• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Święte miejsca tubylczych ludów Ameryki Północnej

    Przeczytaj także...
    Miejsce święte – miejsce uznawane przez wyznawców danej religii za święte, uświęcone obecnością istoty boskiej lub świętego, albo z innego powodu uznane za takie. Miejsca święte bywają celem pielgrzymek.Spór o Góry Czarne – sięgający połowy XIX w. spór między plemionami Siuksów a rządem Stanów Zjednoczonych i obecnymi prywatnymi użytkownikami spornych terenów o prawo własności do gór Black Hills (w języku sju Paha Sapa) na pograniczu dzisiejszych stanów Dakota Południowa i Wyoming, poszanowanie ich religijnego znaczenia jako ”świętych gór” Indian i akceptowalne dla wszystkich stron sporu sposoby ich użytkowania. Spór obejmował gwarantujące tubylcom prawo do ziemi traktaty z rządem USA z połowy XIX w., wojny USA z Indianami z sąsiadującego z górami rejonu Wielkich Równin, proces osiedlania okolicznych plemion w rezerwatach w drugiej połowie XIX w., trwające dziesiątki lat starania Indian o potwierdzenie swoich praw w Sądzie Odszkodowań i Komisji Roszczeń Indiańskich w XX w., aż wreszcie korzystne dla plemion Siuksów – lecz nie wykonane w praktyce do dziś - wyroki sądów (w tym Sądu Najwyższego USA) w latach 80.
    Lista światowego dziedzictwa (ang. World Heritage List; fr. Liste du patrimoine mondial) – lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2013) 981 obiektów w 160 krajach, w tym 759 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 193 przyrodniczego (P) i 29 mieszanych (K, P). O wpisaniu danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 r. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje. Jeżeli wniosek o wpisanie danego miejsca na listę nie zostanie uwzględniony, może być złożony ponownie.
    Jezioro Sheridana w Górach Czarnych, uważanych przez tradycyjnych Indian za święte

    Święte miejsca tubylczych ludów Ameryki Północnejświęte miejsca modlitwy i kultu tubylczych ludów Ameryki Północnej, zazwyczaj o naturalnym charakterze i szczególnej formie, czasem z wtórnymi elementami sanktuariów tworzonych przez wyznawców plemiennych religii tubylczych, wykorzystywane nierzadko przez setki lat, od czasów poprzedzających kontakty Indian Ameryki Północnej z Europejczykami do dziś. Współcześnie wiele z kilkuset tubylczych sanktuariów znanych w Ameryce Północnej jest zagrożonych przez działalność człowieka, niektóre zostały bezpowrotnie zniszczone, inne – objęte ochroną lub przekazane pod kontrolę tubylców.

    Black Hills (Góry Czarne) to stosunkowo mały, izolowany łańcuch górski w zachodniej Dakocie Południowej, wznoszący się na terenie Wielkich Równin. Region ten, z powodu swojego odcięcia od Gór Skalistych ma wiele cech geologicznej anomalii i jest prawdopodobnie pochodzenia wulkanicznego. Uważany był przez Indian północnoamerykańskich za miejsce święte, zwane przez nich Paha Sapa. Łańcuch Black Hills jest najwyższym wzniesieniem leżącym w linii prostej między Górami Skalistymi a Alpami w Europie (nie licząc gór podwodnych w Oceanie Atlantyckim).Canyon Mine – święte miejsce Indian Ameryki Północnej, kanion na terenie obszaru chronionego Kaibab National Forest w stanie Arizona. Dla Indian z pobliskiego plemienia Havasupai miejsce tradycyjnych pielgrzymek, modlitw, ceremonii, poszukiwania wizji i składania darów ofiarnych, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej do dziś. Stopniowo niszczone przez wydobycie uranu za zgodą Federalnej Służby Leśnej (ang. U.S. Forest Service). Jedno z wielu odwiedzanych od wieków, a obecnie zagrożonych zniszczeniem i profanacją, świętych miejsc tubylczych ludów Ameryki.

