• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Świadkowie Jehowy w Niemczech



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Obdżektor to określenie (pochodzące od ang. słów: conscientious objector) osoby, odmawiającej odbycia obowiązkowej służby wojskowej z powodów religijnych, moralnych lub etycznych.Wewelsburg – zamek średniowieczny położony niedaleko Paderborn w Nadrenii Północnej-Westfalii, znany jako ośrodek nazistowskiego mistycyzmu w Trzeciej Rzeszy.
    Mapa lokalizacyjna Niemiec
    Bingen-Sponsheim
    Bingen-Sponsheim
    Büchenbach
    Büchenbach
    Gelsenkirchen
    Gelsenkirchen
    Glauchau
    Glauchau
    Kaiserslautern
    Kaiserslautern
    Meckenheim
    Meckenheim
    Monachium
    Monachium
    Porta Westfalica-Möllbergen
    Porta Westfalica-Möllbergen
    Reutlingen-Gönningen
    Reutlingen-Gönningen
    Trappenkamp
    Trappenkamp
    Velten
    Velten
    Selters
    Selters
    Geographylogo.svg
    Miejscowości w Niemczech, w których znajdują się Sale Zgromadzeń Świadków Jehowy oraz zaznaczone na niebiesko Biuro Oddziału
    Niemieckie Biuro Oddziału w Selters.

    Świadkowie Jehowy w Niemczech – wspólnota religijna Świadków Jehowy w Niemczech, licząca w 2015 roku 165 754 głosicieli, należących do 2187 zborów. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2015 roku zebrało się 270 447 osób. Jest to trzecia pod względem liczebności (po Włoszech i Rosji) wspólnota tego wyznania w Europie i jedenasta w świecie. Jedna z 25 wspólnot Świadków Jehowy na świecie, których liczebność przekracza 100 000 głosicieli. Środkowoeuropejskie Biuro Oddziału, koordynujące działalność Świadków Jehowy w Niemczech, Austrii, Liechtensteinie, Luksemburgu i w Szwajcarii znajduje się w Selters, mieści się tam również wielka drukarnia Towarzystwa Strażnica, drukująca publikacje Świadków Jehowy.

    Konzentrationslager Moringen, Frauen-Konzentrationslager Moringen, Jugend-Konzentrationslager Moringen, Jugendschutzlager Moringen, SS-Sonderlager Moringen - nazwy kompleksu niemieckich obozów koncentracyjnych istniejących w latach 1933-1945, w miasteczku Moringen, w Dolnej Saksonii, w Niemczech.Głosiciel – kaznodzieja Świadków Jehowy, ochrzczony lub nieochrzczony członek zboru, który nieodpłatnie głosi dobrą nowinę o Królestwie Bożym. Na całym świecie w 2012 roku było maksymalnie 7 782 346 aktywnych głosicieli, należących do 111 719 zborów w 239 krajach i terytoriach (w Polsce 125 485 głosicieli w 1487 zborach).

    Sale Zgromadzeń znajdują się w Bingen-Sponsheim, Büchenbach (k. Norymbergi), Gelsenkirchen, Glauchau, Kaiserslautern, Meckenheim, Monachium, Porta Westfalica-Möllbergen, Reutlingen-Gönningen, Trappenkamp i Velten (k. Berlina).

    Spis treści

  • 1 Historia
  • 1.1 Początki
  • 1.2 Prawna rejestracja, rozwój działalności i prześladowania
  • 1.3 Prześladowania Świadków Jehowy w okresie III Rzeszy
  • 1.4 Powojenny rozwój działalności
  • 1.5 Niemiecka Republika Demokratyczna
  • 1.6 Niemcy Zachodnie
  • 1.7 Republika Federalna Niemiec
  • 2 Publikacje poświęcone Świadkom Jehowy w Niemczech
  • 3 Zbory polskojęzyczne w Niemczech
  • 4 Grupa romskojęzyczna (Polska Roma)
  • 5 Statystyki
  • 6 Zobacz też
  • 7 Uwagi
  • 8 Przypisy
  • 9 Bibliografia
  • 10 Linki zewnętrzne
  • Polska Roma (rom. dosłownie: "Polscy Romowie"), lub Polscy Cyganie Nizinni – największa z językowo-etnograficznych grup romskich zamieszkujących w Polsce, a także częściowo na emigracji: głównie w Ameryce Północnej, Szwecji, Wielkiej Brytanii i w innych krajach Unii Europejskiej.Więzienie Plötzensee (niem. Strafgefängnis Plötzensee) było instytucją pruską zbudowaną w latach 1869-79 w pobliżu jeziora Plötzensee, w sąsiedztwie gminy Charlottenburg. W okresie rządów Adolfa Hitlera w latach 1933-45 w Plötzensee stracono ponad 2500 osób. Wśród nich znajdowali się członkowie Czerwonej Orkiestry (Rote Kapelle), członkowie tzw. Kręgu z Krzyżowej (oskarżeni o zamach na życie Hitlera z 20 lipca 1944 w Wilczym Szańcu), uczestnicy czechosłowackiego ruchu oporu i różne inne osoby uznane przez Trybunał Ludowy za wrogów państwa.

    Historia[]

    Początki[]

    W roku 1891 Niemcy odwiedził Charles Taze Russell, wygłosił przemówienia w Berlinie, Dreźnie, Hanowerze, Wittenberdze, Kolonii, Moguncji i Lipsku. W USA opublikowano kilka publikacji tego wyznania w języku niemieckim, które dotarły przez mieszkające w USA osoby pochodzenia niemieckiego do Niemiec. W roku 1897 ukazała się niemiecka edycja „Strażnicy”. W Berlinie utworzono skład publikacji tego wyznania, którym opiekowała się Margarete Giesecke. Była także odpowiedzialna za regularną wysyłkę pocztą 500 egzemplarzy „Strażnicy” w języku niemieckim. W 1899 roku przeniesiono skład wydawnictw do Bremy. W tym samym czasie w różnych częściach Niemiec działało już kilka grup Badaczy Pisma Świętego.

    Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe (pop. Towarzystwo Strażnica) – korporacje prawne reprezentujące przed władzami świeckimi Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy.Narodowy socjalizm (niem. Nationalsozialismus), nazizm (skrót od Nationalsozialismus), czasem określany również jako hitleryzm (od nazwiska Adolfa Hitlera) – rasistowska, antykomunistyczna i antysemicka ideologia Niemieckiej Narodowosocjalistycznej Partii Robotników (NSDAP). Niemiecka skrajna odmiana faszyzmu, opierająca się na biologicznym rasizmie, w szczególności na antysemityzmie, czerpiąca z haseł zarówno nacjonalistycznych, jak i socjalnych, trudna do jednoznacznego uplasowania na klasycznej osi prawica-lewica. Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w totalitarnych Niemczech przez NSDAP w latach 1933-1945.

    W 1902 roku w Elberfeld (dzisiejsza dzielnica Wuppertalu) powstało Biuro Oddziału, którym kierował Ernest C. Henninges. Było to drugie po Londynie Biuro Oddziału utworzone na świecie. Od października 1903 roku działalność w Niemczech nadzorował wysłany z USA, współpracownik C.T. Russela – Otto Albert Kötitz, a Henninges został wysłany do Australii. W tym samym roku powstały zbory m.in. w Tailfingen, Wermelskirchen, Lübeck, w Berlinie i w okolicach na wschód od niego, w Dreźnie (gdzie w latach 20. XX wieku był największy zbór w Niemczech, liczący ponad 1000 głosicieli).

    Wałbrzych (niem. Waldenburg, śl-niem. Walmbrig, Walmbrich, czes. Valdenburk, Valbřich) – miasto na prawach powiatu na południowym zachodzie Polski, w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu wałbrzyskiego. Miasto leży na Pogórzu Zachodniosudeckim i w Sudetach Środkowych, nad rzeką Pełcznicą, historycznie na Dolnym Śląsku. Dawna stolica województwa wałbrzyskiego. Według danych z 31 grudnia 2011 r. miasto miało 119 955 mieszkańców.Lörrach – miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rejencji Fryburg, w regionie Hochrhein-Bodensee, siedziba powiatu Lörrach (od 1 kwietnia 1956), oraz wspólnoty administracyjnej Lörrach. Leży nad rzeką Wiese, przy autostradzie A98 i granicy ze Szwajcarią.

    W roku 1905 rozpoczęto umieszczanie w gazetach ośmiostronicowych wkładek, zawierających wzorcowe egzemplarze „Strażnicy”, dzięki czemu wzrosło zainteresowanie tym wyznaniem. W owym roku rozpowszechniono ponad pół miliona próbnych egzemplarzy „Strażnicy”. Odbyło się też pierwsze zgromadzenie w Elberfeld. Powstały grupy studium Biblii na Pomorzu m.in. w Szczecinie, Stargardzie i Goleniowie.

    Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego Niemieckiej Republiki Demokratycznej (niem. Ministerium für Staatssicherheit (MfS)), powszechnie zwane Stasi – naczelny organ bezpieczeństwa NRD, utworzony 8 lutego 1950. MfS odpowiedzialne było za kierunek bezpieczeństwa wewnętrznego, wywiadu wewnętrznego i zagranicznego oraz kontrwywiadu Niemieckiej Republiki Demokratycznej.Nowa Sól (niem. Neusalz an der Oder) – miasto i gmina w województwie lubuskim, w powiecie nowosolskim. Położone w pasie Wału Trzebnickiego, nad Odrą. Wraz z Zieloną Górą i Sulechowem tworzy Lubuskie Trójmiasto.

    W 1909 roku Niemcy ponownie odwiedził Charles T. Russell. Przemawiał w Hamburgu, Berlinie, Dreźnie i Barmen. Rok później z krótką wizytą zatrzymał się w Berlinie, gdzie wygłosił przemówienie do osób zainteresowanych wierzeniami Badaczy Pisma Świętego. Tego samego dnia pomimo sprzeciwu około 120 osób zgromadzonych z tyłu widowni odbyło się przemówienie skierowane do Żydów, którego wysłuchało ponad 800 słuchaczy. W lipcu 1910 roku w Gdańsku istniał niewielki niemieckojęzyczny zbór, w którym wizytę złożył pielgrzym z niemieckiego Biura Oddziału Hermann Herkendell (1889–1926).

    Świadkowie Jehowy w Belgii – wspólnota 25 311 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Belgii, należących do 373 zborów. W około 70 z tych zborów używa się języka obcego, a 7 tys. spośród ponad 25 tys. głosicieli to cudzoziemcy. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 44 136 osób. Działalność miejscowych wyznawców koordynuje Biuro Oddziału w Kraainem, gdzie znajduje się również siedziba Europejskiego Stowarzyszenie Świadków Jehowy.Cieplice Śląskie-Zdrój (niem. Bad Warmbrunn) – część miasta, uzdrowisko w Jeleniej Górze w województwie dolnośląskim, w latach 1935-1976 samodzielne miasto.

    W roku 1912 trasa letniej podróży Charlesa T. Russella po Europie, prowadziła przez Monachium, Reichenbach (dzielnica Gery), Drezno, Berlin, Barmen (od 1929 roku dzielnica Wuppertalu) i Kilonię.

    W 1913 roku zorganizowano trzy podróże z wykładami publicznymi po terenie całych Niemiec. Pierwsza obejmowała północne i środkowe części kraju, druga obejmowała Wittenbergę, okolice Halle i Hamburg, a trzecia sięgnęła aż po granice z Rosją. W tym samym roku kazania C.T. Russela publikowano w tygodniku „Der Volksbote”. W tym też roku Niemcy odwiedził Joseph Franklin Rutherford. Przemawiał m.in. w stolicy i w Dreźnie.

