaz. қазақ тілі, қазақша) – język należący do podgrupy kipczacko-nogajskiej, grupy kipczackiej języków tureckich (wraz z z językiem karakałpackim, nogajskim i północnymi dialektami uzbeckiego). Jest on językiem ojczystym dla około 8,3 milionów ludzi. Poza Kazachstanem używa się go między innymi w Chińskiej Republice Ludowej, Uzbekistanie, Rosji i Mongolii. Mniejsze skupiska Kazachów znajdują się także w Afganistanie, Iranie, Turcji i Niemczech.Hanyu pinyin – oficjalna transkrypcja standardowego języka mandaryńskiego (putonghua) – urzędowego języka Chin – na alfabet łaciński.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Chujten (mong. Хуйтэн оргил; chin. 友谊峰, Yǒuyì Fēng – "szczyt przyjaźni") – najwyższy szczyt Mongolii, leżący w zachodniej części kraju w masywie Tawan Bogd uul. W czasach rządów komunistycznych góra nosiła nazwę Najramdal ("Przyjaźń"; także Najramdał-Chajrchan) na cześć przyjaźni trzech krajów socjalistycznych (Chin, Związku Radzieckiego i Mongolii), na styku granic których ten masyw górski spoczywa. Obecnie powrócono do nazwy tradycyjnej.
    Góry Katuńskie (Katyn; kaz.: Қатын жотасы, Katyn żotasy; ros.: Катунский хребет, Katunskij chriebiet) – góry w środkowym Ałtaju, na granicy Rosji (Republika Ałtaju) i Kazachstanu (obwód wschodniokazachstański). Rozciągają się na długości ok. 150 km, najwyższy szczyt, Biełucha, osiąga 4506 m n.p.m. Stanowią dział wodny pomiędzy dorzeczami Katuniu, Argutu i Bieriela. Zbudowane z łupków metamorficznych i granitów. W części centralnej dominuje rzeźba alpejska; występuje 386 lodowców górskich o łącznej powierzchni 279 km². Do wysokości 2000-2200 m n.p.m. rosną lasy modrzewiowe i sosnowe, w wyższych partiach przeważają łąki alpejskie łąki, nie porośnięte skały i piargi.
    Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы, trl. Ķazaķstan, Ķazaķstan Respublikasy, trb. Kazakstan, Kazakstan Respublikasy; ros. Казахстан, Республика Казахстан trl. Kazahstan, Respublika Kazahstan, trb. Kazachstan, Riespublika Kazachstan) – państwo leżące częściowo w Azji (88% powierzchni) i częściowo w Europie (12% powierzchni – tereny na zachód od rzeki Emba), powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma również dostęp do największego jeziora świata – Morza Kaspijskiego – na długości 2340 km.
    Uproszczone pismo chińskie (chin. upr. 简体字; chin. trad. 簡體字; pinyin jiǎntǐzì) to odmiana pisma chińskiego. Uproszczenia dokonano w Chińskiej Republice Ludowej w latach 50. XX wieku. Celem reformy było ułatwienie nauki pisma i walka z analfabetyzmem. Modyfikując ok. 50 proc. najbardziej skomplikowanych z używanych dotąd znaków cel ten osiągnięto. Pismo uproszczone używane jest także w Singapurze.
    Iołgo (ros.: Иолго) – pasmo górskie w azjatyckiej części Rosji, w północnej części Ałtaju, stanowiące dział wodny pomiędzy zlewniami Katuniu i Biji. Rozciąga się na długości ok. 90 km. Najwyższy szczyt, Albagan, osiąga 2615 m n.p.m. Pasmo zbudowane z wapieni, piaskowców, dolnopaleozoicznych łupków i skał tufogenicznych poprzecinanych granitami. Dominuje rzeźba średniogórska. Wschodnie zbocza porośnięte są tajgą świerkowo-jodłowo-sosnową, natomiast zachodnie lasami brzozowo-sosnowo-modrzewiowymi. Powyżej 1700 m n.p.m. występują łąki subalpejskie i alpejskie, tundra górska oraz rumowiska skalne.
    Ałtaj Południowy (kaz.: Оңтүстік Алтай жотасы, Ongtüstyk Ałtaj żotasy; ros.: Южный Алтай, Jużnyj Ałtaj) – pasmo górskie w południowym Ałtaju, na terytorium Kazachstanu, Rosji i Chin. Rozciąga się na długości ok. 125 km. Najwyższy szczyt osiąga 3871 m n.p.m. Na przedgórzu, do wysokości 1400–1500 m n.p.m. dominuje krajobraz stepowy, wyżej, do wysokości 2100–2200 m n.p.m., pasmo porastają lasy modrzewiowe. W najwyższych partiach przeważają łąki alpejskie i subalpejskie. Występują lodowce górskie.
    Ałtaj Mongolski (mong.: Монгол Алтайн нуруу, Mongol Altajn nuruu; chiń. upr.: 蒙古阿尔泰山脉; chiń. trad.: 蒙古阿爾泰山脈; pinyin: Ménggǔ Ā’ěrtài Shānmài) – góry w zachodniej Mongolii z najwyższym szczytem kraju górą Chujten (w masywie Tawan Bogd uul na granicy Mongolii, Rosji i Chin) o wysokości 4374 m n.p.m. Północno-zachodnie zbocza Ałtaju Mongolskiego należą do Chin (Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur), reszta należy do Mongolii (ajmaki bajanolgijski, kobdoski i gobijsko-ałtajski).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.031 sek.