    Święte miejsca północnoamerykańskich tubylców związane są z wyjątkowym znaczeniem samej Ziemi oraz naturalnych tworów takich jak góry, jeziora, wodospady itp., dla indywidualnych i zbiorowych praktyk duchowych oraz ceremonii religijnych członków poszczególnych tubylczych ludów kontynentu, z których każde posiadało tego rodzaju miejsca święte, unikatowe dla danej plemiennej społeczności i religii. Wiele z takich miejsc – czasem niewielkich elementów i form przyrodniczych (źródło, skała, drzewo itp.), a czasem rozległych obszarów (np. masywów górskich, jezior) – miało charakter regionalny, międzyplemienny – wykorzystywany (czasem w sposób podobny, a czasem odmienny) przez członków wielu plemion z danej okolicy lub kręgu kulturowego. Do miejsc tych pielgrzymowali – i często nadal przybywają – osoby i grupy wyznające lokalne religie plemienne, odczuwające szczególną więź duchową z danym miejscem, wywodzące z niego swe mityczne pochodzenie, czerpiące z niego siły życiowe, poczucie tożsamości i grupowej jedności.

    Mount Graham (w skrócie Mt. Graham) – góra o wysokości 3267 m n.p.m. na terenie obszaru chronionego Coronado National Forest w stanie Arizona, święte miejsce Indian Ameryki Północnej. Dla Indian z plemienia Apaczów San Carlos ta święta góra to miejsce tradycyjnych pielgrzymek, modlitw, ceremonii, poszukiwania wizji i składania ofiar, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej do dziś.San Francisco Peaks – wulkaniczny grzbiet w środkowo-północnej Arizonie, święte miejsce Indian Ameryki Północnej i ośrodek sportów zimowych na terenie obszaru chronionego Coconino National Forest na północ od Flagstaff. Dla Indian z 13 okolicznych plemion, w tym Apaczów, Nawahów, Hopi i Zuni, te święte góry to miejsce tradycyjnych pielgrzymek, modlitw, ceremonii, poszukiwania wizji i składania ofiar, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej po czasy współczesne.
    Widok na Góry Czarne w Dakocie Pd.

    W miejscach tych, zwykle ustronnych i odludnych, odbywają się modlitwy i posty, składane są dary ofiarne (a czasem także ciała zmarłych), odbywają się grupowe ceremonie – nierzadko wielodniowe (jak Taniec Słońca) – charakterystyczne dla danej religii (i miejsca) oraz obrzędowe spotkania o szczególnym znaczeniu dla danej społeczności (np. doroczne święta i uroczystości). Z uwagi na zachodzące migracje i zmiany kulturowe (związane z europejską kolonizacją kontynentu, ale i wcześniejsze) poszczególne święte miejsca bywały ośrodkami kultu kolejnych grup plemiennych i religijnych, w tym wyznawców nowych indiańskich ruchów religijnych.

    Sanktuarium – w religioznawstwie termin, którym określa się miejsce uznawane za święte, często identyfikowane ze świątynią, budowlą wzniesioną na miejscu uznawanym za święte.Panindianizm - współczesne zjawisko społeczne polegające na osiąganiu lub dążeniu do ponadplemiennej jedności tubylczych ludów Ameryki Północnej, zwanych Indianami.

    Ze względu na centralną rolę w życiu duchowym tradycyjnych tubylczych Amerykanów święte miejsca powinny być w ich głębokim przekonaniu wolne od wszelkiej działalności mogącej naruszać ich szczególny charakter oraz od zakłócających pierwotny stan takich miejsc efektów, w tym od działalności wydobywczej i przemysłowej, wycinki lasów, budowy dróg, kolei, linii energetycznych i ogrodzeń, regulacji rzek, konstrukcji zapór, sztucznych zbiorników i elektrowni wodnych, stałego osadnictwa, masowej turystyki i rekreacji oraz działalności wandali. Jednak z powodu rozwoju cywilizacji przemysłowej wiele takich miejsc zostało w ostatnich dziesięcioleciach zniszczonych lub znacznie przekształconych w wyniku bezpośredniej lub pośredniej działalności człowieka (inwestycji, zmian własnościowych itp.), co uniemożliwiło lub utrudniło tubylcze praktyki religijne w dotychczasowym kształcie lub spowodowało porzucenie tych miejsc z powodu braku dostępu, zasadniczej zmiany ich charakteru lub z uwagi na inne formy ich zniszczenia i sprofanowania.