    Dygowo (tuż po wojnie Degów, niem. Degow) – duża wieś gminna w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie kołobrzeskim, w gminie Dygowo.Lidzbark Warmiński (niem. Heilsberg, prus. Lēcbargs) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim. Siedziba władz powiatu oraz wiejskiej gminy Lidzbark Warmiński.

    W roku 1913 niemieckie Biuro Oddziału wysłało barona von Tornow, który został Badaczem Pisma Świętego około 1909 roku, oraz jego współpracowników Hildebrandta, Buchholza, i Nagela w trzy podróże misyjne celem wygłaszania wykładów na odległych terenach. W podróży tej uczestniczyło około 10 osób, które rozpowszechniały traktaty i zapraszały okoliczną ludność na wykłady wygłaszane przez Buchholza. Sale w których wygłaszano wykłady zawsze były przepełnione, a następny dzień grupa ta spędzała na odwiedzaniu ludzi. Druga podróż prowadziła przez Wittenbergę i Halle do Hamburga, trzecia zaś aż pod ówczesną granicę niemiecko-rosyjską, dzięki czemu grupa ta dotarła do niemieckojęzycznej ludności, mieszkającej na terenie obecnej Polski. W kwietniu 1914 roku grupa w Gdańsku liczyła 30 członków i sympatyków.

    Świadkowie Jehowy na Filipinach – wspólnota 181 236 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) na Filipinach, należących do 3121 zborów (2012). W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 547 408 osób. Działalność miejscowych wyznawców koordynuje Biuro Oddziału w Manili.Bayern 2 (Bawaria 2) - niemiecki kanał radiowy nadawany przez Bayerischer Rundfunk (BR), bawarskiego publicznego nadawcę radiowo-telewizyjnego. Stacja została uruchomiona w 1950 roku i ma charakter kulturalno-publicystyczny. Oprócz audycji mówionych rozgłośnia nadaje również muzykę, głównie jazz, world music, muzykę ludową oraz niezależną. Stacja nie gra natomiast zbyt wielu utworów muzyki poważnej, co jest dość nietypowe dla publicznego kanału radiowego o profilu kulturalnym. Wynika to z faktu, iż muzyce takiej w całości poświęcona jest inna rozgłośnia BR, a mianowicie BR-Klassik. Siostrzaną, cyfrową stacją jest Bayern 2 plus.
    W 1914 roku rozpoczęto wyświetlanie Fotodramy stworzenia we wszystkich niemieckich miastach

    W roku 1914 rozpoczęto wyświetlanie filmu Fotodrama stworzenia w Berlinie, Essen, Düsseldorfie oraz innych miastach. W 1915 roku zorganizowano kongresy w Barmen (Wuppertalu), Szczecinie, Kilonii i Dreźnie. Rok później w 20 miastach zorganizowano publiczne przemówienia w wynajętych halach. W 1917 roku duże zgromadzenia odbyły się w pięciu miastach. Od roku 1917 zebrania w Gdańsku organizowano w mieszkaniu rodziny Ruhnauów. Do roku 1925 liczba członków zboru wzrosła do 196 głosicieli i sympatyków. Zbór ten odegrał kluczową rolę w powstawaniu nowych zborów na Pomorzu.

    Turyngia, Wolny Kraj Turyngia (niem. Freistaat Thüringen) – kraj związkowy w Niemczech. Stolicą kraju związkowego jest miasto Erfurt.Saksonia, Wolny Kraj Saksonia (łac. Saxonia; niem. Freistaat Sachsen; górnołuż. Swobodny stat Sakska; dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Stolicą jest Drezno. Obecnie niewielki skrawek historycznej Saksonii znajduje się w Polsce, w województwie dolnośląskim (okolice Bogatyni). Republika Saksonii jest spółką prawa publicznego. Reprezentuje ją premier Stanislaw Tillich.

    W roku 1918 kongres zorganizowano w Chemnitz. W 1919 roku odbył się on w Lipsku i Wuppertal-Barmen, zorganizowano również tzw. weekendowe zebrania w Kilonii, Dreźnie i dwa w Stuttgarcie. W tym samym roku małe grupy Badaczy Pisma działały na Warmii i Mazurach m.in. w Węgorzewie – 33 osoby, w Bydgoszczy, Szczecinie i Gdańsku po 30 osób, w Poznaniu – 21 i we Wrocławiu – 19 oraz w okolicach obecnego Królewca (położonego na terenie Prus Wschodnich).

    Biblijna Szkoła Strażnicy – Gilead (ang. Watchtower Bible School of Gilead) – szkoła kształcąca misjonarzy Świadków Jehowy, założona przez Towarzystwo Strażnica w 1943 roku w South Lansig, stanie Nowy Jork w USA. Obecnie mieści się ona w Centrum Szkoleniowym Świadków Jehowy w Patterson w stanie Nowy Jork. Program szkolenia oparty jest przede wszystkim na Piśmie Świętym a koncentruje się ono na działalności ewangelizacyjnej. Pieczę nad Szkołą Gilead sprawuje Dział Szkoleń Teokratycznych pod nadzorem Komitetu Nauczania Ciała Kierowniczego. 14 września 2013 roku naukę zakończyła 135 klasa, którą ukończyło 48 studentów skierowanych do 24 krajów świata.Drezno (niem. Dresden, górnołuż. Drježdźany, czes. Drážďany, dawniej Drezdno) – miasto we wschodnich Niemczech na Pogórzu Zachodniosudeckim, położone nad Łabą, stolica kraju związkowego Saksonia. Aglomeracja drezdeńska liczy ok. 1,036 mln mieszkańców (2004).

    27 maja 1920 roku, siedmiu mówców przemawiało w siedmiu olbrzymich salach w różnych częściach Berlina do około 9 tysięcy obecnych. Poza tym zorganizowano zgromadzenia w Królewcu (w marcu 1920 roku), Gdańsku (18–21 lipca przy Thornscherweg 11d), Kilonii i Dreźnie, a ponad tysiąc widzów obejrzało w sali Gustav-Siegle-Haus w Stuttgarcie Fotodramę stworzenia (w następnych latach w tym mieście obejrzało ją ponad 50 tysięcy widzów).

    Lucerna (niem. Luzern; nieoficjalnie: fr. Lucerne, wł. Lucerna) – miasto (61 tys. mieszkańców) w Szwajcarii, na zachodnim brzegu Jeziora Czterech Kantonów, nad zatoką, po obu stronach rzeki Reuss, u stóp góry Pilatus. Stolica kantonu Lucerna. Ośrodek turystyczno-wypoczynkowy o międzynarodowej sławie.Kaliningrad (ros. Калининград, do 4 czerwca 1946 Królewiec (do XVI w. także Królówgród), ros. Кёнигсберг, niem. Königsberg, łac. Regiomontium, prus. Kunnegsgarbs, lit. Karaliaučius) – stolica obwodu kaliningradzkiego – eksklawy Federacji Rosyjskiej, u ujścia Pregoły do Bałtyku, w historycznej krainie Sambii. Liczba ludności Kaliningradu w 2006 wynosiła 434,9 tys.

    Prawna rejestracja, rozwój działalności i prześladowania[]

    7 grudnia 1921 roku Towarzystwo Strażnica, zostało w Niemczech uznane jako prawnie zarejestrowana korporacja zagraniczna. 26 lutego tegoż roku wygłoszono wykład Miliony obecnie żyjących nigdy nie umrą w 121 miastach dla około 70 tysięcy słuchaczy. Drugim takim ogólnoświatowym dniem świadczenia był dzień 25 czerwca tego samego roku, gdy w Niemczech wygłoszono 119 wykładów dla około 31 tysięcy słuchaczy. Następne 29 października dla 75 397 osób, a 10 grudnia dla 66 143 zgromadzonych. W tym samym roku kongresy odbyły się też w Stuttgarcie i Lipsku.

    Zjednoczeni wielbiciele – ogólnoświatowa seria zgromadzeń religijnych o charakterze międzynarodowym, zorganizowanych przez Świadków Jehowy, które odbyły się w roku 1961.Śląsk (śl. Ślunsk, Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Dzieli się na Dolny i Górny Śląsk. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

    W roku 1922 Joseph Rutherford odwiedził Hamburg, Berlin, Drezno, Stuttgart, Karlsruhe, Monachium, Barmen, Kolonię i Lipsk. W tym ostatnim mieście odbył się w lipcu kongres.

    Na uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) 11 kwietnia 1922 roku w Niemczech było obecnych 7990 osób. 1 października tego samego roku otwarto w Niemczech drukarnie Towarzystwa Strażnica.

    W styczniu 1923 roku rozpowszechniono 5 milionów ulotek informujących o nowej publikacji pt. Harfa Boża. W 1923 roku Biuro Oddziału przeniesiono do Magdeburga. Magdeburskie Biuro Oddziału sprawowało również nadzór nad zachodnią częścią Czechosłowacji, Rumunii i Węgier. W roku 1924 w tym mieście – z udziałem J. Rutherforda – odbył się kongres, na który przybyło 4 tysiące głosicieli z całego kraju. Następne kongresy w Magdeburgu zorganizowano w 1925 i 1926 roku.

    Polscy Romowie stanowią uznaną polskim prawem mniejszość etniczną. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 roku narodowość romską zadeklarowało 17049 osób, z czego 9899 jako jedyną. Natomiast według Ethnologue w Polsce językiem romskim posługuje się ponad 35 000 osób.Boguszów-Gorce (Boguszów: niem. Gottesberg; Gorce: niem. Rothenbach) – miasto i gmina w Sudetach, na Dolnym Śląsku, w południowej części województwa dolnośląskiego, w powiecie wałbrzyskim.

    Na początku lat 20. XX wieku policja zatrzymała Badaczy Pisma Świętego, rozpowszechniających publikacje religijne. Do roku 1926 na wokandy sądów trafiło 897 takich spraw. Z powodu tylu procesów Towarzystwo Strażnica w owym roku utworzyło Dział Prawny w magdeburskim Biurze Oddziału. W połowie lat 20. około 1,2 milion osób podpisało się pod petycją przeciwko akcji uniemożliwiającej działalność kaznodziejską temu wyznaniu. Najwięcej aresztowań głosicieli dokonano w Bawarii – ogółem uwięziono 1169 głosicieli. Przed sądami toczyły się 1522 rozprawy z tego tytułu.

    Harfa Boża (ang. The Harp of God) – 382-stronicowa publikacja wydana przez Towarzystwo Strażnica w 1921 roku (w języku polskim w 1929), wydana łącznie w 22 językach w nakładzie 5 819 037 egzemplarzy. Książka została napisana przez drugiego prezesa Towarzystwa Strażnica, Josepha Rutherforda.Lipsk (niem. Leipzig; górnołuż. Lipsk; czes. Lipsko; łac. Lipsia) – miasto na prawach powiatu, najliczniejszy ośrodek Saksonii i drugi, po Berlinie, Niemiec wschodnich. Miasto należy do aglomeracji Lipsk-Halle, która liczy ok. 996 100 mieszkańców (2009).

    W 1926 roku na uroczystości Wieczerzy Pańskiej było obecnych 26 038 osób. Najwięcej – powyżej tysiąca osób – w Dreźnie, Lipsku, Berlinie; około 500 w Magdeburgu, Essen, Chemnitz i Hamburgu.

    W latach 1927–1928 w Magdeburgu wybudowano salę kongresową na około 800 miejsc. W nawiązaniu do wydanej przez Towarzystwo Strażnica książki Harfa Boża nazwano ją Salą Harfy. W roku 1927 w Berlinie odbyło się ogólnokrajowe zgromadzenie.

    W roku 1928 głosicielom wytoczono 1660 spraw sądowych. W tym samym roku zgromadzenia odbyły się w Stuttgarcie, Dreźnie, Królewcu (w lipcu), Gdańsku (w dniach 10 i 11 listopada – około 500 obecnych) i Essen. W roku 1928 rozpoczęto wyświetlanie nowego filmu Dramat stworzenia – późniejszej niemieckiej wersji Fotodramy stworzenia, której taśmy w tym kraju uległy już zniszczeniu – pokazano go m.in. w Szczecinie, na Pomorzu i w Prusach Wschodnich. W 1929 roku kongres krajowy odbył się w Lipsku. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku wielu niemieckich głosicieli wyjechało na tereny zagraniczne na wszystkie kontynenty, aby i tam zapoznawać ludzi z Biblią , prowadząc działalność kaznodziejską.

    Konstancja (niem. Konstanz; staropol. Kostnica) – miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rejencji Fryburg, w regionie Hochrhein-Bodensee, siedziba powiatu Konstancja oraz wspólnoty administracyjnej Bodanrück-Untersee. Leży nad Jeziorem Bodeńskim. Miasto uniwersyteckie, z wyższą szkołą zawodową, rozwinięty przemysł farmaceutyczny i maszynowy, ważny ośrodek turystyczny.Język grecki, greka (starogr. dialekt attycki Ἑλληνικὴ γλῶττα, Hellenikè glõtta; nowogr. Ελληνική γλώσσα, Ellinikí glóssa lub Ελληνικά, Elliniká) – język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi. Język grecki jest jedynym językiem z helleńskich naturalnych, który nie wymarł.
    Badacze Pisma Świętego w Güstrow przed wyruszeniem do służby z czasopismem „Złoty Wiek” (1922)

    W latach 20. XX wieku największe skupiska Badaczy Pisma Świętego były w Dreźnie, Lipsku, Berlinie, w Magdeburgu, Essen, Chemnitz i Hamburgu. Na Pomorzu (dzisiejsza Polska) duże grupy działały w takich miastach i ich okolicach jak: Gdańsk, Szczecin, Koszalin, Kołobrzeg, Sławno, Miastko, Goleniów, Bytów, Bobolice, Dygowo, Stargard, Goleniów, Kamień Pomorski, Czaplinek. Na Śląsku: Wrocław, Wałbrzych, Świebodzice, Strzelce Krajeńskie, Nowa Sól, Jelenia Góra, Janowice Wielkie, Boguszów-Gorce, Zgorzelec, Cieplice Śląskie-Zdrój, Kłodzko, Opole, Jedlina-Zdrój, Bytom, Lubań, Rusinowa, Świebodzin. W Prusach Wschodnich: Królewiec i kilka innych miejscowości w tym rejonie: Węgorzewo, Giżycko, Mrągowo, Lidzbark Warmiński, Pozezdrze, Szczytno, Olsztyn, Leśny Rów, Braniewo.

    Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States, US, United States of America, USA) – federacyjne państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu i Oceanem Atlantyckim od wschodu.Osiedle Bolko - osiedle mieszkaniowe w Opolu - Nowej Wsi Królewskiej, przy al. Przyjaźni. Znajduje się na terenie dawnej cementowni "Bolko", w pobliżu zalanego wyrobiska - obecnie kąpieliska. Dozorowane osiedle składa się z trzech 3-kondygnacyjnych budynków, które łącznie posiadają 48 mieszkań i 6 lokali użytkowych. Budowę rozpoczęto w maju 2007 r. Dojazd autobusami MZK linii nr 3, 7, 8, 12, 14, N2.

    W dniach od 7 do 9 czerwca 1930 roku w Berlinie odbył się kongres. W roku 1931 spośród około 3 tysięcy obecnych na kongresie w Paryżu, 1450 przybyło z Niemiec, a na kongres międzynarodowy do Berlina około 10 tysięcy, w tym J.F. Rutherford. Oprócz tego zorganizowano 17 tzw. zgromadzeń weekendowych, m.in. odbyły się one w Goleniowie, Opolu (Bolko, Nysie i w Stargardzie. Około 30% wszystkich głosicieli na świecie mieszkało w Niemczech, stanowiąc wówczas drugą pod względem liczebności (po Stanach Zjednoczonych) społeczność Świadków Jehowy.

    Pforzheim – miasto na prawach powiatu w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rejencji Karlsruhe, siedziba regionu Nordschwarzwald oraz powiatu Enz, do którego miasto jednak nie należy. Leży na północ od Schwarzwaldu pomiędzy Karlsruhe i Stuttgartem. Liczy 119 781 mieszkańców (2010).III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945. Oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), od 1938 (po Anschlussie Austrii) używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

    Prześladowania Świadków Jehowy w okresie III Rzeszy[]

    Tekst hitlerowskiego „Oświadczenia” (o wyrzeczeniu się wiary), podawany do podpisu Świadkom Jehowy („lojalka”, od której podpisania lub nie zależało często życie lub śmierć a prawie zawsze obóz lub więzienie – z reguły nie podpisywana):

    Jeszcze przed dojściem Hitlera do władzy, począwszy od 1929 roku zdarzało się, że nazistowskie bojówki SA napadały na Świadków Jehowy, bijąc ich i przerywając zebrania religijne. Przed rozpoczęciem II wojny światowej Towarzystwo Strażnica kilkakrotnie wystosowało w tej sprawie list do Hitlera. 24 kwietnia 1933 biuro i drukarnia Towarzystwa Strażnica zostały zajęte przez nazistów. 25 czerwca – pomimo wprowadzonego dzień wcześniej oficjalnego zakazu działalności – udało się zorganizować kongres w Berlinie, na który przybyli delegaci z niemieckich zborów w liczbie ponad 7 tysięcy osób. Przyjęto rezolucję pt.: Oświadczenie, w której potępiono prześladowania Świadków Jehowy w Niemczech. Po kongresie rozpowszechniono na ulicach 2,1 miliona egzemplarzy tej rezolucji. We wrześniu tego samego roku na kongres do Szwajcarii udało się dotrzeć około 300 osobom, a około 700 zostało aresztowanych przy granicy.

    Bytom (łac. Bitom, Bithom, niem. Beuthen, śl-niem. Beuthn, śląs. Bytůń) – miasto na prawach powiatu, położone w południowej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, na Wyżynie Śląskiej, w centrum konurbacji górnośląskiej.Fotodrama stworzenia (ang. tytuł oryginalny Photo-Drama of Creation) – amerykański film religijny, przygotowywany w latach 1912-1914 przez Towarzystwo Strażnica.

    W latach 30. XX wieku Świadkowie Jehowy ze zboru Hirschberg (Jelenia Góra) w kilkuosobowych grupach wyglądających na turystów przenosili zakazaną w Niemczech literaturę biblijną poprzez zieloną granicę ze Szpindlerowego Młyna znajdującego się na terenie Czechosłowacji. Następnie literatura była pakowana w paczkach podobnie jak mydło i rozsyłana koleją do różnych części Niemiec. Działalność ta została ograniczona w 1936 roku, gdy władze odkryły punkt przechowywania literatury znajdujący się pod Berlinem, a w nim wśród wielu innych trzy paczki z Hirschbergu. Pomimo aresztowania trzech miejscowych Świadków transport literatury na szlaku karkonoskim odbywał się dalej, choć już w mniejszym stopniu.

    Radziecka strefa okupacyjna w Niemczech (niem. Sowjetische Besatzungszone, SBZ; ros. Советская зона Германии) - obszar środkowych (w granicach przedwojennych) lub wschodnich (w granicach powojennych) Niemiec, okupowany przez ZSRR od końca II wojny światowej w 1945 roku. 7 października 1949 utworzono na jego terenie Niemiecką Republikę Demokratyczną.Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy (ang. The Watchtower Announcing Jehovah’s Kingdom) – czasopismo religijne wydawane od lipca 1879 roku przez Towarzystwo Strażnica, oficynę wydawniczą Świadków Jehowy. Jest wydawane jednocześnie w 254 językach. Rocznik „Strażnicy” zawiera 18 numerów w dwóch wydaniach: wydanie dwumiesięczne „do rozpowszechniania” (osiąga przeciętny nakład około 59 000 000 egzemplarzy co czyni je czasopismem o najwyższym nakładzie na świecie) i „Strażnica” (wydanie do studium), która ukazuje się jako miesięcznik o przeciętnym nakładzie około 15 252 000 egzemplarzy. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” jest jedynym, regularnie wydawanym w około 50 językach periodykiem.

    W 1932 roku zorganizowano 80 dwudniowych zgromadzeń (m.in. w Opolu, Nowej Rudzie, Szczecinie, Gdańsku, Jeleniej Górze, Legnicy, Sławnie, Koszalinie, Kwidzynie, Mrągowie, Wałbrzychu, Nysie, Instenburgu, Królewcu (w marcu) i w Tilsit.). W 1933 roku kongresy odbyły się w Kolonii, Erfurcie, Berlinie i we Wrocławiu, a w 22 innych miejscach, w tym w Legnicy, odbyły się mniejsze zgromadzenia.

    Süddeutsche Zeitung - to największy dziennik formatu broadsheet w Niemczech, wydawany w Monachium od 1945 roku. Ma charakter liberalny. Nakład gazety sięga 440 tysięcy egzemplarzy.Konzentrationslager Oranienburg był niemieckim obozem koncentracyjnym założonym w marcu 1933, w miejscowości Oranienburg; około 30 km na północ od Berlina. Funkcjonował do lipca 1935.

    Działalność głoszenia została zakazana w 1933 roku. 13 kwietnia tego samego roku w Bawarii, a w ślad za tym posypały się zakazy w Saksonii (18 kwietnia), w Turyngii (26 kwietnia) i w Badenii (15 maja). Wkrótce zakaz działalności kaznodziejskiej wydano we wszystkich częściach Niemiec. Jednak w tym okresie udało się rozpowszechnić podczas ośmiodniowej kampanii 2 259 983 egzemplarzy broszury Kryzys.

    Giżycko (niem. Lötzen, pol. (dawniej) Łuczany, Lec, prus. Lēcai) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie giżyckim. Położone na Mazurach, pomiędzy jeziorami Kisajno i Niegocin.Świadkowie Jehowy w Zambii – wspólnota 162 370 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Zambii, należących do 2488 zborów. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 738 978 osób – ponad 7% mieszkańców kraju. Działalność miejscowych głosicieli oraz Świadków Jehowy w Burundi i Tanzanii koordynuje Biuro Oddziału w Lusace. Jest to trzecia pod względem liczebności wspólnota tego wyznania w krajach afrykańskich (po Nigerii i Demokratycznej Republice Konga).

    Do czasu gdy w 1933 roku działalność religijna Świadków Jehowy w Niemczech została obłożona zakazem nadzór nad zborem w Gdańsku sprawowało niemieckie Biuro Oddziału w Magdeburgu. Po zamknięciu w dniu 28 czerwca 1933 roku tego Biura zbory na terenie Wolnego Miasta Gdańsk zaczęły podlegać pod środkowoeuropejskie Biuro w Bernie w Szwajcarii. Otworzono wówczas małe gdańskie biuro Towarzystwa Strażnica, które znajdowało się przy Jakobsneugasse 7. Jego koordynatorem był Ewald Niehuß. 1 października 1933 roku w Gdańsku aresztowano 26 Świadków Jehowy oraz ich krewnych w trakcie uroczystości weselnej. Po przesłuchaniach 25 osób zwolniono, a jedną przetrzymywano w areszcie do końca kwietnia 1934, gdy wszystkim 26 Świadkom Jehowy wytoczono akt oskarżenia. Nocą z 28 na 29 marca 1935 roku na podstawie decyzji Helmuta Frobössa, Prezydenta Policji w Gdańsku skonfiskowano z gdańskiego Biura Oddziału literaturę religijną Świadków Jehowy. Nazistowska prasa oraz rozgłośnie radiowe w Gdańsku określiły Świadków Jehowy jako „zagrażającą państwu”, zamaskowaną organizację komunistyczną. Na mocy rozporządzenia z 6 lipca 1935 roku wydalono Ewalda Niehußa, koordynatora biura Towarzystwa Strażnica.