    W celu podkreślenia odrębności kulturowej różnych plemion Indian Ameryki Północnej i Środkowej wyróżnia się tzw. kręgi kulturowe (zwane też przez niektórych autorów areałami, obszarami lub regionami kulturowymi). Ich liczba i obejmowany obszar różnią się w zależności od autora (źródła).Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.
    Mesa Verde, Pałac Klifowy

    Współcześnie duża część świętych miejsc tubylczych jest zagrożona przez rozmaite formy działalności osób trzecich, w tym przez niekorzystne oddziaływanie przemysłu i masowej turystyki, zakłócające zarówno dotychczasowy charakter samych miejsc kultu, jak i możliwość swobodnych i nieskrępowanych praktyk religijnych osób i grup z nich korzystających. Rodzi to spory indiańskich plemion, grup religijnych i organizacji (wspieranych często np. przez organizacje ekologiczne i grupy broniące praw człowieka) z obecnymi właścicielami i innymi użytkownikami tych miejsc (stanowiących często teren publiczny o rozmaitym statusie ochronnym). Nierzadko spory dotyczą także samego prawa własności do tych miejsc (jak w sporze o Góry Czarne), w przeszłości należących do Indian, a następnie odebranych im (nierzadko siłą i z naruszeniem prawa). W niektórych przypadkach wieloletnie czasem sądowe spory i akcje protestacyjne zakończyły się zwrotem tych miejsc ich pierwotnym tubylczym właścicielom (Jezioro Błękitne, Mount Adams) lub inną formą kompromisu.

    Tubylczy Amerykanin (inaczej rdzenny Amerykanin, czasem też "rodowity Amerykanin", ang. Native American) – wieloznaczne pojęcie, które w zależności od autora i kontekstu może oznaczać:Taniec słońca (ang.: Sun Dance) był charakterystyczną dla Indian Prerii uroczystością religijną, gromadzącą corocznie (zwykle w połowie lata) w jednym miejscu całe plemię. Około dwudziestu plemion prerii dokonywało tego obrzędu, a nie spotykano go tylko u Paunisów, Wichita i Omaha oraz u kilku południowych plemion Dakotów. Szczególnie dużą wagę do obrzędów Tańca Słońca przywiązywali Dakotowie, Szejenowie i Arapahowie.

    Na fali New Age i wzrostu zainteresowania kulturą i duchowością Indian niektóre ze świętych miejsc tradycyjnych religii plemiennych stały się także celami pielgrzymek, spotkań i obrzędów osób poszukujących alternatywnych form przeżyć duchowych lub własnej tożsamości, członków rozmaitych sekt, a nawet poszukiwaczy innych cywilizacji. Wiele świętych miejsc poszczególnych plemion Indian Ameryki Północnej stało się z czasem (w przeszłości lub współcześnie) sanktuariami o charakterze ponadregionalnym, panindiańskim. Niektóre z nich zostały uznane za obiekty dziedzictwa narodowego (Pipestone, Góry Czarne) i poddane ochronie państwa jako miejsca o szczególnym znaczeniu historycznym, rezerwaty przyrody lub elementy parków narodowych.