    Biuro Główne Świadków Jehowy – ośrodek nadzorujący międzynarodową działalność Świadków Jehowy. Biuro Główne jest również siedzibą Ciała Kierowniczego Świadków Jehowy. Od 1909 roku znajduje się w nowojorskim Brooklynie w Stanach Zjednoczonych. W 2017 roku planowane jest przeniesienie Biura Głównego do Warwick.Hamburg (łac. Hammonia; dolnoniem. Hamborg [ˈhaˑmbɔːχ]), właściwie Wolne i Hanzeatyckie Miasto Hamburg (niem. Freie und Hansestadt Hamburg) – miasto w północnych Niemczech na prawach kraju związkowego niedaleko ujścia Łaby do Morza Północnego. Wolne miasto i zarazem związkowy kraj niemiecki (pow. 755 km², ludność 1,74 mln – drugie po Berlinie). Największy port morski kraju (75 mln ton przeładunku), wielki ośrodek przemysłowy (statki, elektrotechnika, przetwórstwo ropy, przemysł spożywczy) i finansowy. W 2011 roku miasto to otrzymało tytuł Europejskiej Stolicy Czystości.

    W 1934 roku Świadkowie Jehowy w Szwajcarii rozpoczęli organizowanie pomocy humanitarnej dla prześladowanych niemieckich współwyznawców.

    W okresie nazizmu (od 1933) wielu Świadków Jehowy (głównie z Niemiec), zostało uwięzionych za praktykowanie swojej wiary w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, gdzie (od 1935) byli oznaczani fioletowym trójkątem
    Zarządzenie wysłane w maju 1937 roku przez Gestapo w Monachium do urzędów i urzędników, zwrócone przeciwko Świadkom Jehowy i ich sympatykom
    Wyrok hitlerowskiego sądu wojskowego, skazujący Franza Zeinera na śmierć za przynależność do wyznania Świadków Jehowy

    Świadkowie Jehowy w III Rzeszy i na terenach przez nią okupowanych byli represjonowani z powodu odmowy służby wojskowej, odmowy używania tzw. „niemieckiego pozdrowienia” (Heil Hitler) i każdej pracy dla wojska, od np. czyszczenia mundurów czy zawijania pakietów opatrunkowych pierwszej pomocy po pracę w przemyśle zbrojeniowym, niestosowanie się do „państwowego” antysemityzmu (Świadkowie Jehowy m.in. nie przestrzegali bojkotu żydowskich sklepów, a w swoich publikacjach propagowali – zgodnie z Biblią – równość wszystkich narodów i ras). Z tych powodów już od 1933 spotykały ich liczne represje: wyrzucanie z pracy, wstrzymywanie wypłaty emerytur, odbieranie rodzicom dzieci i umieszczanie ich w rodzinach zastępczych lub ośrodkach reedukacyjnych. Niektóre dzieci Świadków Jehowy – głównie ze Śląska – umieszczono w obozie poprawczym w Grodkowie k. Nysy oraz w klasztorze katolickim w Czarnowąsach pod Opolem, a w późniejszym okresie (1941) – z okolic Wisły – w obozie dla nieletnich w Łodzi.

    Heidelberg – miasto na prawach powiatu w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rejencji Karlsruhe, w regionie Rhein-Neckar, nad Neckarem. Siedziba powiatu Rhein-Neckar, jednak do niego nie należy. Liczba mieszkańców wynosi 147 312 (31 grudnia 2010), a powierzchnia miasta 108,83 km².Świadkowie Jehowy w Południowej Afryce – wspólnota religijna Świadków Jehowy w Południowej Afryce, licząca w 2015 roku 100 082 głosicieli, należących do 2108 zborów. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2015 roku zebrały się 250 754 osoby. Świadkowie Jehowy w Południowej Afryce są jedną z 25 wspólnot Świadków Jehowy na świecie, których liczebność przekracza 100 000 głosicieli.

    Od lipca 1933 roku Świadkowie Jehowy byli więzieni w obozach koncentracyjnych, gdzie od roku 1935 otrzymali oddzielne oznakowanie – fioletowy trójkąt.

    W 1934 roku, Heinz Bernecker z Królewca został wysłany do obozu pracy na terenie Prus Wschodnich. Od 1938 do 1942 roku, był zatrzymywany za swoje przekonania religijne. Gdy 19 czerwca 1942 roku został zgilotynowany w więzieniu Brandenburg-Görden, jego żona Elżbieta była uwięziona w KL Ravensbrück. Paul i Joseph Rehwaldowie, także z Królewca zostali osadzeni w KL Sachsenhausen, a Hans Rehwald został stracony 1 lutego 1943 roku w Królewcu. Z ośmioosobowej rodziny Rehwaldów, matka, czterech synów i ich siostra zostało uwięzionych za trwanie w wierności swojej wierze (na dwóch braciach Rehwald wykonano wyroki śmierci). Większość Świadków Jehowy z tego miasta została wysłana do obozów koncentracyjnych.

    Leśny Rów (niem. Waldenthal) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, w gminie Srokowo.Praktyki religijne Świadków Jehowy – ogół obrzędów, świąt i uroczystości, a także innych indywidualnych i zbiorowych przejawów religijności, uznawanych za elementy wielbienia Boga w religii Świadków Jehowy.

    Do wiosny roku 1934 roku aresztowano około tysiąca Świadków Jehowy. Pierwszym więźniem oznaczonym jako IBV (Internationale Bibelforscher-Vereinigung – oficjalna nazwa Świadków Jehowy w Niemczech w tamtym czasie) była Anna Seifert osadzona w KL Moringen 9 stycznia 1935 roku, natomiast w KL Dachau pierwsi Świadkowie Jehowy zostali osadzeni w maju 1935 roku. W okresie przedwojennym Świadkowie Jehowy stanowili znaczny odsetek więźniów, a w niektórych obozach koncentracyjnych przez jakiś czas byli nawet największą grupą uwięzionych. W 1937 roku na ogólną liczbę 7,5 tysiąca więźniów umieszczonych w kacetach na terenie Niemiec 4 tysiące stanowili członkowie IBV. W głównym obozie kobiecym KL-Moringen blisko 46% wszystkich uwięzionych stanowiły kobiety będące Świadkami Jehowy. Liczba mężczyzn należących do kategorii IBV w niektórych obozach dochodziła w różnych okresach do 57%. W obozie Wewelsburg prawie 100% uwięzionych stanowili Świadkowie Jehowy. Od 1935 roku prawie wszystkich członków wyznania kierowano do obozowych kompanii karnych o zaostrzonym rygorze.

    Świadkowie Jehowy na Ukrainie – wspólnota 150 840 aktywnych Świadków Jehowy na Ukrainie, należących do 1723 zborów. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 265 985 osób. Biuro Oddziału, koordynujące działalność miejscowych głosicieli mieści się we Lwowie.Niemiecka Republika Demokratyczna (oficjalny skrót NRD; niem. Deutsche Demokratische Republik, DDR) – dawne państwo położone w Europie Środkowej powstałe 7 października 1949 na terenie byłej radzieckiej strefy okupacyjnej (niem. Sowjetische Besatzungszone in Deutschland, SBZ). Likwidacja NRD nastąpiła 3 października 1990, gdy powstałe w jej miejsce landy przystąpiły do RFN tworząc jednolite Niemcy.

    Udawało im się informować swych współwyznawców z zewnątrz o panujących tam warunkach, dzięki czemu wiele lat przed wojną ujawnili istnienie tych obozów i ich specyfikę wraz z dokładnymi szkicami (w książce Krucjata przeciwko chrześcijaństwu), a w późniejszych latach także zbrodni dokonywanych na Żydach i innych więźniach.

    Helene Gotthold (z domu Nieswand) (ur. 31 grudnia 1896 w Dortmundzie, zm. 8 grudnia 1944 w Berlinie-Plötzensee) – niemiecki Świadek Jehowy, w czasie II wojny światowej, stracona przez nazistów za przynależność do tego wyznania.Nowa Ruda (niem. Neurode, dial. Noiroode, czes. Nová Ruda) – miasto i gmina leżące w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim.

    Wkrótce zaczęto ich osadzać także w obozach zagłady, np. w Auschwitz, gdzie na 387 więźniów z tego wyznania 138 posiadało fioletowy trójkąt, natomiast pozostali z reguły czerwony (więźniowie polityczni). Ponad 35% Świadków Jehowy uwięzionych w tym obozie straciło życie.

    1 kwietnia 1935 roku w całym kraju wprowadzono zakaz działalności Świadków Jehowy, od 30 stycznia 1936 roku wzrosła liczba aresztowań, a 28 sierpnia 1936 roku gestapo przypuściło na nich zmasowany atak. Mimo to Świadkowie Jehowy dalej rozprowadzali ulotki i trzymali się swej wiary. Lata 1936 i 1937 były okresem masowych aresztowań dokonywanych przez gestapo. Tysiące głosicieli zamknięto w więzieniach i obozach koncentracyjnych, gdzie spotkało ich sadystyczne traktowanie, mające na celu złamanie ich woli i podpisanie „Erklärung” (oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary).

    Czysta mowa – ogólnoświatowa seria zgromadzeń religijnych o charakterze międzynarodowym, zorganizowanych przez Świadków Jehowy. Kongresy rozpoczęły się latem 1990 roku na półkuli północnej, a zakończyły na początku 1991 roku na półkuli południowej. Hasło kongresowe oparto na biblijnym wersecie z Księgi Sofoniasza 3:9, który w Przekładzie Nowego Świata oddano słowami: „Wtedy bowiem dokonam wśród ludów zamiany na czystą mowę aby wszystkie wzywały imienia Jehowy i słuzyły mu ramię przy ramieniu”.Świadkowie Jehowy w Liechtensteinie – wspólnota blisko 90 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Liechtensteinie, należących do 1 zboru (stan na 2012 rok). W roku 2012 na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) obecnych było 148 osób. Działalność miejscowych wyznawców koordynuje niemieckie Biuro Oddziału.

    23 lutego 1936 roku Wilhelm Ruhnau, działając jako przedstawiciel gdańskiego zboru, złożył wniosek do Prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańsk, Arthura Greisera, z prośbą o tymczasowe rozporządzenie zezwalające na swobodne praktykowanie religii, cofnięcie nakazu wydalenia Ewalda Niehußa, zwrot skonfiskowanego mienia oraz sprostowanie w mediach i obiektywne śledztwo. Gdy te starania okazały się nieskuteczne 25 maja 1936 roku Świadkowie Jehowy wnieśli petycję z 670 podpisami do Wysokiego Komisarza Ligi Narodów, Seána Lestera. W dniach od 4 do 7 września 1936 roku w Lucernie w Szwajcarii odbył się kongres międzynarodowy. Kongres ten zwrócił uwagę władz na represje i prześladowania jakim są poddawani Świadkowie Jehowy w Gdańsku. 25 września 1936 roku, w Sopocie należącym wówczas do Wolnego Miasta Gdańsk, aresztowano Wilhelma Ruhnaua, który przekazał relację dotycząca prześladowań Świadków Jehowy w Gdańsku i w Niemczech do środkowoeuropejskiego biura Towarzystwa Strażnica w Szwajcarii. Po czterech dniach Ruhnau został uprowadzony z kraju przypuszczalnie przez granicę lądową na teren Prus Wschodnich gdzie został wydany władzom niemieckim i osadzony w obozie koncentracyjnym pod Berlinem. Pod koniec 1937 roku pozwolono Wilhelmowi Ruhnauowi napisać list z gestapowskiego więzienia. List ten z datą stempla z marca 1937 dotarł do jego mieszkania w Sopocie przez Nowy Jork. Dalsze losy Wilhelma Ruhnaua pozostają nieznane, a gdańska policja odmawiała udzielenia jego małżonce i rodzicom jakichkolwiek informacji na jego temat.

    Berlin Zachodni (niem. West-Berlin, Berlin-West, Westberlin) – zachodnia część Berlina w latach 1949-1990, na którą składały się sektory okupowane przez aliantów zachodnich, od północy: francuski, brytyjski i amerykański – łącznie stanowiły one enklawę na terytorium NRD zarządzaną przez aliantów zachodnich.Świadkowie Jehowy w Luksemburgu – wspólnota 2097 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Luksemburgu, należących do 31 zborów. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 3877 osób. Działalność miejscowych wyznawców koordynuje niemieckie Biuro Oddziału.

    20 czerwca 1937 roku pozostający na wolności Świadkowie Jehowy po raz drugi (pierwsza akcja miała miejsce 12 grudnia 1936 roku) zorganizowali ogólnokrajową kampanię rozpowszechniania specjalnej ulotki opisującej prześladowanie ze strony nazistów.

    Szwajcarskie Biuro Oddziału w Bernie zgromadziło materiały (między innymi raporty przemycane z obozów do Szwajcarii poprzez głosicieli przebywających jeszcze na wolności), na podstawie których w maju 1938 roku, powstała książka Krucjata przeciw chrześcijaństwu, obnażająca zbrodnie hitleryzmu. W tym czasie już ponad 6000 Świadków Jehowy było przetrzymywanych w więzieniach lub obozach koncentracyjnych. Joseph Franklin Rutherford w przemówieniu wygłoszonym 8 października 1938 roku i transmitowanym przez przeszło 80 stacji radiowych potępił prześladowania dokonywane przez nazistów.

    Apostazja (gr. ἀποστασία – odstąpienie, bunt; z ἀπό (apo) – od, στάσις (stasis) – postawa, pozycja) – porzucenie wiary religijnej. W pierwotnym znaczeniu – całkowite porzucenie wiary chrześcijańskiej; termin został również adaptowany do ogólnych pojęć religioznawczych oraz wykorzystywany przez religie i wyznania niechrześcijańskie.Konzentrationslager Sachsenhausen – niemiecki obóz koncentracyjny założony w lipcu 1936 w miejscowości Sachsenhausen (obecnie dzielnica Oranienburga) około 30 km na północ od Berlina. Funkcjonował do 22 kwietnia 1945.

    Do roku 1939 ponad sześć tysięcy z nich zostało uwięzionych, a tysiące zesłano do obozów koncentracyjnych. August Dickmann był pierwszym Niemcem rozstrzelanym 15 września 1939 roku w KL Sachsenhausen za to, że kierując się głosem sumienia odmówił służby wojskowej. Podczas surowej zimy w 1939 roku z powodu złego traktowania, głodu i wycieńczenia w KL Sachsenhausen zmarło 100 spośród 400 uwięzionych Świadków Jehowy.

    Sadyzm − rodzaj zaburzenia seksualnego (parafilii), w którym jednostka odczuwa podniecenie seksualne w wyniku zadawaniu partnerowi fizycznego i psychicznego bólu oraz upokarzania go. Jego przeciwieństwem jest masochizm, dlatego związki sadomasochistyczne mogą stanowić źródło satysfakcji dla obu stron.Dinslaken - miasto w Niemczech, w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia, w rejencji Düsseldorf, w powiecie Wesel. W 2010 r. miasto to na powierzchni 47,67 km² zamieszkiwało 69 472 osoby.

    Z powodu aresztowań liczba głosicieli w Gdańsku spadła ze 191 w roku 1935 do 51 w roku 1939. W roku 1938 rozpowszechnili w tym mieście 5233 publikacji biblijnych . Pod koniec lat 30. XX wieku Świadkowie Jehowy przewozili z Berlina do Gdańska publikacje i matryce do ich drukowania. Kurierem był m.in. Horst Schmidt (przybrany syn Emmy Zehden).

    Świadkowie Jehowy w Demokratycznej Republice Konga – wspólnota 177 556 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Demokratycznej Republice Konga, należących do 3288 zborów (stan w 2012 roku). W roku 2012 na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 1 001 518 osób. Działalność miejscowych wyznawców koordynuje Biuro Oddziału w Kinszasie. Sale Zgromadzeń znajdują się w Bandundu, Beni, Butembo, Gomie, Isiro, Kikwit, Kinszasie, Kisangani, Lisala, Mbuji-Mayi i Nioki.Świadkowie Jehowy w Argentynie – wspólnota 144 134 Świadków Jehowy w Argentynie, należących do 1961 zborów. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 309 212 osób. Działalność miejscowych wyznawców koordynuje Biuro Oddziału w Buenos Aires.

    Na początku II wojny światowej, (1939 rok) w całych Niemczech było około 20 tysięcy Świadków Jehowy.

    W lipcu 1940 roku władze szwajcarskie objęły zakazem (do września 1944 roku) książkę Krucjata przeciw chrześcijaństwu. 12 sierpnia 1940 roku nastąpiła kolejna ogólnokrajowa akcja aresztowania Świadków Jehowy. W sierpniu 1940 roku stracono 112 młodych mężczyzn, którzy odmówili pełnienia służby wojskowej w armii hitlerowskiej.

    SS (niem. Die Schutzstaffel der NSDAP, pol. "eskadra ochronna NSDAP") – paramilitarna i początkowo elitarna niemiecka formacja nazistowska, podległa Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP).Świadkowie Jehowy w Polsce – wspólnota około 125 tys. aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Polsce, należących w 2012 roku do ponad 1400 zborów (w tym 12 zborów i 24 grup obcojęzycznych oraz 11 zborów i 26 grup języka migowego).

    W 1944 roku aresztowano 254 osób, które prowadziły podziemną działalność wydawniczą i dostarczały publikacje na teren obozów. Pomimo tego do obozów koncentracyjnych nadal docierały przemycane Biblie i publikacje religijne. Niektóre powielarnie obsługiwali nawet więźniowie obozów (np. w Wewelsburgu).

    W okresie III Rzeszy 1767 Świadków Jehowy straciło pracę, skonfiskowano 284 firmy, 735 mieszkań, 129 majątków ziemskich, 457 osób pozbawiono prawa do wykonywania zawodu, 860 dzieci umieszczono w sierocińcach bez prawa widzeń z rodzicami, unieważniono 30 małżeństw. Aresztowano 8917 głosicieli i ich dzieci. Do obozów trafiło ponad 2 tysiące osób, 635 zmarło w więzieniach. Skazano na śmierć 253 Świadków Jehowy (w rezultacie wyroków sądów), z tego 203 egzekucje wykonano.

    Heinrich Himmler (ur. 7 października 1900 w Monachium, zm. 23 maja 1945 w Lüneburgu) – polityk, jeden z głównych przywódców Niemiec hitlerowskich i zbrodniarzy II wojny światowej; współtwórca i szef kolejno: SS (od 1929), Gestapo (od 1934), policji (od 1936), minister spraw wewnętrznych (od 1943). Odpowiedzialny za eksterminację Żydów w Europie.Obóz koncentracyjny – miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.

    W obozach więziono (na ogół) osoby dorosłe; dzieci przeważnie odbierano i przekazywano na wychowanie innym rodzinom. Świadkowie Jehowy byli jedyną z kilku kategorii więźniów narodowości niemieckiej (zdarzały się pojedyncze przypadki odmowy służby wojskowej wśród przedstawicieli innych wyznań), którzy mogli w każdej chwili wyjść na wolność po podpisaniu deklaracji apostazji – ponad 95% osadzonych nie zrobiło tego, uważając prześladowania za próbę wiary. W obozach znęcano się nad nimi i zabijano (ale także wyznaczano do pracy w charakterze służby domowej u członków załóg obozów – esesmanów – wiedziano bowiem, że ze strony Świadków Jehowy nic im nie grozi, i że np. nie uciekną). Rudolf Höss (komendant obozu Auschwitz) zeznał, że imponował mu hart ducha i siła wiary tych więźniów i wspominał, iż zarówno Heinrich Himmler, jak i Theodor Eicke powoływali się wielokrotnie na ich „religijny fanatyzm” i stawiali go za przykład dla postępowania SS-manów w odniesieniu do narodowego socjalizmu i Adolfa Hitlera. Nawet do takich miejsc, jak obozy koncentracyjne potajemnie docierały Biblie i publikacje Świadków Jehowy. Organizowano tam po kryjomu zebrania religijne, obchodzono z zachowaniem wielkiej ostrożności rocznicę Wieczerzy Pańskiej, urządzano także chrzest. Wielu z uwięzionych wraz ze Świadkami Jehowy zapoznawało się z ich wierzeniami i je przyjmowało. W więzieniach i obozach Świadkowie Jehowy nie tylko pomagali sobie nawzajem, ale także dbali o innych więźniów – wspólne jedzenie, opieka medyczna. Wsparcie było widoczne szczególnie w sferze emocjonalnej i duchowej. Więźniowie z determinacją przestrzegali zasad swojej wiary. Mimo ścisłego zakazu nauczania w obozach koncentracyjnych, wykorzystywali każdą okazję, aby współwięźniów, a nawet esesmanów zaznajomić z Biblią. Hitlerowcy starali się izolować ich liderów od innych więźniów, aby zapobiec głoszeniu i organizowaniu pomocy dla innych osadzonych współwyznawców.

    Karlsruhe – miasto na prawach powiatu w południowo zachodnich Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia. Siedziba rejencji Karlsruhe, regionu Mittlerer Oberrhein oraz powiatu Karlsruhe do którego miasto jednak nie należy. Leży na Nizinie Górnoreńskiej, nad rzekami Alb i Pfinz, na wysokości 115 m.Saarbrücken (fr. Sarrebruck; luks. Saarbrécken) – miasto w Niemczech nad Saarą, stolica kraju związkowego (niem. Bundesland) Saara, siedziba związku regionalnego Saarbrücken. Polityczne i kulturalne centrum regionu, główny ośrodek gospodarczy Zagłębia Saary, wydobycie węgla kamiennego, hutnictwo żelaza, przemysł maszynowy, metalowy, elektrotechniczny, precyzyjny.

    W okresie III Rzeszy około 11 300 niemieckich Świadków Jehowy zostało uwięzionych z czego około 4200 trafiło do obozów koncentracyjnych, a około 1500 zmarło lub zostało zabitych. Wykonano 270 wyroków śmierci. 6262 członków tego ruchu religijnego zostało umieszczonych w więzieniach, a 8322 – w obozach koncentracyjnych. Po zakończeniu wojny Świadkowie Jehowy byli ważnym źródłem informacji na temat masowych zbrodni na Żydach w obozach zagłady. Do Hitlera trafiło łącznie około 20 tysięcy listów i telegramów protestacyjnych od Świadków Jehowy z około 50 krajów. Doktor historii Henrik Eberle podsumowuje: „Na tle milionów ofiar nazistowskiego reżimu liczba ta [ofiar spośród Świadków Jehowy] wydaje się znikoma. Mimo to stanowi świadectwo zbiorowej i bezkompromisowej niezłomności, która zasługuje na szacunek”.