    Badger-Two Medicine – święte miejsce Indian Ameryki Północnej, góra na terenie graniczącego z rezerwatem Czarnych Stóp (ang. Blackfeet) obszaru chronionego Lewis and Clark National Forest w stanie Montana. Dla Indian z okolicznych plemion ta święta góra to miejsce tradycyjnych pielgrzymek, modlitw, ceremonii, poszukiwania wizji i składania darów ofiarnych, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej do dziś. Zagrożone przez działalność spółek górniczych, planujących wydobywanie na masową skalę w jej rejonie ropy naftowej i gazu ziemnego. Jedno z wielu odwiedzanych od wieków, a obecnie zagrożonych rosnącym zniszczeniem, zanieczyszczeniem i profanacją, świętych miejsc tubylczych ludów Ameryki.Blue Lake (Jezioro Błękitne, pueblo Ba Whyea) – święte miejsce Indian Ameryki Północnej, jezioro w górach Sangre de Cristo w stanie Nowy Meksyk. Dla Indian z położonego w pobliżu Puebla Taos jest to mityczne źródło ich pochodzenia i miejsce ceremonii religijnych, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej do dziś. Odzyskane przez plemię w 1970 roku po 64 latach starań i uchwaleniu przez Kongres Stanów Zjednoczonych precedensowej ustawy o zwrocie odebranego wcześniej tubylczym Amerykanom jeziora w naturze.

    Niektóre znane święte miejsca tubylczych ludów Ameryki Północnej[]

  • Badger-Two Medicine (góra w stanie Montana, USA)
  • Canyon Mine (kanion w stanie Arizona, USA)
  • Celilo Falls (wodospad w stanie Oregon, USA)
  • Góry Czarne (ang. Black Hills, góry w stanach Dakota Południowa i Wyoming, USA); zobacz też: Spór o Góry Czarne
  • Jezioro Błękitne (ang. Blue Lake, jezioro w stanie Nowy Meksyk, USA)
  • Kootenai Falls (wodospad w stanie Montana, USA)
  • Medicine Wheel (kamienny krąg w stanie Wyoming, USA)
  • Mesa Verde (kanion i dawne pueblo w stanie Kolorado, USA, obiekt z listy UNESCO)
  • Mount Adams (góra w stanie Waszyngton, USA)
  • Mount Graham (góra w stanie Arizona, USA)
  • Rainbow Natural Bridge (kamienny łuk w stanie Utah, USA)
  • San Francisco Peaks (wzgórza w stanie Arizona, USA)
  • SGaang Gwaii (dawna wioska indiańska z totemami na wyspie Anthony, Kanada, obiekt z listy UNESCO)
  • Bibliografia[]