    Leonberg – miasto w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rejencji Stuttgart, w regionie Stuttgart, w powiecie Böblingen. Leży ok. 14 km na północ od Böblingen, przy autostradach A8, A81 i drodze krajowej B295.Chemnitz (hist. 1953-1990 Karl-Marx-Stadt; górnołuż. Kamjenica; czes. Saská Kamenice; pol. hist. Kamienica Saska) – miasto na prawach powiatu w południowo-wschodnich Niemczech, w Saksonii, nad rzeką Chemnitz; u podnóża Rudaw; po Lipsku i Dreźnie trzecie co do wielkości miasto Saksonii. W latach 1953–1990 miasto nosiło nazwę Karl-Marx-Stadt (Miasto Karola Marksa).

    Powojenny rozwój działalności[]

    3 maja 1945 roku około 230 głosicieli 6 narodowości spotkało się na kongresie leśnym w okolicach Schwerina. W tym samym roku odzyskano Biuro w Magdeburgu w Radzieckiej strefie okupacyjnej, przekształconej wkrótce w Niemiecką Republikę Demokratyczną (NRD) i wznowiono w nim działalność, która trwała do 30 sierpnia 1950 roku, gdy do biura wtargnęła policja i aresztowała jego pracowników, a działalność Świadków Jehowy w NRD została uznana za nielegalną. Po wojnie z rozgłośni radiowych w Berlinie, Stuttgarcie, Frankfurcie nad Menem i w Saarbrücken nadawano wykłady religijne.

    Stolperstein (niem. kamień, o który się potykamy, po polsku – kamienie pamięci) – określenie pomników poszczególnych ofiar nazizmu, mających postać osadzonych w bruku betonowych kostek brukowych z mosiężną tabliczką, z wyrytym na niej nazwiskiem upamiętnionej osoby, datami jej urodzin i śmierci oraz informacją o losie, jaki jaki ją spotkał. Stolpersteine są montowane w chodniku, zazwyczaj w pobliżu ostatniego miejsca zamieszkania upamiętnionej ofiary nazizmu. W ten sposób upamiętniono męczeńską śmierć nie tylko Żydów, ale i Afrykanów, Romów, ludzi niepełnosprawnych, świadków Jehowy, homoseksualistów i członków Partii Komunistycznej. Pomniki tego typu zaczął tworzyć w latach 90. niemiecki artysta Gunter Demnig, który nadał im również nazwę.Ciało Kierownicze – grupa starszych, czyli nadzorców Świadków Jehowy, sprawujących nadzór nad całą ich organizacją religijną. Nadzoruje ogólnoświatową działalność ewangelizacyjną, prowadzoną przez głosicieli zorganizowanych w zbory oraz redagowanie i wydawanie publikacji religijnych Świadków Jehowy. Członkowie Ciała Kierowniczego mieszkają w domu Betel w nowojorskim Brooklynie w USA.

    W ramach szeroko zakrojonej i przygotowywanej od wiosny 1945 roku akcji „niesienia pomocy materialnej potrzebującym braciom w zrujnowanej przez wojnę Europie środkowej”, od stycznia 1946 roku do sierpnia 1948 roku, Świadkowie Jehowy w Niemczech otrzymali taką pomoc, w postaci paczek z żywnością, odzieżą i obuwiem od współwyznawców z Kanady, Stanów Zjednoczonych i Szwajcarii.

    Charlottenburg-Wilmersdorf – dzielnica Berlina. Jest czwartą dzielnicą, utworzoną w 2001 z dzielnic Charlottenburg i Wilmersdorf. Znajdują się tam: Uniwersytet Techniczny (Technische Universität Berlin), Uniwersytet Sztuki (Universität der Künste), Opera Niemiecka (Deutsche Oper Berlin), Stadion Olimpijski (Olympiastadion), Pałac Charlottenburg (Schloss Charlottenburg) oraz Targi Berlińskie (Berliner Messe).Halle (Saale) (do 1995 r. Halle/Saale, pol. hist. Dobrogóra) – położone nad rzeką Soławą (niem. Saale) miasto na prawach powiatu w środkowych Niemczech, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Z populacją niemal 232 400 mieszkańców jest najliczniej zaludnionym miastem w kraju związkowym. Z Lipskiem, miastem leżącym w kraju związkowym Saksonia, tworzy aglomerację Lipsk-Halle o liczbie 996 100 mieszkańców (2009). Zniszczone w czasie II wojny światowej w bardzo niewielkim stopniu.

    W roku 1946 zorganizowano kongres „Weselące się narody” w Norymberdze, na którym było obecnych 9 tysięcy osób, w tym około 3 tysiące mieszkańców Norymbergi. W kongresie tym brał udział również przybyły z USA Nathan Homer Knorr. Erich Frost wygłosił wykład publiczny „Chrześcijanie w piecu ognistym”, opisujący historię prześladowań Świadków Jehowy w Niemczech hitlerowskich. Poza tym zorganizowano 18 innych, mniejszych zgromadzeń.

    Europa Wschodnia to region znajdujący się na wschód od Europy Środkowej, graniczący z Azją. Region ten jest różnie definiowany.Boskie zwycięstwo – ogólnoświatowa seria zgromadzeń religijnych o charakterze międzynarodowym, zorganizowanych przez Świadków Jehowy, które rozpoczęły się w czerwcu 1973 roku na półkuli północnej, a zakończyły się w styczniu 1974 roku na półkuli południowej. Zorganizowano 140 pięciodniowych kongresów, w których uczestniczyło 2 594 305 osób, a ochrzczono 81 830 osób.

    W roku 1947 w Niemczech było 15 856 Świadków Jehowy. W tym też roku Nathan Knorr, Milton Henschel i Hayden C. Covington odwiedzili niemieckich współwyznawców, a w Stuttgarcie odbył się kongres „Rozrost wszystkich narodów” z udziałem około 7 tysięcy słuchaczy. W Karlsruhe otwarto małą drukarnię, gdzie wydawano publikacje religijne. W tym samym roku zakupiono plac w zachodnioniemieckim mieście Wiesbaden gdzie wybudowano (kilkakrotnie potem powiększane) obiekty, służące jako Biuro Oddziału i drukarnia do 1984 roku.

    Bad Homburg vor der Höhe, Bad Homburg v. d. Höhe – powiatowe miasto uzdrowiskowe w Niemczech, w kraju związkowym Hesji, w rejencji Darmstadt, siedziba powiatu Hochtaunus. Zamieszkuje je 52 741 mieszkańców (30 czerwca 2012). Najbliżej położone duże miasta: Frankfurt nad Menem (ok. 20 km na południowy wschód), Kassel (ok. 150 km na północ) i Kolonia (ok. 150 km na zachód).Magdeburg (dolnoniem. Meideborg; pol. hist. Dziewin) – miasto na prawach powiatu w Niemczech, stolica kraju związkowego Saksonia-Anhalt. Siedziba zarówno biskupstwa ewangelickiego, jak i katolickiego. Działają tu dwie uczelnie: Uniwersytet Ottona von Guerickego (Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg) i Wyższa Szkoła Magdeburg-Stendal (Hochschule Magdeburg-Stendal). W roku 2005 Magdeburg obchodził 1200 lat swego istnienia.

    Następny kongres odbył się w 1948 roku, w Kassel, gdzie przez 4 tygodnie przygotowywano teren na potrzeby zgromadzenia. Na ten kongres przywiozło uczestników 17 specjalnych pociągów z całych Niemiec.

    Niemiecka Republika Demokratyczna[]

    W połowie 1949 roku na terenie NRD działało około 17 tysięcy głosicieli. Pod koniec lat 40. XX wieku odzyskano budynki przedwojennego Biura Oddziału w Magdeburgu i wznowiono tam pracę. Jednak 30 sierpnia 1950 roku wtargnęła do Biura Oddziału policja i aresztowała pracowników. 31 sierpnia 1950 w NRD komunistyczne władze wprowadziły zakaz działalności Świadków Jehowy. Z powodu zakazu publikacje biblijne do NRD przemycano z zagranicy. Tajni kurierzy przywozili literaturę biblijną z Berlina Zachodniego. Nastąpiły aresztowania Świadków Jehowy. Uwięziono 2891 głosicieli, w tym dzieci, 2202 z nich osadzono w więzieniach i obozach pracy, a około 500 poddano torturom. W więzieniach zmarło 50 kobiet i mężczyzn. Sądy skazały 12 osób na dożywocie, jednak później zmniejszone te wyroki do 15 lat więzienia. W następnych latach ogółem uwięziono w 231 różnych więzieniach 4930 Świadków Jehowy. Przez cały okres byli oni obserwowani przez Stasi.

    Reutlingen – miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rejencji Tybinga, w regionie Neckar-Alb, siedziba powiatu Reutlingen. Największe miasto powiatu, nazywane "Bramą do Jury Szwabskiej". Najbliższe większe miasta to: Stuttgart (około 31 km na północ) i Ulm (około 57 km na południowy wschód).Norymberga (niem. Nürnberg) – miasto na prawach powiatu w Niemczech, w kraju związkowym Bawaria, w rejencji Środkowa Frankonia, siedziba regionu Industrieregion Mittelfranken oraz powiatu Norymberga. Położone nad rzeką Pegnitz (nieco powyżej jej ujścia do rzeki Regnitz), gospodarcza i kulturalna stolica Frankonii, drugie co do wielkości miasto w Bawarii. Liczy 510 602 mieszkańców (31 grudnia 2011). Najbliżej położone duże miasta: Monachium – ok. 150 km na południowy wschód, Stuttgart – ok. 156 km na południowy zachód i Frankfurt nad Menem – ok. 186 km na północny zachód. Miasto zniszczone podczas II wojny światowej, odbudowane.

    Od roku 1979 zachodnioniemieccy współwyznawcy zaopatrywali głosicieli z NRD w specjalne publikacje w małym formacie. W latach 80. XX wieku działało w tym kraju (NRD) 20 704 głosicieli. W roku 1989 w ciągu zaledwie dwóch miesięcy zachodnioniemieckie Biuro Oddziału Towarzystwa Strażnica wysłało do samej NRD 275 ton literatury biblijnej, w tym 115 tysięcy egzemplarzy Pisma Świętego. 14 marca 1990 roku, Świadkowie Jehowy uzyskali osobowość prawną. Od zjednoczenia Niemiec 3 października tego samego roku działają już w RFN.

    Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.Świebodzice (niem. Freiburg in Schlesien) to miasto leżące na Śląsku (Dolnym Śląsku), w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Od południa bezpośrednio graniczy z Wałbrzychem.

    Niemcy Zachodnie[]

    Rok 1948 przyniósł 83% wzrostu liczby głosicieli w RFN. Wzrost utrzymywał się w następnych latach: w roku 1949 zanotowano 33% (43 820 głosicieli); w roku 1950 – 23%, a w 1951 roku – 26% wzrostu. W roku 1949 publikacje Towarzystwa Strażnica zaczęto drukować w Wiesbaden. Kongresy odbyły się w Hanowerze, Düsseldorfie, Monachium i Berlinie Zachodnim. Deutsche Post wydał okolicznościowy stempel z okazji kongresu w Monachium.

    Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1938 i 1945-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1949-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.Velten – miasto w Niemczech w kraju związkowy Brandenburgia, w powiecie Oberhavel, leży na północ od Berlina. Według danych z 31 grudnia 2008 r. miasto zamieszkiwało 11 858 osób.

    W tym też roku do kraju przybyli pierwsi misjonarze, absolwenci Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead, a w 1950 roku kolejnych 13 absolwentów tej szkoły.

    W roku 1950 zorganizowano kongresy „Rozrost Teokracji” we Frankfurcie nad Menem, Berlinie Zachodnim i Hamburgu. W latach 1951-1991 stacja radiowa w Berlinie Zachodnim nadawała wykłady biblijne przygotowane przez Świadków Jehowy.

    W 1951 roku we Frankfurcie nad Menem zgromadzili się delegaci z 24 krajów na kongresie międzynarodowym „Czyste wielbienie” z udziałem ponad 47 tysięcy obecnych. Rok później zorganizowano 9 kongresów „Przyjmy ku dojrzałości” w różnych częściach RFN. W 1953 w Norymberdze odbył się kolejny kongres międzynarodowy pod hasłem „Społeczeństwo nowego świata” z udziałem delegatów z 62 krajów. Dodatkowy kongres odbył się w Berlinie Zachodnim. W 1955 roku w Norymberdze odbył się podobny kongres międzynarodowy „Tryumfujące Królestwo”. W tym samym roku zanotowano liczbę 107 423 obecnych. Delegaci z USA i Kanady przybyli nań dwoma wynajętymi statkami (każdy po 700 osób) i 42 samolotami czarterowymi. Grupa 17 729 osób zgromadziła się dodatkowo w Berlinie Zachodnim w Waldbühne, gdzie dotarli delegaci z NRD.

    Badenia (niem. Baden) – kraina historyczna w południowo-zachodniej części Niemiec. Od 1951 roku wchodzi w skład kraju związkowego Badenia-Wirtembergia.Konzentrationslager Auschwitz, KL Auschwitz (Stammlager), w tym KL Birkenau (Auschwitz II) i KL Monowitz (Auschwitz III) – zespół niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych, w tym obozu zagłady na terenie Oświęcimia i pobliskich miejscowości, istniejący w latach 1940-1945, symbol Holocaustu. Jedyny obóz koncentracyjny, znajdujący się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, figuruje tam pod oficjalną nazwą Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-1945).

    W roku 1956 przekroczono w RFN liczbę 50 tysięcy głosicieli, którzy latem tego samego roku brali udział w ogólnokrajowej kampanii rozpowszechniania czasopism. W tym samym roku kraj odwiedził N. Knorr. W roku 1958 rozpowszechniono około 7 milionów egzemplarzy specjalnej rezolucji a na 4 stadionach odbyły się kongresy międzynarodowe „Wola Boża”.

    Hanower (niem. Hannover) – miasto w Niemczech, stolica kraju związkowego Dolna Saksonia (niem. Niedersachsen) oraz związku komunalnego Region Hanower. Leży nad rzeką Leine. Rozwinięty przemysł środków transportu (samochody, lokomotywy, wagony), elektrotechniczny (zakłady Telefunken), chemiczny, włókienniczy, gumowy Continental AG i spożywczy (czekolada). Siedziba Stowarzyszenia Krajowego (Landesverbände) Technisches Hilfswerk obejmującego swym zasięgiem landy Dolna Saksonia oraz Brema.Goleniów (tuż po wojnie Gołonóg, niem. Gollnow) – miasto w zachodniej części woj. zachodniopomorskiego, w powiecie goleniowskim, położone nad rzeką Iną, na Pobrzeżu Szczecińskim, 35 km na północny wschód od Szczecina. Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Goleniów i dziesiątym ośrodkiem miejskim województwa (pod względem liczby ludności). Nieopodal biegną drogi krajowe nr 3 i nr 6, a w pobliskich Glewicach znajduje się port lotniczy Szczecin-Goleniów.

    Następny kongres Zjednoczeni wielbiciele” odbył się w lipcu roku 1961 w Hamburgu. Brało w nim udział 88 338 osób. W roku 1963 kongres okołoziemski „Wiecznotrwała dobra nowina” zorganizowano w Monachium. Od początku lat 60. XX wieku powstawały zbory obcojęzyczne, najpierw w 1962 greckojęzyczny, dwa lata później włoskojęzyczny, a na początku lat 70. angielsko-, turecko- i serbsko-chorwackojęzyczny (pierwszy zbór polskojęzyczny powstał w 1992 w Berlinie).

    Rocznik Świadków Jehowy (ang Yearbook of Jehovah’s Witnesses) – 256-stronicowa publikacja wydawana corocznie od roku 1927 (po polsku od roku 1994) przez Towarzystwo Strażnica. Dostępna obecnie w 40 językach oraz w wydaniach brajlowskich, również w wersji elektronicznej na CD (w tym Biblioteka Strażnicy), MP3 oraz dostępna on-line (w plikach audio jako audiobook oraz w wersji PDF) na jw.org – również w j. polskim.Berno (niem. Bern, fr. Berne, wł. Berna, rm. Berna) – siedziba rządu Szwajcarii (niem. Bundesstadt) i stolica kantonu Berno.

    W sierpniu 1969 roku w Norymberdze odbył się kolejny kongres międzynarodowy „Pokój na ziemi” z udziałem delegacji z 78 krajów. Zebrało się wówczas 150 645 osób, ochrzczono 5095 osób, sesje programu wygłoszono: po niemiecku, chorwacku, grecku, holendersku i turecku, a 40 specjalnych pociągów przywiozło około 48 tysięcy uczestników; w czasie przerwy w specjalnych stołówkach-namiotach w ciągu godziny obsłużono 65 tysięcy osób. Od lat 60. XX wieku (do roku 1998) niemieckie Biuro Oddziału sprawowało nadzór nad współwyznawcami na Ukrainie, w Polsce i w innych krajach Europy Wschodniej, gdzie w tym czasie panował zakaz działalności.

    Świadkowie Jehowy w Kolumbii – wspólnota 156 143 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Kolumbii, należących do 2431 zborów. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 490 538 osób (ok. 1% mieszkańców). Działalność miejscowych wyznawców koordynuje Biuro Oddziału w miejscowości Facatativá koło Bogoty. W kraju istnieje pięć Sal Zgromadzeń.Meckenheim - miasto w Niemczech, w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia, w rejencji Kolonia, w powiecie Rhein-Sieg. W 2010 liczyło 24 241 mieszkańców.
    Jadalnia w Biurze Oddziału w Selters

    Na początku lat 70. XX wieku w Berlinie Zachodnim otwarto pierwszą Salę Zgromadzeń w zachodniej części Niemiec. W roku 1972 wydano całe Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata w języku niemieckim. W roku 1973 odbyły się dwa kongresy międzynarodowe „Boskie zwycięstwo”, w Düsseldorfie i Monachium na których obecnych było ponad 146 tysięcy delegatów z 75 krajów. W maju 1975 roku w RFN działało 100 351 głosicieli. W 1978 roku na kolejnych kongresach międzynarodowych „Zwycięska wiara” w Düsseldorfie i Monachium zebrało się 108 745 osób.

    Sowieck (ros. Советск, pol. Tylża, niem. Tilsit) - miasto w obwodzie kaliningradzkim w Rosji (43,3 tys. mieszkańców w 2004).Zwingenberg – miasto w Niemczech, w kraju związkowym Hesja, w rejencji Darmstadt, w powiecie Bergstraße. Liczy 6 826 mieszkańców (30 czerwca 2012).

    W 1979 roku nabyto 30-hektarową parcelę koło Selters. Po pięciu latach budowy 21 kwietnia 1984 roku odbyła się uroczystość otwarcia nowego Biura Oddziału wraz z drukarnią w Selters, w której udział wzięło 13 spośród 14 członków Ciała Kierowniczego a uroczystości inauguracyjne odbyły się również na sześciu stadionach: w Berlinie Zachodnim, Essen, Frankfurcie, Friedrichshafen, Hamburgu, Hanowerze, Kolonii, Monachium, Münster, Norymberdze i Sindelfingen, gdzie były obecne 97 562 osoby. Na wykładach, które 22 kwietnia wygłosili w kilku Salach Zgromadzeń członkowie Ciała Kierowniczego, było obecnych 14 248 delegatów. Po rozbudowie w nowych obiektach pracowało ponad tysiąc wolontariuszy, co pozwala na druk ponad 14 milionów czasopism miesięcznie w 54 językach oraz książek w 87 językach oraz ich wysyłkę do 78 krajów.

    Świadkowie Jehowy w Hiszpanii – wspólnota 110 651 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Hiszpanii (wraz z Wyspami Kanaryjskimi), należących do 1521 zborów. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się ogółem 196 960 osób. Biuro Oddziału, koordynujące działalność miejscowych wyznawców oraz wyznawców w Andorze znajduje się w Torrejón de Ardoz pod Madrytem. Korzystają też z pięciu Sal Zgromadzeń, które znajdują się m.in. w Benidorm, Ajalvir i Barcelonie.Londyn (ang. London) – miasto w południowo-wschodniej części Wielkiej Brytanii, stolica tego państwa, a także stolica Anglii.

    W grudniu 1981 roku utworzono w Niemczech filię Szkoły Gilead (pięć klas). Do połowy lat 80. XX wieku powstały kolejne Sale Zgromadzeń, dzięki czemu w 1986 roku wszystkie zgromadzenia obwodowe tamtejsi współwyznawcy zorganizowali we własnych obiektach.

    Republika Federalna Niemiec[]

    W 1990 roku odbył się w Berlinie Zachodnim kongres międzynarodowy „Czysta mowa” z udziałem współwyznawców z NRD (około 30 tysięcy delegatów z tego około 9,5 tysięcy przybyło 13 specjalnymi pociągami i około 200 autokarami z Niemiec Wschodnich), oraz z Polski (około 4,5 tysiąca delegatów), Wielkiej Brytanii, USA i 62 innych państw, w którym wzięło udział łącznie ponad 44 tysięcy osób. W tym samym roku liczba głosicieli w zjednoczonych Niemczech wynosiła 154 108. Od tego okresu ponad 1500 Greków powróciło do swego kraju, aby wesprzeć działalność kaznodziejską w Grecji.

    Joseph Franklin Rutherford, (ur. 8 listopada 1869 w Morgan stanu Missouri, zm. 8 stycznia 1942 w San Diego), znany jako sędzia Rutherford – prawnik, kaznodzieja religijny, drugi prezes Towarzystwa Biblijnego i Traktatowego – Strażnica. Od roku 1917 kierował ruchem religijnym Badaczy Pisma Świętego (Świadków Jehowy – nazwa od 1931).NDR 2 - niemiecka stacja radiowa należąca do Norddeutscher Rundfunk (NDR), publicznego nadawcy radiowo-telewizyjnego dla północnych Niemiec. Została uruchomiona w 1956 roku i adresowana jest do słuchaczy w średnim wieku, preferujących muzykę rozrywkową. Aktualnie jej oferta muzyczna jest zbliżona do formatu adult contemporary. Siedzibą stacji jest centrum radiowe NDR w Hamburgu.

    7 maja 1992 roku władze Berlina uroczyście nadały jednej z ulic miasta (w obecnej dzielnicy Charlottenburg-Wilmersdorf) imię Emmy Zehden (Emmy-Zehden-Weg). W okolicznościowym przemówieniu przedstawiciel władz niemieckich pochwalił jej odwagę i podał ją jako przykład jednej z wielu „zapomnianych ofiar” wojny. W październiku 2011 roku na ścianie domu Emmy Zehden przy Franzstraße 32 w Berlinie odsłonięta została tablica pamiątkowa. Jej imię nadano też jednej z ulic w mieście Lübbecke, miejscowości jej urodzenia.

    Bytów (dodatk. nazwa w j. kaszub. Bëtowò; niem. Bütow, ukr. Битів) – miasto w województwie pomorskim, w powiecie bytowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bytów, położone na Pojezierzu Bytowskim, nad rzekami Borują oraz Bytową i jeziorem Jeleń. Miasto stanowi lokalny węzeł drogowy (DK20, DW209, DW212, DW228). W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. słupskiego.Pamiątka śmierci Jezusa Chrystusa – doroczne święto obchodzone przez religie wywodzące się od Badaczy Pisma Świętego (m.in. Świadkowie Jehowy, Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Wolni Badacze Pisma Świętego), często też uważane przez te religie za jedyne święto, którego obchodzenie nakazał – według Biblii – Jezus Chrystus.