  • Andrew Gullifird, Sacred Objects, Sacred Places: Preserving Tribal Traditions, University Press of Colorado 2000, ISBN 0-87081-579-2.
  • Peter Nabokov, Where the Lightning Strikes: The Lives of American Indian Sacred Places, Viking Books 2006, ISBN 0-670-03432-0.
  • Michael Lee Ross, First Nations Sacred Sites in Canada’s Courts, University of British Columbia Press 2005, ISBN 0-7748-1129-3.
  • Joe Edward Watkins, Sacred Sites and Repatriation, Chelsea House Publishers,U.S. 2005, ISBN 0-7910-7969-4.
  • Pipestone – miasto (city), ośrodek administracyjny hrabstwa Pipestone, w południowo-zachodniej części stanu Minnesota, w Stanach Zjednoczonych, położone na płaskowyżu Coteau des Prairies. W 2013 roku miasto liczyło 4157 mieszkańców.Pałac Klifowy (ang. Cliff Palace) – rozległe ruiny osiedla klifowego położonego na terenie Parku Narodowego Mesa Verde w Stanach Zjednoczonych, w południowo-zachodniej części stanu Kolorado.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Migracja, emigracja, imigracja – wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przemieszczanie się ludności jest całkowicie naturalnym zjawiskiem i występowało we wszystkich czasach. Nasilenie się migracji może nastąpić m.in. z przyczyn złej sytuacji gospodarczej w miejscu zamieszkania (migracje ekonomiczne) lub sytuacji politycznej nie odpowiadającej migrującym (migracje polityczne).
    Kootenai Falls – święte miejsce północnoamerykańskich Indian, wodospady na rzece Kootenai w stanie Montana. Dla Indian z plemienia Kootenai z Montany, Idaho i Kolumbii Brytyjskiej miejsce tradycyjnych pielgrzymek, modlitw, ceremonii, poszukiwania wizji i składania ofiar, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej do dziś. Ocalone decyzją władz w czerwcu 1987 roku, odmawiającą wydania siedmiu lokalnym spółkom elektrycznym zgody na budowę zapory i elektrowni wodnej planowanej na wodospadach. Jedno z wielu odwiedzanych od wieków, a obecnie zagrożonych zniszczeniem i profanacją, świętych miejsc tubylczych ludów Ameryki.
    Pueblo – grupa plemion indiańskich Arizony i Nowego Meksyku. Wchodzi w skład południowo-zachodniego kręgu kulturowego Indian północnoamerykańskich. Ich nazwa wywodzi się z języka hiszpańskiego (dokładniej kastylijskiego), w którym oznacza wioskę - ze względu na specyficzne osadnictwo stanowiące znak rozpoznawczy Indian Pueblo.
    Medicine Wheel – święte miejsce północnoamerykańskich Indian, kamienny krąg w górach Bighorn w stanie Wyoming. Dla Indian z żyjących w pobliżu plemion Arapahów, Czarnych Stóp, Wron, Szejenów, Lakotów i Szoszonów miejsce tradycyjnych pielgrzymek, modlitw, ceremonii, poszukiwania wizji i składania darów ofiarnych, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej do dziś. Zagrożone przez turystykę masową, odkąd w 1991 roku Federalna Służba Leśna (ang. U.S. Forest Service) zaproponowała rozbudowę infrastruktury turystycznej w okolicy, rozpoczynając promocję kręgu jako lokalnej atrakcji i wyrażając zgodę na wyrąb lasu w sąsiedztwie. Jedno z wielu odwiedzanych od wieków, a obecnie zagrożonych zniszczeniem i profanacją, świętych miejsc tubylczych ludów Ameryki. Na fali popularności New Age miejsce odwiedzane także przez ludzi zainteresowanych szamanizmem, astrologią, obcymi cywilizacjami, itp.
    Mount Adams – święte miejsce Indian Ameryki Północnej, góra w stanie Waszyngton. Dla Indian z plemienia Yakima ta święta góra to miejsce tradycyjnych pielgrzymek, modlitw, ceremonii, poszukiwania wizji i składania ofiar, wykorzystywane od czasów przed europejską kolonizacją Ameryki Północnej do dziś. Nazywali ją góra Pahto (lub Paddo albo Klickitat). Przejęta przez rząd federalny na przełomie XIX w. i XX w., i włączona do obszaru chronionego Gifford Piechot National Forest. Po wielu latach protestów i apeli zwrócone Indianom Yakima w maju 1972 roku, jako drugi (po Blue Lake w stanie Nowy Meksyk) obszar świętych ziem Indian zwrócony w USA w naturze grupie tubylczych Amerykanów.
    Park Narodowy Mesa Verde (ang. Mesa Verde National Park) - park narodowy położony w USA, w południowo-zachodniej części stanu Kolorado. Mesa verde (hiszp. zielony stół) to nazwa nadana temu płaskowyżowi przez Hiszpanów w XVIII wieku. W dniu 29 czerwca 1906 teren ten został uznany za park narodowy, a 6 września 1978 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
    Kanada (ang. i fr. Canada) – państwo położone w Ameryce Północnej, rozciągające się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie do Oceanu Spokojnego na zachodzie i Oceanu Arktycznego na północy. Na południu i północnym zachodzie graniczy ze Stanami Zjednoczonymi, granice morskie: na północy z Danią (Grenlandia) i na wschodzie z Francją (wyspy Saint-Pierre i Miquelon). Drugie państwo świata pod względem powierzchni (po Rosji) oraz 36. pod względem ludności. Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.05 sek.