    13 sierpnia 1994 roku w Glauchau k. Drezna otwarto dziesiątą niemiecką Salę Zgromadzeń z 4 tysiącami miejsc – jest to największy tego typu obiekt Świadków Jehowy w Niemczech.

    6 listopada 1996 roku w muzeum byłego obozu koncentracyjnego KL Ravensbrück odbyła się premiera filmu Niezłomni w obliczu prześladowań – Świadkowie Jehowy a hitleryzm. W ciągu dwóch lat urządzono 331 publicznych projekcji tego filmu, na które przybyło około 269 tysięcy osób. 7 grudnia 1996 roku otwarto w stolicy budynek administracyjny Świadków Jehowy.

    Świadkowie Jehowy w Brazylii – wspólnota 756 455 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Brazylii, należących do 11 127 zborów. W 2012 roku na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 1 663 221 osób. Jest trzecią (po USA i Meksyku) wspólnotą tego wyznania w świecie. Działalność miejscowych wyznawców koordynuje Biuro Oddziału w São Paulo. Od 1999 roku Świadkowie Jehowy w Brazylii korzystają z 17 Sal Zgromadzeń.Konzentrationslager Buchenwald, Konzentrationslager Buchenwald/Post Weimar (KL Buchenwald, KZ Buchenwald), z początku nazywany Konzentrationslager Ettersberg – niemiecki obóz koncentracyjny założony w Ettersberg w pobliżu Weimaru (Turyngia, Niemcy). Funkcjonował od lipca 1937 do końca wojny.

    W roku 1997 oraz 2002 roku zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez powódź.

    27 stycznia 1998 roku, w czasie corocznego upamiętnienia dnia ofiar nazizmu, Muzeum Pamięci w obozie Sachsenhausen dedykowało ten dzień ofiarom, będącym Świadkami Jehowy. Latem 1998 roku z udziałem prawie 218 tysięcy delegatów odbyły się kongresy międzynarodoweBoża droga życia” w pięciu miastach: w Berlinie i Norymberdze (uczestniczyła polska delegacja) oraz w Monachium, Dortmundzie i Stuttgarcie.

    W latach 90. XX wieku kilkutysięczne delegacje niemieckich Świadków brały udział w kilku kongresach międzynarodowych w różnych częściach świata, m.in. w Polsce, na Węgrzech i Ukrainie, w Czechach, Rosji, USA, Francji.

    Tablica upamiętniająca śmierć Augusta Dickmanna w KL Sachsenhausen

    W ciągu dekady od zjednoczenia Niemiec, w nowych krajach związkowych wybudowano 123 Sale Królestwa i 2 Sale Zgromadzeń. 18 września 1999 roku Brandenburska Fundacja Miejsc Pamięci upamiętniła ponad 890 Świadków Jehowy więzionych w Sachsenhausen tablicą pamiątkową, umieszczoną na zewnętrznej ścianie dawnego obozu koncentracyjnego. Dodatkowo, postawiono kamień pamiątkowy, upamiętniający śmierć Augusta Dickmanna. Na znajdującej się na kamieniu tablicy znalazły się słowa: Ku Pamięci Augusta Dickmanna (ur. w 1910 r.), będącego Świadkiem Jehowy, zastrzelonego przez SS podczas publicznej egzekucji dn. 15 września 1939 r..

    Tablica pamiątkowa upamiętniająca około 890 Świadków Jehowy z hitlerowskiego obozu KL Sachsenhausen
    Tablica w Münster, upamiętniająca Wilhelma Kusserowa – straconego 27 kwietnia 1940 roku

    W 2001 roku zostało rozbudowane Biuro Oddziału w Selters.

    9 maja 2002 roku na terenie KL Buchenwald odsłonięto tablicę upamiętniającą Świadków Jehowy, którzy cierpieli w tamtejszym hitlerowskim obozie koncentracyjnym. W tym samym roku na miejscu egzekucji Wilhelma Kusserow w Münster odsłonięto tablicę pamiątkową. Rok później wydano w j. niemieckim i angielskim specjalną broszurę Fioletowe trójkąty – zapomniane ofiary nazizmu, którą rozpowszechniano również na zorganizowanych wystawach pod tym samym tytułem (odbyły się one w roku 1998 i 2002), które obejrzało przeszło 600 000 osób. Wystawy były prezentowane w Muzeach Pamięci byłych obozów koncentracjnych w Mauthausen, Moringen, Neuengamme, Buchenwaldzie, Sachsenhausen i Bergen Belsen, jak również w ośrodkach edukacyjnych i innych instytucjach edukacyjnych. Największe z nich odbyły się m.in. w Hamburgu, Hannowerze, Stuttgarcie, Wewelsburgu i Frankfurcie nad Menem. Również władze lokalne poszczególnych miast honorowały poszczególnych Świadków Jehowy za ich niezłomną postawę w czasach nazizmu. Na przykład na początku 2004 roku w Lörrach, gdy oddano do użytku nową Salę Królestwa w uznaniu postawy małżeństwa Anny Marii i Oskara Denzów, Świadków Jehowy, którzy zginęli w obozach koncentracyjnych w KL Ravensbrück i KL Mauthausen, ulicę przy której ona powstała rada miejska przemianowała na Denzstraße — ulicę Denzów. W Zwingenbergu nadano ulicy nazwę Hans-Gärtner-Weg, dla upamiętnienia Hansa Gärtnera, który jako Świadek Jehowy zginął w KL Dachau.

    Kongres międzynarodowy „Wyzwolenie jest blisko!” w Hamburgu, jeden z czterech zorganizowanych w roku 2006 w Niemczech
    Dramat biblijny w Hamburgu, 2006
    Chrzest w Hamburgu, 2006
    Pamiątkowy kamień informujący o Erwinie Wehmeijerze, ofiarze KL Neuengamme

    5 czerwca 2006 roku władze Berlina oficjalnie uznały Związek Świadków Jehowy w Niemczech za stowarzyszenie prawa publicznego. Siedziba związku wyznaniowego znajduje się w Berlinie przy Grünauer Str. 104.

    Latem 2006 roku odbyły się kongresy międzynarodowe „Wyzwolenie jest blisko!” we Frankfurcie nad Menem, Hamburgu, Lipsku i Monachium.

    27 sierpnia 2006 roku na terenie byłego KL Neuengamme odsłonięto kamień pamiątkowy Erwina Wehmeijera – Świadka Jehowy, który 2 grudnia 1944 roku zginął w tym obozie. 9 października tego samego roku w Schleusegrund-Langenbach uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową Bertholda Mehma – Świadka Jehowy, który zginął w obozie koncentracyjnym KL Oranienburg.

    22 maja 2009 roku w Konstancji odsłonięto stolperstein Wilhelma Kleissle, Świadka Jehowy, który w latach 30. XX wieku wraz z rodziną przemycał publikacje religijne ze Szwajcarii, za co został osadzony w KL Mauthausen-Gusen. Latem 2009 roku kongresy międzynarodowe „Czuwajcie!” odbyły się: w Berlinie (ponad 47 tysięcy obecnych) w Monachium, Frankfurcie n. M., Düsseldorfie, Dortmundzie i Hamburgu.

    W 2010 roku zanotowano liczbę 165 568 głosicieli. 14 lipca 2010 roku w Konstancji odsłonięto stolperstein Berty Maurer, Świadka Jehowy, która w latach 30. XX wieku m.in. przemycała publikacje religijne ze Szwajcarii, za co została osadzona w trzech obozach koncentracyjnych.

    Pod koniec roku 2011 do kraju przybyli misjonarze ze 131. klasy Szkoły Gilead. W 2011 roku zanotowano 165 384 głosicieli, a na uroczystość Wierzeczy Pańskiej (Pamiątkę) przybyło 272 867 osób.

    21 kwietnia 2012 roku w Ravensbrück odsłonięto pamiątką tablicę upamiętniająca Świadków Jehowy – ofiary nazizmu. Jest to piąta taka tablica umieszczona na terenie byłego obozu koncentracyjnego – po Neuengamme, Sachsenhausen, Dachau i Buchenwald.

    22 lutego 2013 roku Mathilde Hartl, będąca Świadkiem Jehowy, otrzymała z rąk premiera Bawarii Horsta Seehofera Order Zasługi Republiki Federalnej Niemiec. 23 czerwca 2013 roku w miejscowości Lautertal-Reichenbach odsłonięto pomnik Maxa Liebstera, Świadka Jehowy, który ponad pięć lat był więziony w hitlerowskich obozach koncentracyjnych.

    Wiosną 2014 roku Świadkowie Jehowy w Niemczech zorganizowali pomoc humanitarną dla współwyznawców poszkodowanych przez powódź na Bałkanach. 17 kwietnia 2014 roku w Dinslaken odsłonięto stolperstein Rudolfa Mazanca, Świadka Jehowy straconego 11 stycznia 1940 roku w więzieniu w Berlinie-Plötzensee. Od 23 do 25 maja 2014 roku zorganizowano dni otwarte pod hasłem „30 lat w Selters”. W ciągu tych trzech dni przybyło ponad 3000 gości.

    W dniach 18–20 lipca 2014 roku we Frankfurcie n. Menem odbył się kongres międzynarodowy „Szukajmy najpierw Królestwa Bożego!”. 16 września 2014 roku dla upamiętnienia 75. rocznicy egzekucji Augusta Dickmanna, na placu apelowym w miejscu gdzie znajduje się poświęcony jego pamięci kamień z płytą pamiątkową, Brandenburska Fundacja Miejsc Pamięci urządziła specjalną uroczystość. Główną jej częścią był wykład dr Detlefa Garbe pt. Rozstrzelanie Augusta Dickmanna jako symboliczne wydarzenie w historii Świadków Jehowy w Trzeciej Rzeszy , dyrektora Miejsca Pamięci KL Neuengamme. Zostały również przedstawione wspomnienia byłych więźniów obozu. Ze strony Świadków Jehowy przedstawicielem był Walter Köbe, członek Komitetu Oddziału Świadków Jehowy w Niemczech.

    W 2014 roku w całym kraju działało około 166 tysięcy głosicieli.

    16 kwietnia 2015 roku Andreas i Jorim Bonk, Świadkowie Jehowy, zostali odznaczeni specjalnym medalem Lebensrettungsmedaille des Landes Baden-Württemberg za uratowanie życia trzem amerykańskim żołnierzom uwięzionym w płonącym samochodzie.

    9 maja 2015 roku z okazji wizyty przedstawiciela Biura Głównego Świadków Jehowy, był tłumaczony na 11 języków i transmitowany do Sal Zgromadzeń specjalny program, z którego skorzystało 2797 zborów w Niemczech, Austrii, Liechtensteinie, Luksemburgu i Szwajcarii. Wykładu, który przedstawił członek Ciała Kierowniczego Mark Sanderson wysłuchało około 215 000 osób.

    Drukarnia w Biurze Oddziału w Selters

    W Niemczech znajduje się druga co do wielkości na świecie (po USA) drukarnia Towarzystwa Strażnica, wraz z Działem Tłumaczeń. Ponad 200 niemieckich misjonarzy Szkoły Gilead działa na wszystkich kontynentach. W Niemczech Świadkowie Jehowy organizują kursy językowe od początku lat 70. XX wieku – uczono 9 języków i w sumie przeszkolono ponad tysiąc głosicieli, którzy działają w zborach obcojęzycznych. W kraju organizuje się zebrania religijne w blisko 50 językach w ponad 1300 Salach Królestwa, a kongresy – w 26 językach. Programy Świadków Jehowy są emitowane przez stacje radiowe Bayern 2 oraz NDR 2. Publiczna działalność kaznodziejska prowadzona jest również na ulicach, portach oraz parkingach.



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.238 sek.